تهدید شخص مکره — هرچند غالباً تهدید اکراه کننده متوجه خود

تهدید اکراه کننده متوجه نفس، تمامیت جسمی با عرض و حیثیت و یا مال شخص باشد. پیش از این گفته شد، اکراه مورد نظر در امور جزایی، اکراه ملجی است که در آن خوف تلف نفس یا عضو و یا ایراد ضرب منتهی به مرگ و یا حبس بلند مدت وجود دارد. در فقه جزایی اسلام تهدید به اتلاف مال و ایراد ضرر و زبان مالی مطرح و مورد بحث صاحب نظران واقع شده است. مالک شافعی و امام احمد تهدید به اتلاف مال را اکراه دانسته اند؛ مشروط بر اینکه میزان خسارات مالی یا ارزش مالی که تهدید به اتلاف شده قابل اغماض و چشم پوشی نباشد. منظور از میزان ارزش مال ارزش تجاری آن نیست؛ بلکه تمول و تمکن مالی صاحب مال یا زبان دیده مورد نظر است. مقدار معینی از مال ممکن است برای کسی قابل اغماض باشد؛ اما همان میزان احتمال دارد برای دیگری مال هنگفتی تلقی شده برای وی از ارزش بالایی برخوردار باشد. بنابراین قضیه جنبه ی موضوعی به خود گرفته از شخصی به شخص دیگر متفاوت است. بر این اساس در هر مورد باید ارزش زبان وارده را ب. ت. ب. میزان دارایی صاحب مال سنجید. نزد ابوحنیفه اتلاف مال و تهدید به ایراد خسارت مالی نمیتواند تشکیل دهنده ی اکراه باشد؛ هر چند میزان خسارت احتمالی بسیار زیاد باشد. بنابراین هیچ کس نمی تواند به استناد تهدید به اتلاف مال و ایراد ضرر و زبان مالی دست به ارتکاب فعل حرام بزند؛ چرا که موضوع تهدید و اکراه اشخاص هستند نه اموال عده ای از فقهای این مذهب از این قاعده ی کلی و مذهب خود عدول کرده عذر اکراه در موردی را که متهم تهدید به ضرر و زبان مالی شده است قابل طرح و پذیرش دانسته اند. این گروه، خود در میزان خسارت احتمالی و ارزش مالی که تهدید به تلف شده دچار اختلاف نظر شده اند.(۱) باور فقهای امامیه بر این است که برای صحت استناد به تهدیدات به عمل آمده علیه اموال در اکراه نصی در دست نیست؛ اما در جواهر الکلام آمده است: «و لاریب فی تحققه بالتخویف بأخذ المال المعتد به (۲) بی تردید با تهدید نسبت به گرفتن مال قابل توجه، اکراه محقق می شود. هرچند غالباً تهدید اکراه کننده متوجه خود مکره است اما گاهی ممکن است شخص ثالث را مورد تهدید قرار دهد. فقها در خصوص این مسأله و تحقق اکراه در آن، اظهار نظرهای متعددی کرده اند. اجمال آن اینکه در مذهب مالکی با وجود تردد و اضطرابی که در این خصوص وجود دارد اعتقاد بر این است که تهدید به ایراد ضرب یا شکنجه و آزار و یا قتل غیر نیز مطلقاً می تواند اکراه تلقی شود. شافعیه و گروهی از فقهای حنفی نیز بر همین باورند و تهدید غیر را برای تحقق و تأثیر اکراه کافی می دانند. حسب اعتقاد فقهای مذهب حنبلی چنانچه تهدید علیه پدر و فرزند مکره باشد می توان قائل به تحقق اکراه شد. در مقابل گروهی از فقهای حنفی تهدید شخص ثالث را به هیچ وجه در تحقق اکراه مؤثر نمی دانند. البته باید توجه داشت که اصل قیاس که از اصول معتبر این مذهب است اکراه غیر را برای سقوط مسؤولیت کیفری توجیه نمی کند و آن دسته از فقهای حنفی که تهدید شخص ثالث را برای تحقق اکراه و سقوط مسؤولیت کافی دانسته اند، از طریق استحسان و با تکیه بر دلایل استحسانی چنین اعتقادی را در خود پرورش داده اند.(۱) ⚠ احتیاط: 1 واژهٔ ناخوانا با «...» جایگزین شد. در مقابل گروهی از فقهای حنفی تهدید شخص ثالث را به هیچ وجه در تحقق اکراه مؤثر نمی دانند. البته باید توجه داشت که اصل قیاس که از اصول معتبر این مذهب است اکراه غیر را برای سقوط مسؤولیت کیفری توجیه نمی کند و آن دسته از فقهای حنفی که تهدید شخص ثالث را برای تحقق اکراه و سقوط مسؤولیت کافی دانسته اند، از طریق استحسان و با تکیه بر دلایل استحسانی چنین اعتقادی را در خود پرورش داده اند.(۱) از میان فقهای امامیه، محقق حلی در شرایط اکراه می نویسد: «ان یکون ما توقد مراً بالمکره فی خاصة نفسه أو من یجری مجری نفسه ... و الولد (۲) شرط اکراه این است که مورد تهدید به شخص مکره یا به شخصی که به منزله ی اوست نظیر پدر و یا فرزندان او زیان آور باشد. ⚠ احتیاط: 1 واژهٔ ناخوانا با «...» جایگزین شد. از میان فقهای امامیه، محقق حلی در شرایط اکراه می نویسد: «ان یکون ما توقد مراً بالمکره فی خاصة نفسه أو من یجری مجری نفسه ... و الولد (۲) شرط اکراه این است که مورد تهدید به شخص مکره یا به شخصی که به منزله ی اوست نظیر پدر و یا فرزندان او زیان آور باشد. سید ابو الحسن اصفهانی نیز در این باره می نویسد ولا فرق فی الصور المتوقد بین أن یکون متعلقً بنفس المکره أو من یکون متعلقً به کولده و عیاله و من یکون ایقاع محور علیه بمنزلة ایقاعه علیه تفاوتی ندارد که زبان مورد تهدید متوجه شخص مکره باشد یا وابستگان او؛ مانند فرزندان و همسر او و هر کس که ورود زبان بر او به منزله زبان بر اوست.