تعدیل پیمان

#تعدیل_پیمان #پیمان #قیمت #قرارداد

جستجوی «تعدیل پیمان» در متنِ قوانین، آرا و نظریات · در 36 سند دیده شده

معنی و توضیح

روابطِ واژه

هم‌معنی نزدیک: تعدیل قیمت قرارداد
نوعی از: سازوکار جبرانی تغییر هزینه‌ها
موضوع: مبلغ پیمان در اثر تغییر شاخص‌ها، قیمت‌ها یا شرایط پیش‌بینی‌شده در قرارداد
اثر: افزایش یا کاهش مبلغ قابل پرداخت، مطابق فرمول و ضوابط قراردادی
مفاهیم نزدیک: صورت‌وضعیت، شاخص تعدیل، تغییر مقادیر
مقابل: مبلغ مقطوعِ غیرقابل تعدیل
هم‌خانواده: تعدیل، معتدل، قیمت

نقشهٔ روابط

هم‌معنی نزدیکمفاهیم نزدیکمقابلهم‌خانواده

ریشه و سیرِ واژه

منشأ: عربی/فارسی؛ «تعدیل» از ریشهٔ عربی «ع-د-ل» و «پیمان» واژه‌ای فارسی است.
معنای اولیه: برقرار کردن تعادل و میانه در عهد و قرارداد.
تطورِ معنایی: از مفهوم عامِ «متعادل کردن»، به یک سازوکار حقوقی مشخص برای تغییر مبلغ قرارداد در پاسخ به نوسانات شدید اقتصادی، به‌ویژه در قراردادهای بلندمدت دولتی، تطور یافته است.
در فقه: در فقه امامیه، نهاد مستقلی تحت عنوان «تعدیل پیمان» وجود ندارد. اصل «اوفوا بالعقود» حاکم است و تعدیل صرفاً در چارچوب نهادهایی چون «خیار غبن» (در زمان عقد) یا قاعدهٔ «لاضرر» و «عسر و حرج» (به‌صورت استثنایی و اغلب منجر به حق فسخ) قابل طرح است.
در قانونِ موضوعه: در قوانین موضوعه، تعریف جامعی ارائه نشده است. اما در نظام حقوقی پیمان‌های دولتی، تعدیل به معنای محاسبهٔ مابه‌التفاوت بهای قرارداد بر اساس شاخص‌های اعلامی از سوی مراجع رسمی، جهت جبران آثار تورم بر هزینه‌های پیمانکار است.
تفاوتِ این دو: فقه بر ثبات و عدم تغییر قرارداد پس از انعقاد تأکید دارد و جز در موارد استثنایی، اجازهٔ دخالت در تراضی طرفین را نمی‌دهد. در مقابل، حقوق موضوعه (به‌ویژه در حوزهٔ قراردادهای اداری) برای حفظ تعادل اقتصادی قرارداد و جلوگیری از ورشکستگی پیمانکار، نهاد تعدیل را به رسمیت شناخته و نظام‌مند کرده است.
هم‌خانواده: عدالت؛ تعادل؛ معادل؛ متعادل؛ شاخص تعدیل

مفهوم

سازوکاری حقوقی که به موجب آن، تعهدات قراردادی، به‌ویژه تعهدات پولی، در پی وقوع حوادث پیش‌بینی‌نشده و برهم خوردن تعادل اقتصادی اولیهٔ قرارداد، به نفع طرفی که متحمل ضرر غیرمتعارف شده، اصلاح و بازبینی می‌شود.

زیرمجموعهٔ: تغییر در قرارداد

این مفهوم در نظام حقوقی ایران، عمدتاً به دلیل تورم مزمن و لزوم اجرای پروژه‌های عمرانی بلندمدت، از دل قراردادهای پیمانکاری دولتی ظهور کرد و به‌تدریج، بحث امکان تسری آن به قراردادهای خصوصی نیز در دکترین حقوقی مطرح شد.

گونه‌ها

تعدیل قانونی — معیار: مبنای قانونی (حکم آمره یا تکمیلی قانون‌گذار)
تعدیل قراردادی — معیار: مبنای توافقی (شرط تعدیل در قرارداد)
تعدیل قضایی — معیار: مبنای رأی دادگاه

اسبابِ پیدایش

برهم خوردن تعادل عوضین و ورود ضرر هنگفت به یک طرف — هدف، جلوگیری از اجرای قراردادی است که به شکلی فاحش ناعادلانه شده است.
تغییر بنیادین و غیرقابل پیش‌بینی اوضاع و احوال اقتصادی — مانند تورم شدید و ناگهانی، تحریم‌های اقتصادی یا تغییرات گسترده در نرخ ارز.
حفظ قرارداد و جلوگیری از انحلال آن — تعدیل راهکاری برای ادامهٔ حیات قرارداد است، برخلاف فسخ یا انفساخ.

مفاهیمِ مجاور و مرزشان

خیار غبن — غبن ناظر به عدم تعادل ارزش عوضین در «زمان انعقاد» قرارداد است و به زیان‌دیده حق «فسخ» می‌دهد؛ اما تعدیل ناظر به عدم تعادل ناشی از حوادث «پس از انعقاد» است و هدف اصلی آن «حفظ و اصلاح» قرارداد است.
عسر و حرج — عسر و حرج مفهومی فقهی و عام‌تر است که می‌تواند به نتایج مختلفی از جمله حق فسخ یا تعدیل منجر شود. تعدیل یکی از ضمانت‌اجراهای احتمالی تحقق عسر و حرج در اجرای تعهد است.
قوه قاهره (فورس ماژور) — قوه قاهره اجرای تعهد را «غیرممکن» می‌سازد و منجر به سقوط تعهد می‌شود؛ اما در شرایط موجد تعدیل، اجرا «ممکن» ولی «بسیار دشوار و پرهزینه» شده است.

مستندها

بخشنامه‌های تعدیل آحاد بهای پیمان‌ها — ارائهٔ فرمول‌ها و شاخص‌های دوره‌ای برای محاسبهٔ افزایش یا کاهش هزینه‌ها در قراردادهای پیمانکاری دولتی.
ماده ۲۳۰ قانون مدنی — اختیار دادگاه در تعدیل وجه التزام قراردادی اگر آن را بیش از اندازه بیابد.
ماده ۲۹ شرایط عمومی پیمان — تعیین تکلیف قیمت کارهای جدیدی که مبلغ مقطوع یا بهای واحد آنها در فهرست‌بهای منضم به پیمان پیش‌بینی نشده است.
ماده ۴ قانون روابط موجر و مستأجر مصوب ۱۳۵۶ — پیش‌بینی امکان درخواست تعدیل اجاره‌بها از سوی موجر یا مستأجر به استناد افزایش یا کاهش هزینهٔ زندگی.

تطبیقِ اصطلاح‌شناختی

رومی-ژرمنی — Imprévision / Hardship · در حقوق فرانسه، نظریهٔ «عدم پیش‌بینی» (Imprévision) ابتدا در قراردادهای اداری و سپس در اصلاحات جدید قانون مدنی، در قراردادهای خصوصی نیز پذیرفته شد و به قاضی اجازهٔ تعدیل یا فسخ قرارداد را می‌دهد.
کامن‌لا — Impracticability / Frustration of Purpose · در نظام کامن‌لا، اصل بر ثبات قرارداد است. دکترین‌هایی چون «عدم امکان عملی» (Impracticability) معمولاً به انحلال قرارداد منجر می‌شوند، نه تعدیل قضایی. تعدیل عمدتاً از طریق درج شروط قراردادی صریح (Hardship Clauses) صورت می‌پذیرد.

هم‌ارزها و هم‌خانواده‌ها

متعادل سازی قرارداد

این‌ها در جستجو با هم گرفته می‌شوند (بینشان «یا»).

مفاهیمِ مرتبط و متناظر

اصل لزوم قراردادها · ثبات قرارداد

دو سوی یک رابطهٔ حقوقی‌اند (مثلِ بایع و مشتری، مبیع و ثمن) — نه متضاد، نه هم‌معنا.

مفاهیمِ متمایز

انحلال قرارداد

ترکیب‌های ثبت‌شده

تعدیل پیمان

واژهٔ تنها گاهی چند معنا دارد؛ ترکیب است که معنای حقوقی را قطعی می‌کند.

اسنادی که این واژه در آن‌هاست

همهٔ نتایج در جستجو

آلِکسا — حقوق، با نگاهِ هوش مصنوعی و الگوریتم