رأی داور و اعتبار امر مختوم — کاتوزیان دکتر ناصر اعتبار امر قضاوت شده

آیا رأی داور همانند رأی دادگاه از این اعتبار برخوردار است؟ این اثر به صراحت در قانون ذکر نشده است اما لازمه ی قواعدی که داوری را احاطه نموده اند همین است که رأی داور بتواند فصل خصومت کند و سرنوشت اشخاص با قطعی شدن آن معلوم شود. تمام حمایت هایی که از قرارداد داوری به عمل می آید رد دعوایی که در دادگاه طرح میشود، احصا نمودن موارد ابطال رأی داور و سایر ارشادات قانونی دلالتی جز این ندارد که رأی داور از اعتباری همانند رأی دادگاه برخوردار باشد. بنابراین نباید تردیدی در اعتبار امر مختوم ناشی از رأی داور داشت؛ با این حال برخی از اساتید نظر دیگری دارند. آقای … در این مورد می گویند به دلالت ماده ۴۹۱ قانون جدید و تبصره ذیل آن اقامه دعوا در دادگاه در صورت ایراد خوانده باید با قرار رد دعوا مواجه شود، اگرچه اعتبار امر قضاوت شده بر رأی داور، در قانون صریحاً شناسایی نشده است. البته هرگاه پس از قطعیت رأی داور ی. ا. ط. در عین حال دعوای موضوع موافقتنامه داوری را در دادگاه اقامه نماید اما نسبت به صلاحیت دادگاه ایراد نشود، باید پذیرفت که دادگاه چاره ای جز رسیدگی به دعوا ندارد زیرا از یک طرف اقامه دعوا در دادگاه و عدم ایراد خوانده علاوه بر اینکه دادگاه معمولاً، از رأی داور مطلع نمی شود، گویای توافق طرفین بر رد رأی مزبور م. ب.. ۴۸۲ ایشان اعتبار امر قضاوت شده در مورد رأی داور را از ایرادات مبتنی بر نظم عمومی نمی داند تا دادگاه مکلف باشد رأساً در مورد دعوای طرح شده مبادرت به صدور قرار رد دعوا کند. در مقابل برخی دیگر اعتبار امر مختوم را در مورد رأی داور نیز محقق می دانند. بعد از صدور رأی داور اعتبار امر مختوم همانند احکام دادگستری و در حدود خود، محقق می شود. یکی از آثار این اعتبار عدم پذیرش دعوایی است که موضوع رأی داور قرار گرفته است. ۲۸۵ در مورد رأی دادگاه بیگمان باید دعوایی را که در خصوص همان ۴۸۲ - شمس دکتر … و صلاحیت دادگاه ص ۲۴؛ ایشان اعتبار امر مختوم را در مورد رأی داور مستند به متن قانون نمی دانند و معتقدند که هرگاه پس از قطعی شدن رأی داوری دعوا دوباره اقامه شود و خوانده با ارایه رأی قطعی داوری دادگاه را آگاه نماید دادگاه باید به علت بی حقی خواهان حکم علیه او صادر کند. شمس دکتر … مدنی جلد سوم، ص ۵۷۶ ۴۸۳ - شمس دکتر … داوری و صلاحیت دادگاه، ص ۲۴. ۴۸۴ کاتوزیان دکتر … قضاوت شده در دعوای مدنی ص ۱۳۱ خزاعی، دکتر … صص ۱۱۸ و ۱۱۹ ۴۸۵ اثر دیگر آن است که با قطعیت رأی داور باید نسبت به اجرای آن همت نهاد و نمی توان در دعوایی دیگر خلاف آن را ادعا نمود. در یک مورد بین دو نفر مشارکت در ساخت مجموعه ای آپارتمانی منعقد موضوع طرح شده است رد کرد اما آیا محکوم له داوری با وجود رأی داور میتواند برای همان موضوع، در دادگاه اقامه دعوا کند و رأی داور را مستند خود قرار دهد تا دادگاه بر اساس آن رأی به سود او حکم دهد یا اینکه به دلیل اعتبار امر مختومی که از رأی داور ناشی می شود، چنین دعوایی مسموع نیست؟ ۲۸۶ این پرسش به ویژه از این جهت قابل طرح و توجه است که بین آثار رأی داور و دادگاه تفاوت وجود دارد. برای مثال بازداشت م. ع. رأی دادگاه ضمانت اجرای مدنی مهمی است که رأی داور، طبق نظر غالب در رویه قضایی از آن بی بهره م. ب. و ممکن است غرض محکوم له رأی داور از طرح دعوا این باشد که با تحصیل رایی از دادگاه بتواند م. ع. را با استفاده از این ضمانت اجراء می شود. با حدوث اختلاف موضوع به داور ارجاع میشود و داور به فسخ قرارداد رأی میدهد که به دلیل عدم اعتراض قطعی می شود. محکوم له رأی داور دادخواست ابطال اسناد رسمی و رهنی را بر اساس این رأی تقدیم دادگاه میدارد و دادگاه نخستین شعبه ۷ دادگاه عمومی حقوقی رشت حکم بر ابطال استاد می دهد. بعد از تجدید نظر خواهی شعبه ۷ دادگاه تجدید نظر استان گیلان به این دلیل که رأی داور ابلاغ قانونی نشده است به استناد ماده ۱۹ قانون قرار اناطه صادر میکند تا بعد از طی مراحل مربوط به اعتراض به رأی داور در خصوص تجدید نظر خواهی تصمیم گیری شود. با اعتراض به رأی داور، دادگاه نخستین شعبه اول دادگاه رشت به دلیل خارج از مهلت بدون اعتراض درخواست را رد می کند. شعبه ۷ دادگاه تجدید نظر به دلیل معارض بودن رای داور با اسناد رسمی از طرفین دعوت میکند و محکوم له اظهار می دارد که رأی داور قطعی شده و لازم الاجرا است. در بخشی از دادنامه شماره ۸۹۰۹۹۷۱۳۱۴۰۰۰۴۷۸ ۸۹/۷/۲۹ موضوع پرونده شماره ۸۵۰۰۸۱ و ۸۲ شعبه هفتم دادگاه تجدید نظر استان گیلان آمده است: ... ب. ت. ب. تبادل نظر اعضای شعبه و تشکیک در خصوص اعتبار رأی داوری و لزوم تبعیت از رأی قطعیت یافته و یا عدم اعتبار و استناد به آن به لحاظ عدم تصریح به اختیار فسخ داور و انتقال رسمی موضوع مبایعه نامه و داوری قبل از اعلام و ابلاغ نظر داوری و اعتبار نظریه داوری نسبت به ثالث بانک مرتهن) مبادرت به اخذ نظریه اداره حقوقی قوه قضاییه می نماید و ب. ت. ب. نظریه شماره ۸۹/۵/۳۰۷/۳۱۶۷ مرجع مذکور که تبعیت از مفاد رای قطعیت یافته داوری را نسبت به طرفین لازم الرعایه اعلام نموده است و تا هنگامی که از رأی مذکور رفع اثر قانونی نگردد هرگونه ادعای مخالف از حیث وقوع بیع و پرداخت ثمن آن نیز مسموع نمی باشد فلذا ... اعتراض غیر وارد تشخیص و دادنامه تجدید نظر خواسته را تأیید می نماید. و در خصوص تجدید نظر خواهی بانک ملی ایران ... از حیث عدم رعایت حقوق مرتهن ... ن. ب. ا. توافق طرفین و یا رأی داور نسبت به ثالث معتبر نمیباشد ضمن قبول اعتراض ... با نقض دادنامه در خصوص فک رهن ... حکم به رد دعوا ... در این بخش صادر و اعلام می دارد ..... ۴۸۶- شعبه ۱۲۲ دادگاه عمومی حقوقی تهران در دادنامه شماره ۱۲۶-۱۳۸۲/۴/۳ موضوع پرونده شماره ۸۲/۴۵۰ مقرر میدارد در خصوص دعوای خواهان بر اساس دادخواست تقدیمی به طرفیته خوانده به خواسته مطالبه مبلغ ... بر اساس نظر داور ب. ت. ب. اینکه رأی داور بر اساس قانون لازم الاجرا است و نیاز به رسیدگی در دادگاه ندارد و در واقع تحصیل حاصل است پس دادگاه دعوا را مطابق با قانون ندانسته و با استناد به ماده ۲ قانون قرار رد دعوا صادر می نماید و خواهان را ارشاد میکند به جهت اجرای رأی داوری بر اساس قانون درخواست تقدیم نماید. این رأی ظرف مدت ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ قابل اعتراض در دادگاه های تجدید نظر استان تهران است زندی دکتر … ص ۱۷. وادار به اجرای رأی و پرداخت محکوم به کند یا بخواهد رأی دادگاه را در قلمرو کشور دیگری شناسایی و اجرا کند در حالی که آن کشور روی خوشی نسبت به آرای داوری نشان نمی دهد یا شرایط شناسایی و اجرا را دشوارتر تعیین می کند. در این صورت چرا نباید دعوایی را با خواسته معین و به استناد دلایل و مدارکی که از جمله آنها رأی داور است در دادگاه طرح نماید؟ پرسش را می توان به این صورت نیز طرح کرد که آیا تحقق اعتبار امر مختوم وقتی است که بین رسیدگی اول و دوم علاوه بر وحدت سه گانه موضوع، سبب اصحاب دعوا وحدت آثار نیز وجود داشته باشد یا تفاوت در آثار دو قضیه مختومه مانع از تحقق اعتبار امر مختوم میباشد؟ پرسشی مهم که در منابع موجود کمتر از آن یاد شده است. همچنین باید نقش قاعده اقدام را در این زمینه بررسی نمود تا مجموعاً به حدود اعتبار امر مختوم رأی داور دست یافت، بنابراین مسائل مذکور را به صورت مختصر بررسی می نماییم.