دکترین
نکتهٔ فقهی: بلوغ به عنوان شرط تکلیف و اهلیت (بلوغ شرعی)
بُلوغ، اصطلاحی در فقه و حقوق، به معنای رسیدن انسان به مرحله‌ای از رشد که ملزم به رعایت قوانین شرعی یا عرفی باشد. بلوغ یکی از شرایط عمومی الزام به تکالیف، و برخورداری از برخی حقوق است که « اهلیت » خوانده می‌شوند.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بلوغ، رسیدن انسان به مرحله‌ای از رشد است که ملزم به رعایت قوانین شرعی یا عرفی باشد و یکی از شرایط عمومی الزام به تکالیف و برخورداری از برخی حقوق (اهلیت) محسوب می‌شود.
شاخه: مدنی
بخش‌های دیگرِ همین مبحث 14
نکتهٔ فقهی: نشانه‌های بلوغ (بلوغ شرعی)
در شرع مقدّس براى بلوغ نشانه‌هایى تعیین شده که وجود هریک از آنها دلیل بر بالغ شدن فرد است. برخى از این نشانه‌ها مشترک میان دختر و پسر و برخى خاصّ دختر است.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در شرع مقدس برای بلوغ نشانه‌هایی تعیین شده است که وجود هر یک از آنها دلیل بر بالغ شدن فرد است؛ برخی از این نشانه‌ها مشترک میان دختر و پسر و برخی خاص دختر هستند.
شاخه: مدنی
نکتهٔ فقهی: سن بلوغ (بلوغ شرعی)
غالب فقیهان اصحاب حدیث، برخی از فقیهان مالکی و حنفی و عموم فقیهان شافعی و زیدی، ۱۵ سالگی را به عنوان سن بلوغ در دختر و پسر پذیرفتند.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): غالب فقیهان، ۱۵ سالگی را به عنوان سن بلوغ در دختر و پسر پذیرفته‌اند.
شاخه: مدنی
بلوغ شرعی: بلوغ در قرآن و سنت
این موضوع با تعابیر مختلف در قرآن کریم مورد اشاره قرار گرفته و با مترتب شدن آثاری بر آن، در سنت نبوی بسط یافته است.
منبع: نور/سوره۲۴، آیه۲۴ · ج۳، ص۹۵، به کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بمبئی، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۲م · المصنف، ج۴، ص۱۵۳-۱۵۴، به کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م
بلوغ شرعی: تعریف بلوغ
بلوغ عبارت است از پایان دوران کودکى فرد و رسیدن وى به سنّى که اهلیت توجّه تکلیف ، پیدا کرده و ملزم به رعایت قوانین شرعى مى‌گردد.
منبع: جواهر الکلام، ج۲۶، ص۴
بلوغ شرعی: نشانه‌هاى بلوغ
بدین جهت، سنّ بلوغ، سن تکلیف نامیده شده است. در شرع مقدّس براى بلوغ نشانه‌هایى تعیین شده که وجود هریک از آنها دلیل بر بالغ شدن فرد است. برخى از این نشانه‌ها مشترک میان دختر و پسر و برخى خاصّ دختر است. ۴.۱.
۱ - روییدن مو بر شرمگاه روییدن موى درشت بر شرمگاه (موى زهار ) نشانه‌ی بلوغ به شمار مى‌رود. در اینکه روییدن موى صورت (ریش) و برآمدن شارب (سبیل) نشانه‌ی بلوغ است یا نه اختلاف مى‌باشد. نیز در اینکه روییدن مو سبب بلوغ است یا دلیل و کاشف از تحقّق بلوغ پیش از آن، کلمات فقها مختلف است. نظر دوم (دلیل و کاشف از تحقّق بلوغ) به مشهور نسبت داده شده است. ۴.۱.
۲ - احتلام - احتلام یعنى بیرون آمدن منی . مراد، توانایى جسمانى فرد براى خروج منى است؛ بدین معنا که اگر بخواهد، مى‌تواند از راه آمیزش یا استمناء از خود، منى خارج نماید هرچند بالفعل منى از او خارج نشده باشد. - البتّه احتلام تنها در زمانى نشانه‌ی بلوغ به شمار مى‌رود که بلوغ در شخص محتمل باشد. در غیر این صورت- بنابر تصریح برخى- اعتبارى به خروج مایعى با ویژگی‌هاى منى نیست. زمان محتمل، بنا به گفته‌ی بعضى در دختر از نه سالگى و در پسر از ده سالگى آغاز مى‌شود. ۴.۱.
۳ - سن - سنّ بلوغ بنابر مشهور، در پسر پانزده و در دختر نه سال تمام قمرى است. - چنانچه تا آن زمان هیچ یک از دو نشانه‌ی پیشین تحقّق نیافته باشد با رسیدن به سنّ یاد شده حکم به بلوغ فرد مى‌شود. - برخى سنّ بلوغ پسر را آغاز پانزده سالگى و برخى دیگر ابتداى چهارده سالگى و بعضى سنّ بلوغ دختر را اتمام ده سال دانسته‌اند. ۴.
۲ - نشانه‌هاى ویژه‌ی دختران این نشانه‌ها که در حقیقت کاشف از بلوغ است نه علّت آن عبارت است از. ۴.۲.
۱ - حیض نخستین عادت ماهانه‌ی دختر، نشانه‌ی تحقّق بلوغ پیش از آن است . ۴.۲.
۲ - باردارى بارداری از آن جهت نشانه‌ی بلوغ به شمار رفته که کاشف از خروج منى است.
منبع: المصنف، ج۴، ص۱۵۴، به کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · شرح معانی الاثار، ج۳، ص۲۱۷، به کوشش محمد زهری نجار، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م · ج۳، ص۳۸۲، به کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بمبئی، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۲م · الام، ج۳، ص۲۲۰، به کوشش محمد زهری نجار، بیروت، دارالمعرفه · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۵ - ۱۰ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۰ -۱۱ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۳ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۶ · مجمع الفائده، ج۹، ص۱۹۰-۱۹۱ · غنائم الایّام فی مسائل الحلال والحرام، ج ۱، ص ۶۵ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۴۲- ۴۶
بلوغ شرعی: راه‌هاى اثبات بلوغ
براى اثبات بلوغ، سه راه ذکر شده است. ۶.
۱ - ادّعاى بلوغ نوجوانى که ادعاى بلوغ مى‌کند اگر منشأ آن احتلام باشد چنانچه خروج منى در حقّ او محتمل باشد، از او پذیرفته مى‌شود. برخى بر ثبوت بلوغ در این صورت به صرف ادّعاى فرد، اشکال کرده‌اند. بعضى ادعاى بلوغ به سبب حیض از جانب دختر را- همچون ادعاى بلوغ به سبب احتلام- در صورتى که حیض د. ح. وى محتمل باشد، قابل پذیرش دانسته‌اند. ۶.
۲ - مشاهده ادعاى بلوغ به سبب روییدن موى درشت بر شرمگاه، پذیرفته نمى‌شود بلکه صحت ادعا با مشاهده‌ی زهار مدعی ، بررسى مى‌گردد، چنانچه مشاهده، ادعا را تصدیق کند، پذیرفته مى‌شود. ۶.
۳ - بیّنه از مدعی بلوغ به سبب سنّ، بینه ، مطالبه مى‌شود. با اقامه آن، بلوغ اثبات مى‌گردد.
منبع: جواهر الکلام، ج۳۵، ص۱۱۷ · تحریر الوسیله، ج۲، ص۵۲ · جواهر الکلام، ج۳۵، ص۱۱۷- ۱۱۹
بلوغ شرعی: آثار بلوغ
۱) با تحقّق بلوغ، انسان، مشمول تکالیف الهى و مخاطب احکام و دستورهاى دینى اعم از حقوقى، کیفرى، اقتصادى، اجتماعى و سیاسى قرار مى‌گیرد.
۲) همچنین براى انجام دادن معاملات ، قراردادها و پذیرش مسئولیت‌هاى گوناگون، اهلیت پیدا مى‌کند.
۳) از دیگر آثار بلوغ در شرع مقدّس، شرطیت بلوغ، در موارد زیر است: ثبوت قصاص و حدود ، امامت جمعه ، قضاوت ، مرجعیت تقلید ، شهادت و اقرار . (برای نمونه‌هایی از قوانین مدون، رجوع کنید به قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی. ) در برخی مسائل خاص، از جمله صحت اسلام آوردن کودک، صحیح بودن عبادات و نفوذ تصرفات او نیز اختلاف است.
منبع: العناوین، ج۲، ص۶۶۰ · نساء/سوره۴، آیه۴ · فقه القرآن، ج۲، ص۷۳، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۵ق · قانون مدنی، ماده ۲۰۷ · العناوین، ج۲، ص۶۶۰، قم، ۱۴۱۸ق · قانون مدنی، ماده ۱۱۸۳ · ج۶، ص۱۹۷، بیروت، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م
بلوغ شرعی: بلوغ و عبادات
بلوغ، شرط وجوب عباداتى همچون نماز و روزه است؛ لیکن در اینکه مشروعیت عبادات نیز مشروط به آن است، اختلاف مى‌باشد. بنا بر شرطیت ، بر عبادات غیر بالغ ممیز ، اجر و پاداشى مترتّب نمى‌گردد. ولى بنابر عدم شرطیت، عبادت وى مستحب و بر آن اجر و پاداش اخروى مترتّب مى‌گردد. قول دوم به مشهور نسبت داده شده است.
منبع: العناوین، ج ۲، ص ۶۶۴- ۶۶۶
بلوغ شرعی: بلوغ و رفع محجوریت
غیر بالغ از تصرف در اموالش ممنوع است (حجر). براى تصرف در اموال و انجام دادن معاملات و رفع محجوریت فرد، علاوه بر بلوغ، باید توانایى (رشد و عدم سفاهت ) وى نسبت به انجام دادن معاملات، محرز شود.
منبع: جواهر الکلام، ج۲۶، ص۴
بلوغ شرعی: بلوغ و احکام وضعى
احکام وضعی دوگونه است. منشأ آن، دوگونه بودن افعال صادر از انسان است که موضوع احکام وضعى قرار مى‌گیرد. ۱. افعالى که قصد و اراده‌ی فاعل ، در موضوع قرار گرفتن آنها براى احکام شرعی دخیل است، مانند عقود و ایقاعات . ۲. افعالى که بدون قصد و اراده‌ی فاعل، موضوع احکام شرعى‌اند، مانند آمیزش ، مباشرت نجاست و تلف کردن مال دیگرى که به ترتیب، موضوع جنابت ، نجاست و ضمان هستند. بلوغ در افعال نوع دوم، شرط نیست، لیکن در نوع نخست، مشهور، قائل به شرطیت بلوغ در صحت عقود و ایقاعات- جز در موارد استثنایى- شده‌اند.
منبع: فرائد الاصول، ج۳، ص۲۷۸
بلوغ شرعی: علائم بلوغ در نظر امامیه
الف ـ احتلام یا خروج منی از دستگاه تناسلی (در مرد و زن ).
ب ـ انبات، روییدن موی درشت بر زهار (در مرد و زن).
ج ـ اتمام ۱۵ سال (در مرد) و ۹ سال (در زن) بنابر مشهور. ( برای نقد آن، نک. )
منبع: ریاض المسائل، ج۸، ص۵۵۲، کتاب «حجر» · المبسوط، ج۲، ص۲۸۲ · السرائر، ج۲، ص۱۹۹، قم، ۱۴۱۰ق · وسائل الشیعه، ج۱، ص۴۲- ۴۶، قم، ۱۴۱۲ق · مفاتیح الشرائع، ج۱، ص۱۳-۱۴، به کوشش مهدی رجایی، قم، ۱۴۰۱ق · الحدائق الناضره، ج۱۳، ص۱۶۸، به کوشش محمد تقی ایروانی، نجف، ۱۳۸۴ق · الرجال، ج۱، ص۴۰۱، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق · مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ج۱، ص۲۰۳، ترجمه محمد آصف فکرت، مشهد، ۱۳۶۸ش · ج۱، ص۲۲-۲۳، سراسر کتاب، قم، ۱۳۷۶ش · البلوغ، ج۱، ص۵۷ - ۶۳، قم، ۱۴۱۸ق
بلوغ شرعی: علائم بلوغ در نظر شافعیه
الف ـ انزال ، خروج منی (در مرد و زن).
ب ـ انبات، نبات عانه (در مرد و زن). بنابر قول اصح فقط در کافر علامت بلوغ است نه در مسلم.
ج ـ سن یعنی اتمام ۱۵ سال (در مرد و زن).
د ـ حیض (عادت ماهانه) (در زن).
هـ ـ حبل (آبستن شدن) (در زن).
منبع: ج۲، ص۱۳۱
بلوغ شرعی: علائم بلوغ در نظر حنابله و مالکیه
الف ـ انزال منی (در مرد و زن).
ب ـ انبات، نبات شعر خشن بر عانه (در مرد و زن).
ج ـ سن یعنی رسیدن به ۱۵ سال (در مرد و زن).
د ـ حیض (در زن).
هـ ـ حمل (در زن).
منبع: ج۴، ص۳۴۶
بلوغ شرعی: نکته
الف ـ احتلام (در مرد و زن).
ب ـ سن یعنی رسیدن به ۱۸ سال در پسر و ۱۷ سال در دختر.
ج ـ احبال در پسر و حبل در دختر.
د ـ انزال (در پسر).
هـ ـ حیض (در دختر).
منبع: مختصر اختلاف العلماء، ج۳، ص۶۲۵، به کوشش نذیر احمد، بیروت، ۱۴۱۷ق/ ۱۹۹۶م · المغنی، ج۴، ص۳۴۶ · ج۳، ص۲۸۱
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.