اولاً:
ماده 948 قانون مدني (اصلاحي 1387/11/16) مقرر داشته: «هرگاه ورثه از اداء قيمت امتناع كنند زن ميتواند حق خود را از عين
اموال استيفاء كند» و لازمه استيفاء حقوق زوجه آن است كه در اسناد مالكيت ساير ورثه استثناء حقوق زوجه قيد شود. ثانياً: طبق تبصره هاي 1 و 2 ماده 105 آيين نامه
قانون ثبت املاك، صدور سند مالكيت بدون استثناء بهاي اعياني مستلزم رعايت اين تبصره است. بنابراين بدون پرداخت حقوق زوجه سند مالكيت با قيد استثناء حقوق زوجه صادر ميگردد. ثالثاً: ديوان عدالت اداري با صدور رأي شماره 23 ورخ 1396/1/15 هيأت عمومي، بخشنامه شماره 93/142904 مورخ 1393/9/8 مديركل امور املاك سازمان ثبت اسناد و املاك كشور را كه در آن واژه «استثناء» حذف شده بود،
ابطال نموده است. رابعاً: وراثي كه سهم الارث آنان با قيد استثناء حقوق زوجه در سند مالكيت آمده است، ميتوانند طبق تبصره هاي 1 و 2 ماده 105 آيين نامه قانون ثبت املاك اقدام و سند مالكيت بدون استثناء بهاي اعياني دريافت نمايند و يا سهم الارث خ. ر. ب. همان ترتيبي كه در سند مالكيت توصيف شده واگذار نمايند و در فرض سؤال تفاوتي بين وراث فرضبر و قرابتبر نيست.
نظریه مشورتی شماره 7/97/2310 مورخ 1397/08/20
موضوع استعلام درباره ماهیت حق ز. ن. ب. ترکه زوج متوفی و نحوه تقسیم آن است. سوال این است که آیا حق زوجه به ترکه قابل تقسیم است و آیا زوجه میتواند حق خود را از عین اموال دریافت کند یا خیر. در پاسخ، نظریه مشورتی
اداره کل حقوقی قوه
قضاییه به مواد قانونی اشاره میکند؛ بهویژه
ماده 948 قانون مدنی (اصلاحی 1387/11/16) که تصریح میکند زوجه میتواند حق خود را از عین اموال دریافت کند و باید حقوق زوجه در
اسناد مالکیت ورثه قید شود. همچنین، تبصرههای 1 و 2 ماده 105 آییننامه قانون ثبت
املاک بر لزوم قید استثناء حقوق زوجه در اسناد تاکید میکند و
دیوان عدالت اداری نیز با ابطال بخشنامهای که واژه «استثناء» را حذف کرده، بر این نکته تاکید کرده است. علاوه بر این، وراث میتوانند طبق این تبصرهها اقدام به دریافت
سند مالکیت بدون استثناء حقوق زوجه کنند. در نهایت، تفاوتی بین وراث فرضی و نسبی در این خصوص وجود ندارد.
تاریخ نظریه: 1397/08/20
شماره نظریه: 7/97/2310
شماره پرونده: 96-9/2-1666
در مورد ماهیت حق زوجه به ترکه زوج متوفی برخی گفته اند که حق شبه عینی است بدین معنا که به صورت مستقیم زوجه
حق عینی ندارد ولی کل ترکه در حکم رهن
حق دینی وی است و تا استیفا کامل نسبت به بهای یک هشتم بهای
عرصه و اعیان نشده است ترکه در رهن وی است در صورت
تقسیم ترکه و یا
اتلاف بخشی از آن حق زوجه باقی است چون فرض بر بر
قرابت بر مقدم است مواد 606 و 948
قانون مدنی و تفاسیر دکترین حقوقی دلالت بر این موضوع دارد اینکه دیده شده که برخی از کارکنان ثبت با تقسیم ترکه اقدام به تجزیه سند هر یک از ورثه و قید به استثنای ثمینه
اعیانی حسب السهم ورثه موصوف مینمائید این عبارت نادرست است و موجب
اشتباه در تفاسیر میشود چرا که سهم هر یک از ورثه نسبت به بخش سهم الارث خود با کسر درصدی از یک هشتم حسب سهم الارث خودش
مالکیت وی از حالت تزلزل به
تنجیز درنمیآید چرا که ز. ن. ب. کل ترک
حق تقدم دارد نه جز آن و این موضوع یک حق تقسیط غیرقابل تجزیه است برخی دیگرگفته اند که حق زوجه قابل تقسیم است و هریک از ورثه که
مالک شده اند با پرداخت درصدی از 8/1 حق تملک سند و
افراز و سند مجزی دارند و لازم نیست که حق 8/1 به صورت کامل ادا شود و یکی از مالکین مشاعی از ورثه پس از تقسیم ترکه اگر اهمال کاری کرد
حقوق دیگران معلق و وابسته به این پرداختها نیست و حق زوجه ماهیت رهن ندارد و غیرقابل تجزیه نیست نظر آن اداره چیست.
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
اولاً:
ماده 948 قانون مدنی (اصلاحی 1387/11/16) مقرر داشته: «هرگاه ورثه از اداء قیمت امتناع کنند زن میتواند حق خود را از عین اموال
استیفاء کند» و لازمه استیفاء حقوق زوجه آن است که در اسناد مالکیت سایر ورثه استثناء حقوق زوجه قید شود. ثانیاً: طبق تبصره های 1 و 2 ماده 105 آیین نامه قانون ثبت املاک، صدور سند مالکیت بدون استثناء بهای اعیانی مستلزم رعایت این تبصره است. بنابراین بدون پرداخت حقوق زوجه سند مالکیت با قید استثناء حقوق زوجه صادر میگردد. ثالثاً: دیوان عدالت اداری با صدور رأی شماره 23 مورخ 1396/1/15 هیأت عمومی، بخشنامه شماره 93/142904 مورخ 1393/9/8 مدیرکل امور املاک
سازمان ثبت اسناد و املاک کشور را که در آن واژه «استثناء» حذف شده بود، ابطال نموده است. رابعاً: وراثی که سهم الارث آنان با قید استثناء حقوق زوجه در سند مالکیت آمده است، میتوانند طبق تبصره های 1 و 2 ماده 105 آیین نامه قانون ثبت املاک اقدام و سند مالکیت بدون استثناء بهای اعیانی دریافت نمایند و یا سهم الارث خ. ر. ب. همان ترتیبی که در سند مالکیت توصیف شده واگذار نمایند و در فرض سوال تفاوتی بین وراث فرضبر و قرابتبر نیست.