دادرسی حقوقی

تعریف

آیین دادرسی مدنی (به انگلیسی: Civil procedure) که با عنوان حقوق شکلی نیز شناخته می‌شود، شاخه‌ای از حقوق است که به تعیین قواعد و تشریفات حاکم بر فرایند رسیدگی به دعاوی مدنی و بازرگانی می‌پردازد. طبق مادهٔ ۱ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی (مصوب ۱۳۷۹)، آیین دادرسی مدنی عبارت است از «مجموعه اصول و مقرراتی که در مقام رسیدگی به امور حسبی و کلیه دعاوی مدنی و بازرگانی در دادگاه‌های عمومی، انقلاب، تجدیدنظر، دیوان عالی کشور و سایر مراجعی که به موجب قانون موظف به رعایت آن می‌باشند به کار می‌رود». این قواعد، چارچوبی را مشخص می‌کنند که اصحاب دعوا (خواهان و خوانده)، قضات، وکلا و سایر دست‌اندرکارانِ امرِ قضا (مانند کارشناسان و ضابطان) باید از آغاز یک دعوا تا پایان آن رعایت کنند. به بیان دیگر، اگر حقوق مدنی (حقوق ماهوی) اصلِ وجود یک حق (مانند حق مالکیت) را تعیین کند، آیین دادرسی مدنی، راه و روش مراجعه به دادگاه، اثبات آن حق و اجرای نهایی حکم را ترسیم می‌کند. وجود این مقررات، بیان‌گر این واقعیت اساسی است که در جوامع مدرن، افراد نمی‌توانند برای احقاق حق خود، شخصاً و به میل خود دست به اقدام بزنند. مادهٔ ۲ قانون آیین دادرسی مدنی ایران با صراحت مقرر می‌دارد که «هیچ دادگاهی نمی‌تواند به دعوایی رسیدگی کند مگر اینکه شخص یا اشخاص ذی‌نفع یا وکیل یا قائم‌مقام یا نمایندهٔ قانونی آنان رسیدگی به دعوا را برابر قانون درخواست نموده باشند». این اصل، که به «اصل تسلیط طرفین بر دعوا» معروف است، بنیادی‌ترین رکن دادرسی مدنی را تشکیل می‌دهد.

منبع: ویکی‌پدیا — آئین دادرسی مدنی (CC BY-SA 4.0)