نکتهٔ فقهی: تسبیب در مقابل مباشرت

اتلاف مال یا ایراد جنایت بر دیگری به طور غیر مستقیم و با زمینه سازی و فراهم کردن مقدّمات را تسبیب می گویند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تسبیب به معنای اتلاف مال یا ایراد جنایت بر دیگری به طور غیر مستقیم و با زمینه سازی و فراهم کردن مقدّمات آن است. شاخه: مدنی

در تسبیب، اتلاف مال یا جنایت بر نفس‌ به طور غیرمستقیم و با زمینه‌سازی و تمهید مقدمات صورت می‌گیرد، مانند حفر چاه در راه، افروختن آتش و سرایت دادن آن به ملک دیگری، شهادت دروغ دادن بر ضد کسی و باز کردن در قفس حیوانات که موجب تلف شدن آن‌ها یا وارد آمدن خسارت شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در تسبیب، اتلاف مال یا جنایت بر نفس به طور غیرمستقیم و با زمینه‌سازی و تمهید مقدمات صورت می‌گیرد که موجب ضمان (مسئولیت) می‌شود. شاخه: مدنی

فعل یا ترک فعلی که منجر به اتلاف می‌گردد، «سبب» و عامل آن «مسبِّب» یا «ذوالسبب» خوانده می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فعل یا ترک فعلی که منجر به اتلاف می‌گردد، «سبب» و عامل آن «مسبِّب» یا «ذوالسبب» خوانده می‌شود. شاخه: مدنی

ایجاد ملزوم علّت تلف، ایجاد چیزی که اگر نمی‌بود، تلف محقّق نمی‌شد، هرچند علّت مستقیم تلف چیزی دیگر باشد؛ ایجاد چیزی که با تحقّق آن، تلف با علّتی دیگر حاصل می‌شود و با نبود آن چیز، علّتِ پدید آمده در تلف اثر نخواهد گذاشت و بالاخره، ایجاد چیزی که امکان قصد حصول تلف به آن ـ هرچند به واسطه چیزی دیگر ـ وجود داشته باشد. منبع: القواعد الفقیة(مکارم) ج۲، ص۲۹۶ · القواعد الفقیة(مکارم) ج۲، ص۲۰۷

فعل یا ترک فعلی که منجر به اتلاف می‌گردد، «سبب» و عامل آن «مسبِّب» یا «ذوالسبب» خوانده می‌شود. منبع: ج۳، ص۱۸۶، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم ۱۴۰۸

در منابع فقهی، برای سبب معانی گوناگون ارائه کرده‌اند، از جمله: ایجاد ملزومِ علت تلف؛ برخی فقها به تحلیل نسبت سبب با شرط پرداخته‌اند ولی به نظر برخی دیگر، مفهوم سبب در اینجا با معنای فلسفی و اصولی آن متفاوت است. منبع: ج۱، ص۳۱۹، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵ · ج ۶، ص ۲۰۶ـ۲۰۷ بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی تا) · ج۲، ص۲۰۷، قم ۱۴۱۶ · ج۱، ص۷۴۵ـ۷۴۹، قم ۱۴۱۷

در برخی منابع برای ضمان‌آور بودن اتلاف تسبیبی شرایطی ذکر شده است، مانند آنکه فعل مسبِّب در خارج از قلمرو ملک خود باشد؛ مباح شرعی و واجد مصلحت عقلایی نباشد و از نظر عرف ، عدوانی تلقّی شود. برخی در لزوم بعضی شرایط یادشده در پاره‌ای موارد مناقشه کرده‌اند. منبع: جامع المدارک ج۵، ص۲۰۶ · مبانی تکملة المنهاج ج۲، ص۲۴۲ · المبسوط ج۳، ص۱۰۲-۱۰۳

هرچند در مواردی تقصیر، راهی برای استناد عرفی فعل به مسبِّب م. ب.. منبع: مبانی تکملة المنهاج ج۲، ص۲۵۵-۲۵۶

۱. مگر در اکراه به قتل که بنابر قول مشهور اکراه شونده (مباشر) قصاص می‌گردد. ۲. جهل مباشر به سبب، مانند اینکه کسی، دیگری را بر طعام غصبی ـ بدون آنکه وی از غصبی بودن آن آگاه باشد ـ مهمان کند. ۳. مکلّف نبودن مباشر به سبب خردسالی یا دیوانگی. ۴. فقدان شعور و اراده در مباشر، مانند حیوان و مباشرت عوامل طبیعی همچون سیل و زلزله . منبع: جواهر الکلام ج۳۷، ص۵۷-۵۹ · جواهر الکلام ج۳۷، ص۵۶-۵۷ · جامع المقاصد ج۶، ص۲۱۴-۲۱۵

گاه در حصول تلف بیش از یک سبب نقش دارد، مانند کندن چاه در محلّ غیر مجاز از سوی یک فرد، گذاشتن سنگ ، نزدیک آن از سوی فرد دوم و برخورد کردن فرد سوم با سنگ و افتادن در چاه و تلف شدن یا آسیب دیدن. دیدگاهها متفاوت است. بنابر این در مثال بالا آن که سنگ در مجاورت چاه نهاده است ضامن خواهد بود. برخی، هر دو مسبِّب (حفر کننده چاه و گذارنده سنگ) را یکسان ضامن دانسته‌اند. در مثال ذیل، کسی چاهی کنده و دیگری خنجر تیزی درون آن قرار داده و سومی در آن افتاده و بر اثر فرورفتن خنجر در بدنش تلف شده است. البتّه در فرض عدوانی بودن اقدام بعضی مسببان و غیر عدوانی بودن اقدام بعضی دیگر، مسبِّبِ متعدّی ضامن خواهد بود، مانند آنکه کسی در نقطه‌ای از ملک خود سنگی می‌گذارد و دیگری بدون اجازه وی، در آن چاهی می‌کَند. در این صورت حفر کننده چاه ضامن است نه مالک . منبع: مسالک الافهام ج۱۵، ص۳۸۱-۳۸۲ · تکملة منهاج الصالحین ج۱، ص۱۰۶ · القواعد الفقیة(مکارم) ج۲، ص۲۰۸ · الروضة البهیة ج۱۰، ص۱۶۷

برخی نیز سبب را، از نظر نحوه تأثیر آن بر حصول تلف، سه نوع (حسی و شرعی و عرفی) دانسته‌اند. منبع: ج۴، ص۱۸۱ـ۱۸۴، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم ۱۴۰۸ · ج۲، ص۳۶، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵ · ج۱، ص۲۱۰ به بعد، تهران ۱۳۶۹ ش

مثلاً هرگاه شخصی در محلی غیرمجاز چاه حفر کند و دیگری شخص ثالثی را در آن بیفکند، افکننده ضامن است. ترجیح مباشر بر مسبِّب در مسئولیت، بر پایه این استدلال است که مباشر عامل مستقیم تلف است و از تمام عوامل به علت تلف نزدیک‌تر است. بیشتر فقهای اهل‌سنّت در تعیین مسئول تلف، عامل موثرتر را معیار قرار داده و در فرض تساوی سهم مسبِّب و مباشر در حصول تلف، هر دو را ضامن دانسته‌اند. در عین حال، اکراه در قتل، از دیدگاه بیش‌تر این مذاهب، مسئولیت را از مکرَه (مباشر) سلب نمی‌کند. مأمور بودن مباشر؛ مسئول نبودن مباشر به سبب خردسالی یا جنون وی؛ فقدان شعور و اراده در مباشر مانند حیوان؛ و مباشرت عوامل طبیعی از قبیل سیل و زلزله و آتش و باد و آفتاب. منبع: ج۳، ص۱۸۶، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم ۱۴۰۸ · ج۱۳، ص۳۲، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲ · ج۸، ص۳۳۶، بیروت ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴/ ۱۹۹۲ـ۱۹۹۳ · ج ۹، ص ۱۳۳ـ۱۳۵بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۱ · ج۲، ص۲۶۸، تهران: صدر، (بی تا) · ج۹، ص۳۳۰ـ۳۳۱، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · ج۱۵، ص۳۰، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲ · ج۱، ص۳۲۰، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵ · ج ۱۰، ص ۲۸۰ـ۲۸۱ بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی تا) · ج۶، ص۲۴۲ـ۲۴۳، دمشق ۱۴۰۹/ ۱۹۸۹ · ج۴، ص۱۸۴، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم ۱۴۰۸ · ج۵، ص۴۵۰، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · ج۵، ص۴۵۰ـ۴۵۱، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳

اشتراک در ضمان‌ به‌طور مساوی؛ البته اگر مسبّبان مشترکاً یا‌ به‌ طور هم زمان موجب خسارت شوند، همگی به اندازه مساوی ضامن خواهند بود. همچنین هرگاه کار برخی از مسبِّبان، عدوانی و کار بقیه غیر‌عدوانی باشد، مسبِّب متعدی ضامن است. منبع: ج۹، ص۵۶۵، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · ج۱۵، ص۳۴۸، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲ · ج۱۵، ص۳۴۸ـ۳۴۹، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲ · ج۲، ص۳۰۹، چاپ سنگی تهران ۱۲۷۱ـ۱۲۷۴، چاپ افست ۱۳۹۱ · ج۲، ص۴۹ـ۵۰، قم ۱۳۷۷ ش · ج۱، ص۵۰ ـ۵۱، قم ۱۳۷۵ ش · ج۵، ص۴۵۰ـ۴۵۱، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · ج۴، ص۲۴۱، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم ۱۴۰۸

اتلاف مال یا ایراد جنایت بر دیگری به طور غیر مستقیم و با زمینه سازی و فراهم کردن مقدّمات را تسبیب می گویند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تسبیب به معنای اتلاف مال یا ایراد جنایت بر دیگری به طور غیر مستقیم و با زمینه سازی و فراهم کردن مقدمات آن است. شاخه: مدنی

تسبیب در مقابل مباشرت (انجام دادن بی واسطه کاری) اصطلاحی در فقه و از مصادیق اتلاف است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تسبیب در مقابل مباشرت (انجام دادن بی واسطه کاری) قرار می‌گیرد و هر دو از اقسام اتلاف و از اسباب مهم ضمان هستند. شاخه: مدنی

و از عنوان تسبیب در باب غصب و دیات سخن رفته است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): از عنوان تسبیب در باب غصب و دیات سخن رفته است. شاخه: کیفری

برخی گفته‌اند: مفهوم فقهی تسبیب با مفهوم فلسفی و اصولی آن متفاوت و به شرایط و مُعِدّات مصطلح در فلسفه شبیه‌تر و نزدیک‌تر است؛ از این‌رو مراد از تسبیب، فراهم کردن زمینه‌ها و شرایط تلف خواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مفهوم فقهی تسبیب به شرایط و مُعِدّات مصطلح در فلسفه شبیه‌تر است و مراد از آن فراهم کردن زمینه‌ها و شرایط تلف خواهد بود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

فعل یا ترک فعلی که منجر به اتلاف می‌گردد، «سبب» و عامل آن «مسبِّب» یا «ذوالسبب» خوانده می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فعل یا ترک فعلی که منجر به اتلاف می‌گردد، «سبب» و عامل آن «مسبِّب» یا «ذوالسبب» خوانده می‌شود. شاخه: مدنی