گرایش علمی در تفاسیر معاصر: نکته

۶. ۱ - راه‌های فهم دیدگاه قرآن برای فهم دیدگاه قرآن دو راه در پیش رو داریم: ۱. بررسی آیاتی که درباره علم از زوایای گوناگون سخن گفته است. ۲. شناخت ویژگی‌های وحی در بعد بیانی و فهم منطق و زبان وحی و این که آیا ویژگی‌های زبانی و بیانی وحی به ما اجازه می‌دهند که از ابزاری چون علم برای تفسیر آن بهره گیریم یا آن که تفسیر وحی فقط از خود وحی بر میآید و یا باید در نهایت به سنت منتهی گردد؟ راه اول راه روشن و همواری است، پیچ و خم‌ها و سنگلاخ‌های بحث‌های کلامی جدید را ندارد. آیات هم تا حدودی روشن و راه گشایند؛ از این روی، ممکن است با وجود دیدگاه قرآن نسبت به علم و حتی اعتبار زیر بنای آن در ساختار فکری و عملی انسان، نقش تفسیرگری و یابندگی آن را در خصوص مفاهیم وحی و آیات الهی به رسمیت نشناسد، چنان که در مورد عقل، کلی بودن اعتبار حجت بودن آن را می‌پذیرد، اما در رسیدن به فلسفه احکام یا شناخت مسیر کلی حیات بشر معتبر نمی‌داند و بایستگی برانگیختن انبیا و فرستادن رسولان را یادآور می‌شود. پس برای رسیدن به نتیجه، پیمودن راه دوم بایسته است و باید دید که زبان وحی و بیان قرآن چگونه است، آیا با زبان علم همخوان است یا نه؟ در این موضوع، آرای گوناگونی رخ نموده است که برخی سابقه تاریخی در تفکر مسلمانان دارد و برخی دیگر در مباحث کلامی مغرب زمین و مسیحیت مطرح شده و چندی است که در گفت و گوهای کلامی ما راه یافته است که نگاهی به آنها خواهیم این نکته شایان یاد است که آنچه در غرب به عنوان زبان دین مطرح شده،مقصودشان داشت، تورات و انجیل است و چه بسا داوری آنان، داوری میان علم و تورات و انجیل به حساب آید، نه داوری میان علم و وحی! ۶. ۲ - نظریه پوزتیوسیم نظریه پوزتیوسیم منطقی یکی از دیدگاههای معروف که تا مدتی در صحنه اندیشه کلامی غرب، رایج بود، نظریه پوزتیویسم منطقی در مقوله زبان است. براساس این دیدگاه، گزاره‌ها و قضایای که حسا تحقیق پذیر نیستند، معنی ندارند و از همین جا نتیجه گرفته‌اند که قضایای متافیزیک ، اخلاق و الهیات هیچ کدام قضایای واقعی نیستند، بلکه همانند قضیه‌اند، یعنی از هرگونه دلالت معرفت بخش خالی‌اند و در نتیجه نه راستند و نه دروغ ، بلکه تنها بیان و ابزار ذوق و سلیقه و احساسات ذهنی هستند یکی از نتیجه‌های این دیدگاه، این است که زبان وحی و زبان دین ، فاقد جنبه معرفت بخشی است و زمانی که وحی به بشر القا می‌شود، هیچ گونه آگاهی و شناختی از موضوع‌ها و پدیده‌ها به او نمی‌دهد و تنها بیانگر احساس و دیدگاه است، مثل این که بگوییم از فلان غذا لذت می‌بریم و از فلان شخص متنفریم. براساس این دیدگاه، وحی و علم هیچ گونه نقطه برخورد و اشتراک با هم ندارند؛ ۶. ۳ - نقد نظریه پوزتیوسیم این نظریه از نظر منطق و مبنا، نارسا و بی اعتبار است؛ زیرا معیار ارزیابی گزاره‌ها را در معنی دار بودن و معنی دار نبودن و تجربه پذیر و تجربه ناپذیر بودن آنها می‌داند، در حالی که تجربه به خاطر محدودیت کاربردی که دارد نمی‌تواند معیار مطلق در تشخیص قضایا قرار گیرد؛ چه این که خود این قضیه، تجربه پذیر نیست و اگر قرار باشد تحقیق پذیری تجربی، قضیه‌ای را معنی دار کند، خود این نظریه جز قضایای خالی از معنی خواهد شد و در نتیجه هیچ گونه شناختی از واقعیت به ما نخواهد داد! زیرا موارد بی شماری وجود دارد که موضوع گزاره‌های دینی پدیده‌های تجربی هستند و می‌توانند با تحقیق تجربی ارزیابی شوند. آسمان، زمین، خورشید، ماه، گیاهان، ابرها، مراحل رشد جنین و... از موضوعاتی هستند که وحی از آن سخن گفته است و می‌تواند در معرض رد و اثبات تجربی قرار گیرد. اگر در مسیحیت یا آیین یهود، کاستی‌هایی وجود دارد، هیچ دلیلی ندارد که اسلام را هم محکوم به آن کنیم. ۶. ۴ - تحلیل زبانی متون دینی دیدگاه تحلیل زبانی متون دینی دیدگاه دیگری که امروزه مطرح است و طرفدارانی زیاد دارد، دیدگاه تحلیل زبانی است. محتوای این دیدگاه را چنان که گفته‌اند، در این جمله می‌توان بیان کرد: از معنی یک گزاره نپرس، کارکرد آن را دریاب. حال در این که این کارها چیست، دیدگاههای گونه گون وجود دارد: برخی بر این باورند: «گزاره‌های دینی اعلام تعهد در برابر یک شیوه زندگی است. یا شیوه‌هایی برای شرکت جستن در یک مشی و سلوک عملی.» برخی می‌گویند: «مفاهیم دینی در برآوردن هدفهای اجتماعی چون زمینه سازی برای نظامهای ارزشی و به هم پیوستگی اجتماعی، نقش دارند.» ، گروه دیگری نیز بر این باورند که زبان دینی از بازتاب پرستش برخاسته و در خدمت به بار آوردن پرستش است. همه این دیدگاه‌ها در این نقطه مشترکند که دین نقش ارزشمندی ایفا می‌کند، بی آن که احکامی راجع به واقعیت صادر کند. اما به هر حال بین دو گونه گزاره‌ها جدایی است و هر یک را نسبت به دیگری بی ارتباط می‌داند). این دیدگاه نیز مانند دیدگاه پیشین به تفسیر ناپذیری وحی به وسیله علم منتهی می‌شود، زیرا هیچ وجه اشتراکی بین دو زبان نیست، تا هر یک دیگری را شرح دهد. ۶. ۵ - نقد تحلیل زبانی دو اشکال عمده در این دیدگاه وجود دارد: ۱. به نظارت برخی گزاره‌های دینی به واقعیت و نقش حکایت گری معرفت بخشی آن توجه نکرده است در صورتی که بخش زیادی از گزاره‌های و حیانی دست کم در قرآن از واقع حکایت می‌کند و به واقعیت نظر دارد. ۲. این دیدگاه براین تصور غلط مبتنی است که اگر گزاره‌ای ارزشی شد، نمی‌تواند گزارشی باید و به عکس! در حالی که گزاره‌ها می‌تواند معناهای گونه گون داشته باشند، یعنی یک گزاره گزارشی می‌تواند معنای ارزشی داشته باشد و یک گزاره ارزشی حکایت گر ضمنی یک واقعیت باشد. خوشبختانه در فرهنگ قرآن این حقیقت به طور کامل آشکار است. هیچ آیه معرفتی نیست که پیام اخلاقی و ارزشی نداشته باشد و هیچ آیه ارزشی نیست که حکایت گر واقعیتی نباشد بایدها و هستها با یکدیگر آمیخته‌اند. شگفت است که با این همه آیات معرفت بخش، برخی بازگویان آرای کلامیان مغرب زمین از جدایی مطلق حوزه‌های دین و علم، سخن می‌گویند و زبان دین را زبان تعهد و تقدیس و زبان علم را زبان تحلیل و توصیف قلمداد می‌کنند! در قرآن هم زبان پرستش به کار رفته است و هم زبان گزارش . آن جا که از خدا سخن می‌گوید، زبان پرستش است و آن گاه که از طبیعت و پدیده‌های طبیعی و آفرینش سخن می‌گوید، زبان گزارش است. اگر چنین توجیهی را نپذیریم، باطل بودن این دیدگاهها در مورد گزاره‌های و حیانی، بویژه در فرهنگ قرآن، تردید ناپذیر است. این دیدگاه از دیرباز میان اندیشه وران مسلمان مطرح بوده است و به همین جهت موضوع و محور بحث این دیدگاه زبان قرآن است، ولی ملاکی که عرضه می‌کنند و دلیل‌هایی که ارائه کرده‌اند موضوع را با مطلق زبان وحی مرتبط می‌سازد. و می‌گوید: «قرآن براساس فهم اعراب زمان نزول، نازل شده است پس در تفسیر آن نباید از حدود فهم آنان فراتر رفت.» این دیدگاه در بستر تاریخ بویژه در دوران اخیر طرفدارانی زیاد پیدا کرده است. ۶.۷. ۲ - تفسیر لسان قومه یکی از این متفکران در این زمینه می‌نویسد: «ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه لیبین لهم؛ و ما هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم تا(حقایق را) برای آنان بیان کند...»، این آیه افقهای بسیاری در زمینه نبوت باز می‌کند. اکنون این احتمال‌ها را به اجمال مورد توجه قرار می‌دهیم: ۶.۷. ۴ - مردمی بودن زبان وحی احتمال دارد عرفی بودن زبان وحی در قرآن به این معنا باشد که زبان وحی، زبان مردمی است که پیامبر از بین آنان برانگیخته شده است. اگر عربی است عربی و اگر عبری است عبری و... اگر این احتمال مورد نظر باشد که بعید است، باید گفت دیدگاه بالا نه تنها خردمندانه است که ناگزیر باید چنین باشد، زیرا ممکن نیست پیامبری که مبلغ وحی است با مردمی که مخاطب اویند، ولی زبان او را نمی‌شناسند، ارتباط برقرار کند. برخوردار است، زبان وحی نیز از همان عناصر استفاده می‌کند این گونه نیست که زبان وحی همه اش حقیقت باشد یا همه اش مجاز یا استعاره، بلکه به مقتضای طبیعت زبان به کار گرفته شده، از هر عنصری در آن وجود دارد. این سخن نیز سخنی درستی است و سبک بیانی قرآن گواه درستی آن است و در توارات و انجیل نیز این واقعیت وجود دارد، هر چند به دلیل رهیافت تغییر و تحریف در آن و به خاطر مفاهیم و انگارهای ناسازگار با عقل و منطق که بدانها بسته شده است، امروز تلاش می‌شود از راه یک بعدی کردن زبان آنها، توجیهی خردمندانه برای آن دست و پا کنند! ۶.۷. ۶ - درجه فهم مردم عصر نزول احتمال دارد عرفی بودن زبان وحی، از لحاظ فهم و درجه درک مردم عصر نزول، در شیوه بیانی قرآن باشد. بنابراین احتمال مفاهیم، اصطلاحات و تعبیرات و به طور کلی زبان وحی براساس فهم و شعور مردمی که در عصر نزول وحی بوداند، معنی دار است و شکل می‌گیرد و به بیان روشن تر زبان وحی، زبان مردم زمان نزول است و فراتر از درک و تصوری که آنان داشته‌اند، پیام و سخنی ندارد. در این دیدگاه، اگر سازگاری وحی با فهم مردم عصر نزول بدان معنی باشد که مردم آن زمان می‌توانسته‌اند از تعبیرات وحی تصور روشنی داشته باشند و مطالب وحی، مبهم و نامفهوم برای آنان نبوده است، سخن درستی است و امااگر عنوان یادشده را این گونه تفسیر کنیم که فهم آنان از وحی معیار نهایی برای تفسیر وحی است و همه آنچه وحی ارائه کرده، همان است که آنان می‌فهمیده‌اند، باید گفت این سخن، مخاطبان وحی و همگامی آن را با نسل‌های آینده، محدود می‌سازد و استمرار حیات مفاهیم و معارف وحی را زیر سوال می‌برد، بویژه ب. ت. ب. این که نیاز و فهم نسل‌های بشری رو به فزونی و تکامل است و بسنده کردن نسل‌های پسین به فهم و درک نیلهای پیشین به معنای ایستا نگاهداشتن آنان خواهد بود. اگر کسانی به ایستایی فهم قرآن باورمند شوند، باید دید این کلام امام صادق (علیه‌السّلام) را چگون تحلیل می‌کنند که فرمود: «قرآن برای یک زمان یا برای یک نسل یا جامعه خاص نیست، بلکه در همان زمان نو است و برای هر گروه تا روز قیامت تازه و با طراوات است.» چگونه می‌توان قالب خاصی از فهم را برای محتوای وحی قرار داد در صورتی که به فرموده پیامبراکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) : «فرب حامل فقه الی من هو افقه منه؛ ۶.۷. ۷ - فهم اولیه انسان احتمال دارد که عرفی بودن زبان وحی، یعنی این که وحی بر اساس انگارها و فهم ظاهری و نخست انسانها سخن می‌گوید، چنانکه نویسنده‌ای در این زمینه نوشته است: «و اگر چیزی را سبز می‌بینی قرآن آن را سبز توصیف می‌کند و اگر قرمز می‌بینی قرمز می‌گوید... و هرگز نمی‌گوید قرمزی و سبزی در ذات اشیا نیست، بلکه به منبع تابش نور بستگی دارد». تشبیه میوه زقوم به سرهای شیاطین از آن باب است که پندارهای عامیانه شیطان را در زشت‌ترین شکل تصور می‌کنند، چنانکه فرشته را در نیکوترین و زیباترین چهره ترسیم می‌کنند». در آیه ۳۸ سوره یس می‌فرماید: «و من هنا لایبعد ان یقال فی قوله تعالی: «والشمس تجری لمستقر لها» ان المراد بقول (تجری) الاشارة الی ما یعطیه ظاهر الحس من حرکتها الیومیة و الفصلیة و السنویة وهی حلها بالنسبة الینا...؛ براین اساس دور نیست گفته شود که واژه «تجری» در آیه مبارکه: «والشمس تجری لمستقر لها» اشاره به آن چیزی است که به ظاهر احساس می‌شود و حرکت‌های روزانه و فصلی و سالیانه خورشید را نشان می‌دهد و این وضعیت خورشید است نسبت به ما». ۶.۷. ۸ - نقد احتمال چهارم این دیدگاه برخلاف ظاهر خردمندانه آن از پاسخ گفتن به این پرسش ناتوان است که در این صورت وحی قرآنی با واقعیت، چه رابطه‌ای خواهد داشت؟ آیا در فرض ناسازگاری باورهای آن با واقع، واقعیت را می‌پذیرد یا رد می‌کند؟ بدون تردید سخن گفتن براساس یک سری انگارهای ابتدایی و خلاف واقع، هیچ گاه با تایید واقعیت و ملاحظه آن سازگاری ندارد، بلکه این عمل در حقیقت صحه گذاشتن بر آن انگارها و باطل دانستن واقعیت هاست، آن گاه آیا قرآن با فاصله گرفتن از واقعیتها می‌تواند به هدفهای هدایت گری خود دست یابد؟ و آیا در این صورت با ویژگیهایی چون: «...وانه لکتاب عزیز• لا یاتیه الباطل من بین یدیه ولا من خلفه تنزیل من حکیم حمید؛ و این کتابی است قطعا شکست ناپذیر• که هیچگونه باطلی، نه از پیش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی‌آید، چرا که از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است» و «انه لقول فصل وما هو بالهزل؛ که این یک سخن حق است• و شوخی نیست» سازگار خواهد بود؟ اگر عرفی بودن زبان وحی به یکی از دو معنی اول یا دوم باشد، روشن است که زبان وحی و زبان علم هماهنگی کامل خواهند داشت؛ زیرا عنصر حقیقت گرایی و واقع نگری در زبان وحی ابزار بیانی واحدی را در زمینه‌های مشترک علم و دین فراهم می‌کند و می‌تواند دیدگاه‌ها را ناظر به یکدیگر قرار دهد و اما اگر عرفی بودن به معنی سوم و یا چهارم باشد، در این صورت زبان وحی از نگاه به واقعیت‌های نهایی که حوزه به کارگیری زبان علم است، فاصله خواهد داشت و در نتیجه منجر به نوعی رویارویی علم و وحی خواهد شد! ولی مهم این است که به دلیل‌های عقلی و نقلی در اصل چنین برداشت‌هایی از ریشه و اساس غیر منطقی است. ۶. ۸ - دیدگاه ژرف گرایی نظریه چهارم که در قلمرو زبان وحی مطرح است و در برابر دیدگاه سوم قرار دارد، دیدگاه ژرف گرایی است. بر مبنای این نظریه بیان قرآن محدود به سطر واحدی از درک و شعور بشر نیست، بلکه در همه سطح‌های ممکن جریان دارد و با زبان هر عصری و نسلی سخن می‌گوید، بی آن که دچار ناسازگاری و ناهماهنگی شود. در نتیجه از این واقعیت بیان‌های بسیار، ولی نزدیک به هم ارائه شده است. بعضی می‌گویند شکل بیان قرآن کلی و مبهم است و در نتیجه معانی بسیار و تفسیرهای گونه گونی را بر می‌تابد، به نظر اینان: «یکی از خصوصیات این زبان ـ زبان امی و قومی ـ آن است که کلمات و اصطلاحات و تعبیرات آن مفهوم کلی و تعریف ناشده دارد». گروه دیگری می‌گویند شیوه بیان قرآن الهام گرانه است، یعنی کلمه در یک معنی به کار می‌رود؛ اما معانی بسیاری از آن برداشت می‌شود. بنابراین، واژه چراغ در هر معنی که نشان دهنده روشنایی باشد، به کار می‌رود، چه به صورت چراغهای ابتدایی باشد، یا الکتریکی یا غیر مادی»، براساس این دیدگاه، بیان قرآن بیان زنده و پویایی خواهد بود، زیرا با هر اندیشه برگرفته از واقعیت سازگاری و هماهنگی دارد و محدود به سطر خاص، یا فکر خاص نیست، و به همین جهت زبان علم که گرایش به واقعیت یابی و واقعیت نمایی دارد می‌تواند تماس تفسیر گرایانه‌ای با وحی داشته باشد. منبع: علم و دین، ص۲۷۹ · تاریخ معرفت شناسی، ص۲۱۲ · علم و دین، ص۲۸۲ · علم و دین، ص۲۸۳ · علم و دین، ص۲۷۴ · بینات، سال اول، شماره ۲، (قرآن را تنها با زبان ایمان می‌توان خواند) · فلسفه دین، ص۱۷۱ · آسیب شناسی دینی، ص۱۷۳ · الموافقات، ج۲، ص۷۱ · قضایا انسانیة فی اعمال المفسرین، ص۹۲ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۴ · مجلة الفکر الجدید، ص۱۲۴ · علم و دین، ص ۱۲۵ · عیون اخبار الرضا (علیه‌السّلام)، ج۱، ص۹۳ · تحف العقول، ص ۴۵ · قرآن و کتابهای علمی، ص ۵ · یوسف/سوره ۱۲، آیه۳۱ · تفسیر المیزان، ج۱۷، ص۱۴۰ · یس/سوره۳۶، آیه۳۸ · تفسیر المیزان، ج۱۷، ص۹۰ · فصلت/سوره۴۱، آیه۴۱- ۴۲ · طارق/سوره۸۶، آیه۱۳ ۱۴ · قرآن و کتابهای علمی، ص ۳۷ · رسالة القرآن، شماره ۹، سال ۱۴۱۳ · تفسیر المیزان، ج۳، ص۶۴