یائسگی: بررسی فقهی

زیرا شناخت و معرفت ، در حقیقت، همان درک آگاهانه (علوم و مفاهیم) حدیث است. و با همین درک آگاهانه محتوای احادیث است که مؤمن به بالاترین پایه‌های ایمان (شناخت اعتقادی و عملی) می‌رسد. من در نامه‌ای از علی (علیه‌السّلام) به این نوشته برخوردم: ارزش و ارج هر کسی معرفت اوست...» . در این آیه، زنی که حیض نمی‌بیند (یاس پیدا کرده) موضوع عده قرار گرفته و سپس حکمش در ادامه آیه بیان شده و یاس را موضوع برای تعریف (مانند۵۰ سالگی) نگرفته است. اگر در مقام تعریف می‌بود؛ برای نمونه می‌فرمود: «الیائسات هنّ اللاتی» و افزون بر این، پس از چنین جمله‌ای، تعریف را بیان و برای نمونه می‌فرمود: «خمسون سنة» که هیچ‌یک از این‌ دو کار انجام نشده است. از سوی دیگر، یاس در این آیه به معنای لغوی و عرفی (ناامیدی از حیض شدن دوباره) به کار رفته، نه معنای اصطلاحی (زنان پنجاه ساله) و هیچ توضیحی درباره آن داده نشده و به معنای اصطلاحی اشاره‌ای نیز نشده است. از دو نکته یاد شده روشن می‌شود که یاس، یک امر بدیهی و شناخته شده برای مردم بوده؛ زیرا یک واقعیت خارجی و پدیده طبیعی است و نیازی به تعریف ندارد. و نیز چگونه می‌توان پذیرفت که مطلبی به صورت نامفهوم نازل شود و توضیحش ۱۳۰ سال بعد ارائه گردد؟ بنابراین، بر پایه این قرینه؛ ۱۱.۱. ۲ - قرینه دوم آیه ۲. جمله (یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ) صراحت دارد بر این‌که «یاس، از حیض است». روشن است که یاس یا قطع امید، پس از ندیدن حیص است و اگر کسی حیض را با همه صفات و شرایطش ببیند، جایی برای ناامیدی و یاس باقی نمی‌ماند. پس جمله یاد شده دلالت بر «ندیدن حیض» دارد. ۱۱.۱. ۳ - قرینه سوم آیه ۳. حیض نشدن دو گونه است: یکی موقتی برای چند ماه و یا چند سال که در اثر بیماری پیش می‌آید و در واقع، این حیض نشدن اصیل نبوده، عارضی است؛ دیگری اصیل که در اثر کهولت سن و از کار افتادگی قوای تولید مثل پیش می‌آید. این حیض نشدن، اصیل بوده، در اثر بیماری نیست. پس اگر زنی مدتی خون حیض نبیند، نمی‌تواند بگوید من یائسه هستم. او بر حسب ظاهر و برابر معنای لغوی، یاس از حیض پیدا کرده؛ ولی برای تعیین تکلیف باید مشخص کند که این حیض نشدن موقتی و عارضی است یا ابدی و اصیل. اگر موقتی باشد، عده او سه ماه است و اگر ابدی و اصیل باشد، عده ندارد. کلیت این ممیّز (ریبه بودن) از آیه و تشخیص آن (سن و مقدار آن) از روایات به دست می‌آید. ندیدن حیض؛ ۲. کبر سن. ۱۱.۱. ۴ - نکته در آیه دومین نکته در آیه، معنای کلمه (ارْتَبْتُمْ) است. در تفسیر منهج‌الصادقین آمده است: «اکثر مفسران برآنند که مراد بقوله (اِنِ ارْتَبْتُمْ) ارتیاب است در وجوب عده نه در سن... مراد بقوله (لَم یحِضنَ) عدم بلوغ ایشان است به سنّ حیض و علم‌الهدی بر آن است». در تفسیر نمونه چنین آمده: «ریبه...؛ منظور زنانی است که به درستی نمی‌دانیم به سنّ یاس رسیده‌اند یا نه؟. .. باید عده نگه دارند.» و در تفسیر جامع: منظور بانوان یائسه هستند و آنها زنانی می‌باشند که عمر آنها پنجاه سال در غیر‌ هاشمی و سادات و در سادات و زنان‌ هاشمی به شصت سال رسیده‌اند... به جز عده وفات ، عده ندارند. در تفسیر مجمع‌البیان آمده است: ... آن‌ها که مایوس از حیض شدن هستند. و در المیزان : کلمه ارتیاب به معنای شک و تردید و در خصوص آیه، منظور شک در یائسه شدن است. از این‌جا روشن می‌شود که ریبه و ارتیاب به ویژه در آیه محل بحث؛ اولاً به معنای بیماری‌ای است که سبب می‌شود زن در دورانی که بر حسب شرایط طبیعی باید حیض ببیند، برای چند ماه یا چند سال حیض نشود. ثانیاً در موارد مشکوک نیست و اساساً نظری به آن ندارد. در این آیه، افرادی مورد نظر هستند که حیص نشدنشان غیر طبیعی (ریبه) است و بحثی درباره یقین یا شک نسبت به قطع حیض نیست. منظور آیه این است که اگر شک دارید چنین و اگر یقین دارید چنان، بلکه منظور آن است که اگر حیض نشدن در اثر بیماری (ریبه) است، حکم یائسه جاری نمی‌شود و حکم یاسِ عارضی جاری شده و چنین زنی سه ماه عده دارد. به بیان دیگر: نه زنان شک دارند و نه مردان به گفته زنان یا حالات آن‌ها شک دارند، نه قطع حیض مشکوک است و نه علت آن. همه اینها روشن است و چیزی مورد شک نیست؛ زیرا حیض نشدن، یک امر خارجی بوده و وجود یا عدم آن مشخص م. ب.. آنچه محور کلام بوده و بر آن تکیه شده، حالت غیر طبیعی قطع حیض است. منبع: الحیاة، ج۱، ص۶۲ · طلاق/سوره۶۵، آیه۴ · نگرشی نو به شرایط یائسگی، ص۴۹ تا ۵۱ · مباحثی از حقوق زن، ص۱۷۶ · تفسیر منهج‌الصادقین، آیه چهارم سوره طلاق · تفسیر نمونه، آیه ۲۲۲ سوره بقره، ج۲۴، ص۲۵۵ · تفسیر جامع‌البیان، آیه چهارم سوره طلاق · تفسیر مجمع‌البیان، ج۲۵، ص۱۰۱ · المیزان، ج۱۹، ص۵۳۰ · نگرشی نو بر یائسگی، ص۵۶ · نگرشی نو بر یائسگی، ص۵۷