(۵) خلع ید پیمانکار از کارگاه — به هنگام تحویل موقت در بند و

بند (ه) ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان مقرر میدارد: «کارفرما تاسیسات و ساختمانهای موقتی را که در کارگاه احداث شده است، در اختیار می گیرد. در اختیار گرفتن کارگاه به معنی خلع ید و بیرون کردن پیمانکار از کارگاه است. منتها نوع در اختیار گرفتن (خلع ید) کارگاه در ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان با نوع خلع ید او در بند (ب) ماده ۴۷ شرایط عمومی پیمان متفاوت است. ⚠ احتیاط: ممکن است آغاز یا پایانِ مطلب در بندِ مجاور باشد. بند (ه) ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان مقرر میدارد: «کارفرما تاسیسات و ساختمانهای موقتی را که در کارگاه احداث شده است، در اختیار می گیرد. در اختیار گرفتن کارگاه به معنی خلع ید و بیرون کردن پیمانکار از کارگاه است. منتها نوع در اختیار گرفتن (خلع ید) کارگاه در ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان با نوع خلع ید او در بند (ب) ماده ۴۷ شرایط عمومی پیمان متفاوت است. در بند (ب) ماده اخیر الذکر (۴۷) آمده کارفرما... بی درنگ کارگاه تاسیسات و ساختمانهای موقت، مصالح و تجهیزات ماشین آلات و ابزار و تمام تدارکات موجود در آن را در اختیار می گیرد و برای حفاظت آن اقدام لازم معمول میدارد.» به طوری که ملاحظه میشود نه تنها لحن بند (ه) ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان در مورد خلع ید پیمانکار از کارگاه بسیار ملایم تر از لحن بند (ب) ماده ۴۷ شرایط عمومی پیمان است، بلکه کارفرما غیر از تأسیسات و ساختمانهای موقت، مصالح و تجهیزات، سایر اشیا از جمله ماشین آلات و ابزار و نمی گیرد و حفاظت خاصی از کارگاه به عمل نمی آورد. چرا که ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان، فسخی است که در آن پیمانکار تقصیر نکرده است و بوی قهر و خشونت از آن به مشام نمیرسد. ولی باز جای این پرسش باقی است که به رغم فسخ پیمان به استناد ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان توسط کارفرما آیا پیمانکار می تواند تأسیسات و ساختمانهای موقت را در اختیار کارفرما قرار ندهد و در واقع از در اختیار قرار دادن کارگاه به کارفرما خودداری کند؟ علت طرح این پرسش این است: با وجود این که خاتمه پیمان، قهر و خشونت ماده ۴۶ و ۴۷ شرایط عمومی پیمان را ندارد، با این همه، در برخی مواقع یمانکار حتا، از اعمال ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان نیز به لحاظ پاره ای از تخلفات کارفرما در اجرای تعهدات قراردادی او ناراضی است و به همین دلیل تمایلی به ترک کارگاه ندارد. مثلاً کارفرما صورت وضعیتهای پیمانکار را به موقع پرداخت نکرده و در عین حال پیمان را نیز خاتمه داده است. پاسخ پرسش بالا در توضیحات مربوط به بند (ب) ماده ۴۷ شرایط عمومی پیمان داده شده است و تکرار مفصل آن در اینجا سودمند نیست. اجمالاً می توان گفت: گرچه پیمانکار می تواند به سهولت کارگاه را ترک نکند و هر چند کارفرما حق ندارد با زور و غلبه او را از کارگاه اخراج کند و باید از طریق توسل به مقامات قضایی به خلع ید پیمانکار اقدام نماید مع الوصف تبعات مسئولیتهای حقوقی آن می تواند برای پیمانکار زیانبار باشد. ۱۵ - (۶) خرید تأسیسات و ساختمانهای موقت از سوی کارفرما همانطور که پیشتر گفته ایم، تأسیسات و ساختمانهای موقت علی الاصول در مالکیت پیمانکار قرار دارد و وجود این تأسیسات و ساختمانها، چه پس از تحویل موقت و چه هنگام فسخ پیمان و چه در زمان خاتمه پیمان باید تعیین تکلیف شود. به هنگام تحویل موقت در بند و ماده ۳۹ شرایط عمومی پیمان علاوه بر اینکه پیمانکار می تواند آنها را تخریب و پیاده کند، کارفرما نیز در صورت نیاز می تواند، تأسیسات و ساختمانهای مزبور را از کارفرما بخرد. همچنین طبق بند (ج) ماده ۴۷ شرایط عمومی پیمان کارفرما تأسیسات و ساختمانهای موقت را که در کارگاه احداث شده و برای ادامه ی کار مورد نیاز است، در اختیار می گیرد و بهای آنها را برابر ارزش مصالح و تجهیزات بازیافتی که با توافق دو طرف تعیین میشود، به حساب طلب پیمانکار منظور میدارد. به همان ترتیب در ادامه ی بند (ه) ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان آمده است که: بهای این تاسیسات و ساختمانها با در نظر گرفتن پرداختهایی که قبلاً به پیمانکار شده است، با توافق دو طرف تعیین می شود و به حساب طلب پیمانکار منظور می گردد و بابت آنها وجهی به عنوان برچیدن کارگاه پرداخت نمی شود. کماکان در این بند نیز مشخص نشده که اگر طرفین پیمان در مورد بهای تأسیسات و ساختمانهای موقت نتوانند با هم توافق کنند، مشکل به چه صورت باید حل شود؟ همان طوری که در جز (۱) بند (ج) ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان گفته شد، چاره ی کار برآورد قیمت طبق نظریه کارشناس رسمی دادگستری است بدون آنکه مشمول سانکسیون مندرج در بند ز) ماده ۴۷ شرایط عمومی پیمان گردد. پرسش بعدی این است که آیا پیمانکار می تواند از فروش تأسیسات و ساختمانهای موقت به کارفرما خودداری کند؟ پاسخ منفی است زیرا، بند (ه) ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان از شروط ضمن عقد است و پیمانکار حق ندارد از انجام شرط یاد شده امتناع کند. پیمان از شروط ضمن عقد است و پیمانکار حق ندارد از انجام شرط یاد شده امتناع کند. ۱۶ - (۷) اجاره کردن تأسیسات و ساختمانهای موقت خارج از کارگاه از طرف کارفرما در ذیل بند (ه) ماده ۴۸ شرایط عمومی پیمان مقرر گردیده اگر تاسیسات و ساختمانهای پیش گفته در خارج از محلهای تحویلی کارفرما ایجاد شده باشد، کارفرما بهای اجاره آنها را که با توافق دو طرف تعیین می شود، برای مدتی که به منظور تکمیل کار در اختیار خواهد داشت به پیمانکار پرداخت میکند. علت اصلی خرید یا اجاره تأسیسات و ساختمانهای موقت نیاز مبرم کارفرما به آنهاست که پس از فسخ یا خاتمهی پیمان جهت ادامه ی کار استفاده از آنها ضروری است. منتها، تأسیسات و ساختمانهای مورد بحث اگر در کارگاه موجود باشد، کارفرما ناگزیر از خرید آنهاست اما اگر خارج از کارگاه باشد - چه پیمانکار آنها را از شخصی اجاره کرده باشد و چه بر آنها مالکیت داشته باشد - کارفرما مجاز به خرید آنها نیست و باید از پیمانکار اجاره کند. مشکل توافق بر سر اجاره بهای آنها نیز همچنان به قوت خود باقی است که در نهایت می توان از نظریه ی کارشناسی بهره جست.