نکتهٔ فقهی: الزام به برابری در حقوق عمومی و اجرای عدالت (برابری (فقه سیاسی))

اسلام برابری انسان‌ها را بر پایه کرامت ذاتی و فطرت مشترک بشری تأیید می‌کند. این دیدگاه ریشه در وحدت منشأ آفرینش و مسئولیت مشترک انسان‌ها در برابر خدا دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اسلام برابری انسان‌ها را بر پایه کرامت ذاتی و فطرت مشترک بشری تأیید می‌کند و این دیدگاه ریشه در وحدت منشأ آفرینش و مسئولیت مشترک انسان‌ها در برابر خدا دارد. شاخه: اساسی

معیار برتری افراد تنها تقوا و شایستگی‌های اخلاقی و عملی دانسته شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): معیار برتری افراد تنها تقوا و شایستگی‌های اخلاقی و عملی دانسته شده است. شاخه: اساسی

اصل مساوات و برابرى نخستین پایۀ نظام اجتماعى اسلام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اصل مساوات و برابری نخستین پایه نظام اجتماعی اسلام است. شاخه: اساسی

همۀ انسان‌ها در برابر خدا به‌طور یکسان مسئول‌اند و نیز نسبت به افراد دیگر و جامعه وظایف مشترکى برعهده دارند؛ زیرا همگى مخلوق خدا و عضو جامعه‌اند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): همۀ انسان‌ها در برابر خدا به‌طور یکسان مسئول‌اند و نسبت به افراد دیگر و جامعه وظایف مشترکی برعهده دارند. شاخه: اساسی

اسلام برابری انسان‌ها را بر پایه کرامت ذاتی و فطرت مشترک بشری تأیید می‌کند. این دیدگاه ریشه در وحدت منشأ آفرینش و مسئولیت مشترک انسان‌ها در برابر خدا دارد. تفاوت‌های طبیعی مانند جنسیت، نژاد یا زبان، به‌عنوان بخشی از حکمت آفرینش و زمینه‌ای برای تعامل شناخته می‌شوند. معیار برتری افراد تنها تقوا و شایستگی‌های اخلاقی و عملی دانسته شده است. قوانین اسلامی برابری در حقوق عمومی و اجرای عدالت را برای همه شهروندان، فارغ از تمایزات ظاهری، الزامی می‌داند.

اصل مساوات و برابرى نخستین پایۀ نظام اجتماعى اسلام است. ادیان و مکتب‌هاى فلسفى دیگر در این حد براى برابرى انسان، ارزش اجتماعى، سیاسى، حقوقى و اقتصادى قائل نشده‌اند. این نوع تفاوت از اختلاف بینش در شناخت شخصیت و ارزش‌هاى والاى انسان ناشى مى‌گردد. با مطالعۀ خصایص مشترک انسانى، مى‌توان به عمق مسئلۀ مساوات و برابرى انسان‌ها از دیدگاه اسلام پى برد: ۲. ۱ - وحدت در آفرینش و نژاد همۀ افراد انسان از هر نژاد و با هر نوع خصیصۀ مادى و معنوى، از دو انسان مرد و زن آفریده شده و نخستین مرد و زن که پدر و مادر همۀ انسان‌ها هستند از نوع و طبیعت مشابه آفریده شده‌اند. ( اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً‌ ) انسان به مثابۀ بذر و نهال است (نه ماده خام) و نسبت به شکل‌ها، حرکت‌ها، جهت‌ها و عوامل گوناگون یکسان نیست. حرکت او به سمت کمال است و این جوشش و خیزش، ریشه در فطرت او دارد و این خصلت به‌طور همگانى در عموم انسان‌ها دیده مى‌شود. ( یٰا أَیُّهَا اَلْإِنْسٰانُ إِنَّکَ کٰادِحٌ إِلىٰ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاٰقِیهِ‌ ) ۲. ۲ - کرامت ذاتی و امانت الهی گرچه انسان‌ها بخشى از شخصیت خود را از عواملى مى‌گیرند که در زندگى و جامعه او نقش دارند، ولى بخش دیگرى از شخصیت انسان‌ها که حائز اهمیت است، ریشه در سرشت آنها دارد و همۀ انسان‌ها این سرمایۀ عظیم را از خدا گرفته‌اند. ( وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی ) انسان‌ها قبل از آنکه شخصیت و وجدان اکتسابى را به‌دست آورند، شخصیت و وجدان فطرى را از پیش داشته‌اند و همۀ انسان‌ها در این خصیصه مشترکند. خداوند فرزندان آدمى را کرامت و شرافت والایى بخشیده ( وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِی اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ ) و انسان را حامل امانت و سرّى بزرگ که آسمان‌ها و کوه‌ها از پذیرش آن سرباز زدند، قرار داده است. ( إِنّٰا عَرَضْنَا اَلْأَمٰانَةَ عَلَى اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَلْجِبٰالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهٰا وَ حَمَلَهَا اَلْإِنْسٰانُ‌ ) ۲. ۳ - مسئولیت مشترک در برابر خدا و جامعه همان‌گونه که اشتراک در خصایص اکتساب انسانى پایه‌هاى وحدت بشرى، عوامل تشکل، تعاون و همکارى است، همگونى در خصایص طبیعى و فطرى مشترک نیز مى‌تواند انگیزه اصیل و نیرومند در جهت مشارکت و همیارى و همزیستى باشد. «فانهم صنفان: اما اخ لک فى الدین او نظیر لک فى الخلق» همۀ انسان‌ها در برابر خدا به‌طور یکسان مسئول‌اند و نیز نسبت به افراد دیگر و جامعه وظایف مشترکى برعهده دارند؛ زیرا همگى مخلوق خدا و عضو جامعه‌اند. «کلکم راع و کلکم مسؤل عن رعیته» منبع: ص۴۲۷، نامه ۵۳ · مجموعه ورّام، ج۱، ص۶

تفاوت بینش‌ها و اختلاف عقیده‌ها گرچه در میان انسان‌ها فاصله انداخته است و از این رهگذر گروه‌بندى‌هاى زیادى دامنگیر انسان شده، ولى اینگونه فاصله‌ها، حتى مرز حق و باطل نیز هرگز انسان‌ها را از طبیعت همگون انسانى خارج نکرده است. ( وَ مٰا کٰانَ اَلنّٰاسُ إِلاّٰ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا ) ۳. ۱ - فلسفه تفاوت‌های طبیعی رمز اختلافات شکلى و ظاهرى در میان انسان‌ها از قبیل اختلاف در جنس (زن و مرد)، نژاد، رنگ پوست، ملیت‌ها و زبان را باید در اسرار و پیچیدگى‌هاى نظام آفرینش جست‌وجو کرد که بیش از هر چیزى معرفت‌ساز و عرفان‌زا است. ( یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثىٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اَللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ‌ ) ( وَ مِنْ آیٰاتِهِ خَلْقُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اِخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوٰانِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ‌ ) ۳. ۲ - تعریف اختلاف به‌عنوان یک واقعیت تنها اختلافى را که اسلام به‌عنوان یک واقعیت اجتناب‌ناپذیر و عینى معنادار مى‌پذیرد، اختلاف موجود بین زن و مرد است که از نظر فلسفه آفرینش به‌عنوان دو موجودى که مکمل یکدیگرند و با اختلافى که دارند مسئولیت‌هاى ویژه‌اى را برعهده گرفته‌اند و در نتیجه در پاره‌اى موارد حقوقى تفاوت دارند، مطرح مى‌کند. ۳. ۳ - نقد شعار تساوى حقوق به سبک غربی بسیارى وحدت و اشتراک دو جنس بشرى در انسانیت را موجب برابرى و مساوات کامل مى‌دانند، ولى مى‌بینیم در آفرینش، این برابرى وجود ندارد؛ زیرا اصل تفاوت که در نظام یک سیستم مقتضاى حکمت است در خلقت مرد و زن نیز اعمال شده که نشان‌دهندۀ اختلاف نقش و مسئولیت آن دو است. ب. ت. ب. این واقعیت، بى‌شک شعار «تساوى حقوق» به صورت یک مارک تقلبى جلوه خواهد کرد که مقلدان غرب بر روى این ره‌آورد غربى چسبانیده‌اند. ۳. ۴ - تحلیل آفرینش انسان در این تحلیل سه بخش قابل‌توجه در آفرینش انسان‌ها وجود دارد: • بخش مشترک انسانى که در همۀ زنان و مردان یکسان وجود دارد؛ • بخش اختصاصى خلقت زنان و ویژگى‌هایى که در جنس زن از نظر آفرینش وجود دارد؛ • بخش اختصاصى جنس مرد که از نظر خلقت او را از جنس زن متمایز مى‌سازد. ۳. ۵ - حقوق مشترک و اختصاصی ناشی از هویت جنسی وقتى ما براساس این تفاوت‌هاى عینى که به مقتضاى حکمت و تدبیر در یک سیستم پیچیده است، عدم تشابه حقوق زن و مرد را در پاره‌اى از موارد لازمه عدالت دانستیم، در حقیقت سخن ما به فلسفۀ حقوق برمى‌گردد که ریشۀ آن را باید در دو اصل توحیدى حکمت و عدالت جست‌وجو کرد. قرآن با توجه دادن به فلسفۀ آفرینش زن و مرد، ما را به رمز اختلافات حقوقى بین این دو جنس از انسان واقف گردانیده است. تردیدى نیست که کلیه حقوق ناشى شده از جنبۀ انسانیت بین زن و مرد مشترک و یکسان است، اما اگر حقایق عینى را آن‌چنان که هست بنگریم، ویژگى‌هاى زن (هویت اختصاصى زن) حقوق ویژه‌اى براى زنان و خصایص موجود در مرد (هویت اختصاصى مرد) حقوق خاصى را ایجاب مى‌کند. نادیده گرفتن اختلاف‌هاى حقیقى و عینى بین مرد و زن در تنظیم حقوق و مسئولیت‌ها خسارت‌هاى جبران‌ناپذیرى را به بار خواهد آورد که هم‌اکنون دنیاى غرب با وجود چاره‌جویى‌ها و ترمیم‌هایى که با استفاده از امکانات و سرگرمى‌هاى مختلف به‌عمل آورده، هنوز دست به گریبان آن است. اختلاف عینى موجود بین زن و مرد در پاره‌اى موارد نه‌تنها مستلزم مسئولیت‌ها و حقوق متفاوتى است، بلکه آموزش‌هاى اختصاصى و تربیت هرکدام را به تناسب بخش‌هاى اختصاصى و مسئولیت‌هاى ویژه هر یک ایجاب مى‌کند.

• تقوا؛ • ارزش بر پایه عمل و شایستگی؛ • نفی امتیازات مبتنی بر ثروت، نژاد و قدرت. ۴. ۱ - تقوا به‌عنوان معیار برتری هیچ‌گونه تفاوتى جز تقوا نمى‌تواند معیار تبعیض و نابرابرى تلقى شود و نابرابرى و تمایز براساس تقوا نیز معیارى در تقسیم وظایف و وسیله‌اى براى نیل به اهداف عالیه انسانى است نه عامل تبعیض در برابر قانون. «ایها الناس ان ربکم واحد و ان اباکم واحد کلکم لا دم و آدم من تراب ان اکرمکم عند الله أتقاکم و لیس لعربى على عجمى و لا لا حمر على ابیض و لا لا بیض على احمر فضل الا بالتقوى» ۴. ۲ - ارزش بر پایه عمل و شایستگی ارزش هر انسانى به میزان عمل و کیفیت آن بستگى دارد. ( کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ‌ ) معیار ارزیابى هر فردى توانایى و شایستگى اوست. «قیمة کل امرأما یحسنه» شخصیت واقعى هر انسان را باید در وجود خود او جست‌وجو کرد. «من فاته حسب نفسه لم نفعه حسب آبائه» شخصیت اضافى و اعتبارى بدون شخصیت ذاتى سودى ندارد. «من ابطأ به عمله لم یسرع به نسبه» اگر از شخصیت تقوایى انسان‌ها صرف‌نظر شود همۀ آنها با وجود تمامى تفاوت‌ها و اختلاف‌هایشان برابرند. «اصل المرء دینه و حسبه خلقه کرمه تقواه و ان الناس من آدم شرع سواء» ۴. ۳ - نفی امتیازات مبتنی بر ثروت، نژاد و قدرت ک - اسلام امتیازطلبى‌هاى مبتنى بر ثروت و قدرت را محکوم مى‌کند. ( وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ‌ ) منبع: تحف العقول، ص۳۴ · ص۴۸۲، حکمت ۸۱ · ص۵۴۵، حکمت ۳۸۹ · ص۴۷۲، حکمت ۲۳ · سفینة البحار، ج۷، ص۳۶

اسلام براى خصایص نژادى نقشى در تقسیم عادلانه حقوق مردم قائل نمى‌شود. «انى لا ارى فى هذا الفى ء فضیله لبنى اسماعیل على غیرهم» ۵. ۱ - برابری در برابر قانون اسلام همۀ را در برابر قانون یکسان مى‌شمارد. «الناس کلهم سواء کالسنان المشط» ۵. ۲ - برابری در حقوق و تکالیف متقابل اسلام حقوق و وظایف را متلازم و متساوى در مورد همه تعمیم مى‌دهد. «الحق لا یجرى لاحد الا جرى علیه و لا یجرى علیه الاجرى له» ۵. ۳ - دستور اسلام به زمامداران اسلام به زمامداران و دولتمردان دستور مى‌دهد که همه را در برابر حق یکسان ببینند. «و لکن امر الناس عندک فى الحق سواء» اعلان شعار مساوات را در جامعه لازم مى‌شمارد. «و اعلموا ان الناس عدنا فى الحق اسوء» «خذ سواء و اعط سواء» على (علیه‌السلام) به فرمانداران خود دستور مى‌داد حتى در نگاه کردن به مردم نیز مراعات مساوات کنند. «و أس بینهم فى اللحظه و النظره» منبع: وسایل الشیعه، ج۱۱، ص۸۱ · من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۳۷۹ · ص۳۳۲، خطبه ۲۱۶ · ص۴۴۹، نامه ۵۹ · ص۴۶۱، نامه ۷۰ · وسایل الشیعه، ج۱۲، ص۱۰۰ · ص۳۸۳، نامه ۲۷

دولت اسلامى موظف به رعایت موازین اسلامى در زمینه‌های گوناگون است. از جمله: • زمینه‌هاى مساعد را براى رشد شخصیت زن و احیاى حقوق مادى و معنوى او فراهم آورد؛ • مادران را بالاخص در دوران باردارى و حضانت فرزند مورد حمایت قرار دهد؛ • کودکان بى‌سرپرست را حمایت کند؛ • با بیمۀ خاص، بیوگان و زنان سالخورده و بى‌سرپرست را تحت پوشش خاص قرار دهد؛ • قیومیت فرزندان را به مادران شایسته اعطا و در جهت سود و مصلحت آنان، در صورت نبودن ولى شرعى قهرى، قیومیت مادران را اولویت دهد.

یکى دیگر از حوزه‌هاى برابرى، نظام ادارى است. ۷. ۱ - لزوم نگاه عادلانه و یکسان به مردم • برابرى در نژاد؛ ( هُوَ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ) • برابرى به معناى نفى تبعیض؛ ( وَ قٰالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ • قُلْ إِنَّ رَبِّی یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ‌ ) • برابرى در بهره‌هاى اجتماعى و عمومى؛ «انى لا ارى فى هذا الفئ فضیلة لبنى اسماعیل على غیرهم» • برابرى در تعمیم حقوق و وظایف؛ «فالحق لا یجرى لاحد الا جرى علیه و لا یجرى علیه الا جرى له» • یکسان بودن د. ح. طلبى؛ «فاما امر الناس عندک فى الحق سواء» • برابرى به‌عنوان شعار سیاسى رهبرى. «و اعلموا ان الناس عندنا فى الحق اسوة» منبع: وسایل الشیعه، ج۱۱، ص۸۱ · ص۳۳۲، خطبه ۲۱۶ · ص۴۴۹، نامه ۵۹ · ص۴۶۱، نامه ۷۰