گفتار نخست - مال غیر منقول ذاتی — در بخشی از ماده ۱۳ و نیز

۵۳۸. بخش نخست ماده ۱۲ ق.م. مقرر میدارد مال غیر منقول آن است که از محلی به محل دیگر نتوان نقل نمود اعم از اینکه استقرار آن ذاتی باشد یا... به نحوی که نقل آن مستلزم خرابی یا نقص خود مال یا محل آن شود. پس این دسته از اموال غیر منقول بی آنکه عاملی خارجی دخالت نموده باشد غیر قابل نقل از محلی به محل دیگر می باشند خواهد شد. این دسته از اموال غیر منقول چون استقرار آن ذاتی است اموال غیر منقول ذاتی عنوان گرفته اند. تنها مال غیر منقول ذاتی در ماده ۱۳ همان قانون معرفی شده و آن اراضی است که بخش های زیرین آن مانند معادن نیز غیر منقول ذاتی است. صفت غیر منقول برای اراضی طبیعی آن است (۱) ۳۹. احکام و آثار اموال غیر منقول ذاتی همان احکام و آثار اموال غیر منقول بوده و در جای خود از آن سخن رفته و بررسی جداگانه را ایجاب نمی کند. گفتار دوم - مال منقول غیر منقول شده و احکام و آثار کلی بازداشت آن ۵۴۰. پس از بررسی معیار شناسایی این دسته از اموال غیر منقول به احکام و آثار کلی بازداشت آنها پرداخته می شود. بند نخست - معیار شناسایی ف. م. غیر منقول شدن این اموال به واسطه عمل انسان تصریح شده اما باید پذیرفت که اگر مال منقولی حتی در پی رویدادهای طبیعی مانند طوفان و سیل نیز در محلی مستقر شود که نقل آن موجب خرابی یا نقص خود مال یا محل آن شود غیر منقول می شود مانند آنکه در بی سیل سنگ بزرگ عقیق یا فیروزه ای از کوه جدا شده و در زمینی مستقر گردد، به نحوی که نقل آن مستلزم گردد. ۵۴۲. در بخشی از ماده ۱۳ و نیز ماده ۱۴ قانون یاد شده مصادیق بارز این دسته از اموال آورده شده اند. به موجب ماده ۱۳ ق.م... ابنیه و آسیا و هر چه که در بنا منصوب و عرفاً جزء بنا محسوب می شود غیر منقول است و همچنین است لوله ها که برای جریان آب یا مقاصد دیگر در زمین یا بنا کشیده شده باشد. ماده ۱۴ ق.م. نیز مقرر میدارد «آینه و پرده نقاشی و مجسمه و امثال آنها در صورتی که در بنا یا زمین به کار رفته باشد به طوری که نقل آن موجب نقص یا خرابی خود آن یا محل آن بشود غیر منقول است اموالی که در بخش پایانی ماده ۱۳ و نیز ماده ۱۴ ق.م. آورده شده اند ذاتاً منقول می باشند اما چون در زمین و یا آنچه بر زمین با اوصاف یاد شده مستقر است. نصب شده اند و نقل آنها مستلزم خرابی یا نقص مال یا محل آن است غیر منقول می شوند. ۵۴۳. اموال مذکور در بخش پایانی ماده ۱۳ و نیز ماده ۱۴ ق.م. تا زمانی غیر منقول شمرده می شوند که از زمین یا بنا جدا نشده باشند و در صورت جدا شدن صفت ذاتی آنها بازگشته و منقول میشوند. در مواد ۱۵ و ۱۶ قانون مدنی مصادیق بارز اموالی که غیر منقول شمرده می شوند اما معمولاً به صورت منقول در می آیند آورده شده است. در حقیقت به موجب ماده ۱۵ ق.م. ثمره و حاصل مادام که چیده یا درو نشده است غیر منقول است اگر قسمتی از آن چیده با درو شده باشد تنها آن قسمت منقول است. ماده ۱۶ ق م نیز مقرر میدارد مطلق اشجار و شاخه های آن و نهال و قلمه مادام که بریده یا کنده نشده است غیر منقول است. بند دوم احکام کلی و آثار بازداشت مال منقول غیر منقول شده ۵۴۴. به موجب ماده ۳۹ ق.م. هر بنا و درخت که در روی زمین است و همچنین هر بنا و حفری که در زیر زمین است ملک مالک آن زمین محسوب می شود مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. بنابراین چنانچه ملک م. ع. برای بازداشت معرفی و بازداشت شود، به دلالت ماده ۳۹ ق.م. هر بنا و درختی که روی آن ملک است و همچنین هر بنا و گودی مانند چاه طبقات زیرین ملک یا... که در زیر زمین است علی القاعده به عنوان مال م. ع. د. بازداشت قرار می گیرد. همچنین هر آنچه در بنا نصب شده و عرفاً جزء بنا محسوب شود لوله هایی که در زمین یا بنا کشیده شده آینه پرده نقاشی و مجسمه و امثال آنها که در بنا یا زمین به کار رفته به گونه ای که نقل هر یک موجب نقص یا خرابی خود آن یا محل آن شود به دلالت مواد ۱۳، ۱۴ و ۳۹ ق.م. در بازداشت قرار می گیرد؛ افزون بر آن نه تنها درختان موجود در ملک بلکه شاخه های درختان نیز به دلالت ماده ۱۶ ق.م. در بازداشت قرار می گیرد. بنابراین برای نمونه از جا کندن لوله آبی که در چنین ملکی کشیده شده و یا بریدن و از جا کندن درخت چنین ملکی و حتی بریدن شاخه درخت آن ممنوع بوده و می تواند دخل و تصرف در اموال بازداشت شده محسوب و جرم تلقی شود نک ش. (۱۳۷) ۵۴۵. باید توجه داشت که اموال منقول موجود در ملک حتی اگر در زمین یا بنا به کار رفته باشد اما پیش از بازداشت ملک از محل آن کنده شده باشد و همچنین اموالی مانند درختانی که پیش از بازداشت ملک کنده شده و یا شاخه های بریده شده، حتی اگر در محل ملک موجود باشد و همچنین تأسیسات و کارخانجات موجود در ملک که نقل آنها مستلزم خرابی خود و یا محل آنها نمی شود، در بازداشت قرار نمی گیرند. از سوی دیگر اگرچه به دلالت مواد ۱۵ و ۳۹ ق.م. ثمره و حاصل تا زمانی که چیده یا درو نشده است چون غیر منقول شمرده میشود متعلق به مالک زمین است؛ اما با این همه اگر ملک م. ع. بازداشت شود و بر آن کشت و زرعی وجود داشته باشد و یا دارای درختانی باشد که ثمره و محصولی دارند ثمره و محصول حتی اگر در و یا چیده نشده باشد، ب. ت. ب. عموم و اطلاق ماده ۱۰۳ ق.ا.ا.م. در بازداشت قرار نمی گیرد؛ در حقیقت به موجب این ماده توقیف مال غیر منقول موجب توقیف منافع آن نمی گردده نک ش. ۶۲۹ به بعد مگر جداگانه بازداشت شود. ۵۴۶. با این همه پرسش این است که چون برای نمونه ثمره و حاصلی که چیده یا درو نشده است غیر منقول م. ب. آیا چنانچه محکوم له بخواهد ثمره یا حاصل ملک م. ع. را به تنهایی بازداشت نماید شیوه اقدام همان است که در اموال غیر منقولی مانند زمین و باغ و... مقرر است؟ پاسخ نمی تواند آری باشد؛ در حقیقت اگرچه ثمره و حاصل مادام که چیده یا درو نشده غیر منقول است اما چنانچه محکوم له بخواهد آنها را جدای از ملک بازداشت نماید چون ثمره و حاصل از منافع ملک و در ذات خود منقول بوده و به علت اتصال آن به درخت و زمین وصف غیر منقول را داشته و محکوم له قصد بازداشت آن را بنابر جدا بودن آن نموده است برای بازداشت باید مقررات بازداشت اموال منقول رعایت شود؛ یعنی باید صورت برداری و ارزیابی شده و در همان حال به حافظ سپرده شود نک ش. ۳۲۱ به بعد).