شرط تحقق دفاع مشروع

رأی خلاصه جریان پرونده خلاصه جریان پرونده: پیرو دادنامه قبلی این شعبه از دیوان عالی کشور به شماره *– ۱۴۰۱/۴/۱۳ در اوراق ۴۶۶ – ۴۷۴ که به جهت پرهیز از اطاله و اطناب از تکرار ان خودداری می گردد. و اجمالا اینکه طی این دادنامه رای شماره *– ۱۴۰۰/۱۲/۱۸ شعبه *در بخش برائت متهم ا. ر. فرزند د. ۱۹ ساله تبعه *از اتهام کشتن عمدی مرحوم ت. م. ن. فرزند ج. در ماه حرام متولد ۱۳۶۸/۱۰/۱۳ با استناد به دفاع مشروع متهم در برابر مقتول با این استدلال که رای دادگاه درباره ترتیبات مقرر در تبصره ۲ ماده ۳۰۲ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ که ایا از حد و دفاع تجاوز شده است.یا خیر ساکت بوده و استدلالی در ان به عمل نیامده و رسیدگی ناقص ارزیابی گردیده بود ، نقض و رسیدگی مجدد به همان دادگاه ارجاع گردیده بود ( ص ۴۶۶ ) دادرسان دادگاه در صدد رفع نواقص برامده و جلسه پایانی دادرسی دادگاه در تاریخ ۱۴۰۱/۵/۲۴ و ۱۴۰۱/۷/۲۰ ( ص ۳۸۹ و ۵۱۰ ) با حضور ا. از اولیای دم بنام م. م. ن. و وکیل اولیای دم و شهود و وکیل متهم و خود متهم تشکیل و رسیدگی منتهی به صدور دادنامه فرجام خواسته بالا در اوراق ۵۲۰ – ۵۲۲ گردیده که متن ان در بردارنده گردشکار است.و به منظور تنویر و تقریب ذهن عینا در این گزارش اورده می شود. و چنین است: گردشکار - به تاریخ ۹۹/۰۷/۲۷ و در پی اعلام مرکز فوریت های پلیسی مبنی بر کشف جسد مردی به هویت ت. م. فرزند ج. در داخل اتاقکی در بیابانهای اطراف *، عوامل پلیس اگاهی در محل حاضر و نسبت به بررسی موضوع اقدام می نمایند. متعاقبا نسبت به انجام تحقیقات میدانی از مطلعین اقدام میشود. که نتیجه حاصله دلالت بر ان مینماید. که مرحوم ت. م. در امر قاچاق اتباع بیگانه فعالیت داشته و در روز کشف جسد نیز تعداد چند نفر تبعه افغانی مورد رویت اهالی قرار گرفته بوده که دارای جراحاتی در اندام خود بودند و گوشی مرحوم ت. م. نیز در دست یکی از ایشان قرار داشت مضافا اینکه در محدوده کشف جسد نیز یک دستگاه خودروی ۲۰۶ مورد رویت اهالی قرار گرفته بود. در ادامه تحقیقات مشخص میشود. که مرحوم ت. م. اخرین بار با شخصی به هویت ع. ی. مورد رویت قرار گرفته است. در همین راستا تحقیقات جامعی در باب نوع فعالیت های مرحوم ت. م. ن. صورت میگیرد که نتایج حاصله دلالت بر فعالیت مرحوم ت. م. در امر قاچاق اتباع بیگانه داشته و محل کشف جسد نیز بعنوان محلی برای نگهداری از اتباع بیگانه مورد استفاده ایشان قرار میگرفته است. متعاقبا ، فرضیه وقوع قتل از ناحیه اتباع بیگانه مطرح و در نهایت مشخص میشود. اتباع افغانی که توسط اهالی منطقه مورد رویت قرار گرفته بود ، از طریق شخصی به نام م. پ. ا. فرزند ا. ، به *منتقل شده اند که با تحقیقات صورت گرفته ، ادرس محل اقامت ایشان در *مورد شناسایی قرار میگیرد. نهایتا اتباع افغانی به اسامی ع. ا. فرزند م. ۱۴ ساله ، ا. ر. فرزند د. ۱۹ ساله و ع. ر. فرزند د. ۱۶ ساله مورد شناسایی قرار گرفته و در تحقیقات صورت گرفته از نامبردگان ، ا. ر. به ارتکاب قتل اقرار نموده و اظهار میدارد. که جهت مهاجرت به *، از طریق شخصی به نام حاج ا. به *عزیمت کرده بودند که در ادامه از سوی مرحوم ت. م. و ا. نام ، به بیابان های اطراف *منتقل شده و به قصد اخاذی از خانواده های ایشان ، اقدام به نگهداری انها در اتاقکی مخروبه در ان حوالی مینمودند که در جهت فرار از دست ایشان مجبور به مورد ضرب قرار دادن ان مرحوم با استفاده از اجر شده است. در ادامه تصویر ع. ی. به رویت هر سه تبعه افغان میرسد که جملگی اظهار میدارند که ایشان همان ا. نام م. ب.. که به همراه مقتول اقدام به گروگان گرفتن انها نموده بود. در ادامه و در جریان بازرسی بدنی متهمین ، گوشی مقتول از متهم ا. ر. کشف میشود. متعاقبا نسبت به بازسازی صحنه قتل اقدام میگردد. و متهمین اظهارات سابق خ. ر. ب. صورت کامل مورد تشریح قرار میدهند. در ادامه ، پرونده در شعبه *ثبت و اتهام مشارکت در قتل عمدی به متهمین تفهیم میشود. در همین اثنا ، ع. ی. شناسایی و دستگیر و در تحقیقات صورت گرفته ضمن انکار هر گونه نقشی در گروگان گیری اتباع بیگانه ، میپذیرد که در روز وقوع قتل ، با مقتول بوده و ایشان را سوار خودروی خود کرده بوده و در شب وقوع قتل نیز بصورت تلفنی با ان مرحوم گفتگو نموده بوده است.متعاقبا نسبت به انجام مواجهه حضوری فی مابین ا. ر. و ع. ی. اقدام میگردد. که ا. ر. ضمن شناسایی ع. ی. اظهارات قبلی خود را در حضور ایشان تکرار میکند لیکن ع. ی. اقدام به انکار اظهارات ا. ر. مینماید. در ادامه نسبت به بررسی متن پیامک های متعلق به خطوط تلفن همراه ت. م. اقدام میگردد. که بررسی ها دلالت بر فعالیت ان مرحوم در امر قاچاق انسان دارد. در اثنای تحقیقات ، نتیجه معاینات پزشکی قانونی واصل و علت تامه فوت ، شکستگی و خونریزی داخل جمجمه بر اثر اصابت جسم سخت تعیین میگردد. در ادامه ، از سوی پزشکی قانونی استان اعلام میگردد. که فوت مرحوم ت. م. صرفا با اصابت یک ضربه حادث شده است. در همین راستا ، در باب فعالیت یا عدم فعالیت ع. ی. در امر قاچاق اتباع بیگانه تحقیقات محلی از سوی پلیس اگاهی صورت میگیرد که نتایج حاصله بر فعالیت مشارالیه در امر قاچاق اتباع بیگانه و وجود پرونده اخاذی از اتباع بیگانه در پلیس اطلاعات و امنیت شهرستان *دلالت دارد. در نهایت در باب اتهام ا. ر. دائر بر قتل عمدی مرحوم ت. م. و اتهام اقای ع. ی. دائر بر تسهیل در عبور اتباع بیگانه ، قرار جلب به دادرسی و در باب اتهام سایر متهمین پرونده ( ع. ر. ، ع. ا. و ع. ی. ) در باب مشارکت در قتل عمدی ، قرار منع تعقیب صادر که با صدور کیفرخواست ، پرونده به این دادگاه ارجاع میشود. با وصول پرونده به این دادگاه ، نسبت به تهیه گزارش از پرونده اقدام و با صدور قرار رفع نقص ، پرونده به دادسرای محترم *اعاده میشود. که پس از انجام مفاد اعلامی دادگاه ، پرونده بار دیگر به این دادگاه اعاده شده که نهایتا دادگاه با تعیین وقت رسیدگی و تشکیل جلسه دادرسی ، مبادرت به استماع اظهارات طرفین و وکلای ایشان نموده و نهایتا با احراز وضعیت دفاع مشروع ، متهم ا. ر. را از اتهام قتل عمدی تبریه نموده و اتهام ع. ی. را نیز از عاملیت در خروج اتباع بیگانه از مرزهای کشور ، به مخفی کردن به عنف اتباع بیگانه در جهت اخاذی ، تغییر و حکم به محکومیت ایشان به تحمل ۱۰ سال حبس تعزیری صادر میشود. که با فرجام خواهی صورت گرفته ، پرونده در شعبه *مطرح و از سوی ان شعبه محترم ، دادنامه اصداری از سوی این دادگاه ، در باب موضوع قتل عمدی ، نقض و در باب موضوع مخفی کردن به عنف ، عینا مورد تایید و ابرام قرار میگیرد که پس از اعاده پرونده به این دادگاه ، نسبت به انجام رسیدگی های لازم اقدام و نهایتا دادگاه با اعلام ختم دادرسی و با استعانت از خداوند متعال ، مبادرت به صدور رای به شرح ذیل می نماید. رای دادگاه - در خصوص اتهام اقای ا. ر. فرزند د. ، ۱۹ ساله ، تبعه کشور *، فاقد سابقه محکومیت کیفری ، با وکالت اقای ج. ف. م. دائر بر مباشرت در قتل عمدی مرحوم ت. م. فرزند ج. ؛ موضوع کیفرخواست صادره از سوی دادسرای محترم عمومی و انقلاب *و شکایت ۱. م. ۲. م. ۳. ا. ۴. عالم زر ۵. ا. ۶. س. ۷. س. ۸. ف. ۹. ز. ۱۰. س. ۱۱.ر. ۱۲.م. ۱۳. م. ه. م. فرزند ا. ج. با وکالت اقای س. ع. ؛ اجمالا به این شرح که ، متهم موصوف به همراه دو تن دیگر به اسامی ع. ا. فرزند م. ۱۶ ساله و ع. ر. فرزند د. ۱۴ ساله ، جملگی تبعه کشور *، قصد عبور از مرز های کشور و مهاجرت به کشور های *را داشته که از این رو با شخصی به هویت ع. ی. اشنا شده و به همین منظور به سمت *، ع. ی. که خود را حاج ا. معرفی مینموده ، به دنبال ایشان امده و هر سه نفر شخص مذکور را به با سمت بیابان های اطراف *منتقل کرده و به همراه مرحوم ت. م. مبادرت به محبوس نمودن اتباع افغانی مذکور در اتاقکی خرابه در بیابان های *نموده و در جهت ازادی ایشان ، اقدام به درخواست مبالغی وجه نقد از خانواده های ایشان مینمایند که در این راستا ، مبلغ ۸٫۵ میلیون تومان از سوی خواهر ع. ا. و مبلغ ۱۶ میلیون تومان از سوی پدر ا. و ع. ر. ، به حساب بانکی اعلامی حاج ا. و مرحوم ت. م. واریز میگردد. ( حساب بانکی اعلامی به نام شخصی به هویت ر. ق. عشین م. ب.. ) لیکن ان مرحوم و حاج ا. ( ع. ی. ) از ازاد کردن اتباع افغانی خودداری مینمایند که به همین جهت اتباع مذکور تصمیم به فرار میگیرند که در جریان فرار ، مرحوم ت. م. که در شب فرار ، به تنهایی اقدام به مراقبت از اتباع مینموده ، با متهم ا. ر. درگیر میشود. که در این اثنا ، متهم موصوف با استفاده از اجر ، ضربه ای به سر مرحوم ت. م. وارد میکند که در اثر ورود این ضربه ، مرحوم ت. م. فوت مینماید.؛ مع الوصف ، دادگاه با التفات به اینکه سابقا در باب اتهام ع. ی. ، مبادرت به صدور حکم محکومیت به اتهام "مخفی نمودن به عنف اتباع بیگانه در جهت اخاذی از ایشان" ، نموده بوده که این حکم عینا از سوی شعبه *مورد ابرام قرار گرفته است ، لذا تردیدی در ارتکاب رفتار مجرمانه ( مخفی کردن به عنف ) از سوی مرحوم ت. م. و ع. ی. باقی نمی ماند. متعاقب به اثبات رسیدن موضوع گروگان گیری ( مخفی نمودن به عنف ) ، موضوع دفاع در برابر گروگان گیران نیز به اثبات می رسد ، چه انکه اقتضای حفظ جان و تن ایجاب مینماید. که در مقابل چنین تهاجمی رفتار متقابلی از سوی مجنی علیه ( اتباع افغانی ) صورت پذیرد بنابراین تردیدی در اصل دفاع و ضرورت مقابله با گروگان گیران در جهت رهایی تن و حفظ جان باقی نمی ماند.حال ب. ت. ب. اینکه ارتکاب رفتار مجرمانه از سوی مرحوم ت. م. و ایضا ع. ی. به اثبات رسیده ، لذا اصل دفاع محرز بوده و حسب تبصره ۲ از ماده ۱۵۶ از قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ ، اثبات عدم رعایت شرایط دفاع و تجاوز از حد دفاع بر عهده مهاجم ( در اینجا ، منظور اولیای دم م. ب.. ) خواهد بود که در ما نحن فیه هیچگونه ادله و مثبته ای از سوی اولیای دم در راستای اثبات عدم رعایت شرایط دفاع ارائه نشده است. از دیگر سو ، بر خلاف انچه در دادنامه صادره از سوی شعبه *در باب شبهه دفاع مطرح گردیده و بر اساس ان به این مهم تاکید شده که حضور مرحوم ت. م. در صحنه وقوع قتل به تنهایی ، در برابر سه تن از اتباع افغانی ، شبهه دفاع را تقویت مینماید. ، این دادگاه عقیده بر ان دارد. که اتفاقا حضورت. م. به تنهایی در مقابل سه تن از اتباع افغانی ، دلالت بر غلبه ایشان بر هر سه تبعه بیگانه و متقابلا مغلوب بودن اتباع مذکور علیرغم تعدد نفرات در مقابل ان مرحوم دارد. چه انکه در صورتیکه ان مرحوم قادر به مراقبت و محبوس نگه داشتن اتباع بیگانه موصوف نمی بود ، قطعا ع. ی. یا افراد دیگری ایشان را در این امر یاری مینمودند که ب. ت. ب. عدم حضور افراد دیگر در صحنه ، میتوان به این نتیجه رسید که مرحوم ت. م. و هکذا ع. ی. ، به توانایی ان مرحوم در جهت مقابله با هر سه تبعه افغانی اعتقاد داشته و از همین رو نیز ضرورتی برای حضور فردی دیگر در صحنه در جهت کمک به مرحوم ت. م. احساس ننموده اند. همچنانکه بررسی تصاویر جسد ان مرحوم و نیز بررسی تصاویر متهمین که جملگی کم سن و سال میباشند ، دلالت بر قوی هیکل و درشت اندام بودن مقتول و متقابلا نحیف و ضعیف جثه بودن اتباع افغانی دارد. از طرفی ، در لحظه وقوع درگیری فی مابین مقتول و متهم ا. ر. ، دو تبعه افغانی دیگر ( ع. ا. و ع. ر. ) در صحنه درگیری ( داخل اتاقک مخروبه ) حضور نداشته و به واقع در ان لحظه ایشان موفق به خروج از اتاقک شده بودند و متهم ا. ر. نیز در حین فرار از اتاقک ، با مرحوم ت. م. درگیر شده بوده که این امر نیز به وضوح دلالت بر این مهم دارد. که در لحظه درگیری ، نصاب طرفین درگیر ، سه به یک نبوده و به واقع درگیری صرفا میان ا. ر. و مرحوم ت. م. صورت گرفته بوده که از این رو پر واضح است.که حتی در فرضی که هر سه تبعه افغانی را افرادی قوی هیکل و درشت اندام تصور نماییم ، ب. ت. ب. عدم دخالت ایشان در لحظه درگیری ، حضور یا عدم حضور ایشان ، موثر در مقام نبوده است. از طرف دیگر ، متهم ا. ر. ابزار و الت قتاله دیگری نظیر چاقو به همراه نداشته که بتواند ضربه ای به سایر اندام های مقتول ( مثلا پاهای مقتول ) وارد اورده و به این صورت موجبات بر هم خوردن تعادل مرحوم ت. م. را فراهم اورده و فرار نماید. و ناگزیر با استفاده از تکه اجری که در محل بوده ، اقدام به وارد اوردن ضربه ای به ناحیه سر ان مرحوم نموده و به این طریق موفق به فرار از صحنه شده است. به واقع ، متهم مذکور در جهت رهایی تن خود ، انتخاب دیگری نداشته و ب. غ. از تکه اجر ، هیچ ابزار دیگری در دسترس ایشان نبوده که بتواند با استفاده از ان خود را از محل رها نماید. ، از طرفی ، اصابت اجر فقط به به ناحیه سر میتوانسته سبب بر هم زدن تعادل مقتول و متعاقبا فرار از صحنه شود. به واقع ، در صورتیکه اجر به سایر اعضای بدن مرحوم ت. م. اصابت مینمود قطعا نمیتوانسته موجبات بر هم خوردن تعادل ایشان و متقابلا فرار متهم از صحنه را فراهم اورد. از همین رو بدیهیست که متهم در لحظه دفاع از ازادی تن خود ، هیچگونه انتخاب دیگری نداشته است. مع الوصف ، با التفات به انچه به تفصیل بیان شد و ب. ت. ب. انکه شروط لازم جهت تحقق دفاع مشروع در ماده ۱۵۶ از قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ احصای شده است.و اینکه در موضوع مبحوث عنه ، تمامی شروط مصرح در ماده معنون محقق م. ب.. ، لذا این دادگاه همچنان بر وقوع قتل در حالت دفاع مشروع و بدون تجاوز از حد دفاع ، عقیده داشته از همین رو مستندا به ماده ۴ از قانون ایین دادرسی کیفری ، رای به برائت متهم از اتهام انتسابی صادر و اعلام میدارد. رای صادره حضوری و ظرف ۲۰ روز قابل فرجام خواهی نزد دیوان محترم عالی کشور خواهد بود. رییس و مستشار شعبه *مستقر در * ع. ا. ک. ا. ا. این رای عقیب صدور و ابلاغ برابر درخواست مورخ ۱۴۰۱/۱۰/۲۰ در اوراق ۵۳۱ – ۵۳۵ مورد فرجام خواهی وکیل ورثه و اولیای دم قرار گرفته و اجمالا و مفادا یاداور شده است.که: با عنایت به تناقضات در اظهارات متهمان که گاهی می گویند همه با هم مقتول را زده اند و گاهی می گویند تنها ا. ر. مقتول را زده است.و اینکه ا. فرار هم کرده است.تماما صراحت در قتل عمد دارند نه دفاع مشروع و با وجود انکه متهمان سه نفر بوده اند شرایط دفاع مشروع محقق نیست موکل در حالت نیمه خواب بوده و دست متهمان به اقرار خودشان باز بوده ، محقق نبوده است.و استدلال دادگاه با لحاظ مفاد ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی موجه نیست. رسیدگی فرجامی به این شعبه ارجاع و پس از تهیه گزارش از سوی عضو ممیز م. ح. و قرائت ان و اظهارنظر کتبی دادیار دادسرای دیوان عالی کشور اقای ح. خ. مبنی بر: نقض و اقدام شایسته حسب نقض قبلی صورت گرفته به اینکه راه دیگری غیر از قتل دفاع مشروع وجود نداشته که نتیجه ان قتل بوده و قاتل هیچ مسئولیتی نداشته حداقل با لحاظ اصل دفاع دیه ثابت است.و اقدام شایسته پس از ان را دارم. – و مشاوره پیرامون موضوع ذیلا مبادرت به اصدار رای می گردد.: رای شعبه رأی شعبه دیوان عالی کشور رای فرجام خواسته حاوی برائت متهم ا. ر. فرزند د. ۱۹ ساله تبعه *با استناد به دفاع مشروع متهم از سوی دادرسان دادگاه از اتهام قتل عمدی مرحوم ت. م. ن. فرزند ج. متولد ۱۳۶۸/۱۰/۱۳ در ماه حرام با لحاظ اینکه افاغنه حاضر در صحنه قتل سه نفر بوده تا جاییکه اتهام نخست متوجه هر سه نفر بوده و بعد از نظریه پزشکی قانونی دائر به اینکه یک ضربه مقتول را از پا دراورده و اعتراف ا. ر. به وارد نمودن ان یک ضربه اتهام منحصرا متوجه ا. ر. شده و در هر حال با وجود سه نفر در یک طرف و یک نفر در طرف دیگر ( مقتول تنها بوده است ) مغایر قواعد ارزیابی چرا که در این شرایط اصل دفاع به نظر این شعبه از دیوان ثابت و تجاوز از حد ان نیز ثابت است.و متهمان به ویژه متهم به قتل ا. ر. با رعایت قاعده الاسهل فالاسهل در مقوله دفاع قادر به رفع خطر بوده اند خصوصا انکه متهمان بعد از حادثه موفق به فرار و امدن به *نیز شده اند که خود گویای ان است.که کس دیگری به طرفداری از مقتول در صحنه حضور نداشته است.و ادعای خواب الودگی مقتول نیز شده است.حاصل انکه رای فرجام خواسته با استناد به بند ۴ شق ب ماده ۴۶۹ ق.ا.د.ک با منطبق دانستن رفتار متهم با تبصره ۲ ماده ۳۰۲ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ ( سقوط قصاص و ثبوت دیه و تعزیر ) نقض و رسیدگی مجدد به دادگاه همعرض ارجاع می گردد./ب شعبه * ع. ر. ( رییس ) م. ح. ( مستشار ) فهرست خلاصه جریان پرونده شعبه دیوان عالی کشور نقد رأی