نامشخص
راهنمای برنامه ی تعلیم وتربیت اسلامی دوره ابتدایی با اصلاحات و الحاقات بعدی
راهنماي برنامه ي تعليم وتربيت اسلامي دوره ابتدايي
مصوب 1385,04,27
با اصلاحات و الحاقات بعدي
فهرست
-مقدمه 3
-ضرورت و اهميت (فلسفه وجودي تعليم و تربيت ديني )
4
-رويكرد برنامه 6
-اصول حاكم بر برنامه درسي 10
-اهداف كلي درس تعليم و تربيت ديني دوره ابتدايي 15
-اهداف پايه هاي تحصيلي 16
-نسبت اهداف مصوب شوراي عالي با درس تعليم و تربيت ديني دوره ابتدايي
اهداف فرعي – كاركرد ثانويه 36
-مفاهيم اساسي 37
-جدول وسعت و توالي مفاهيم جزئي بر اساس مفاهيم اساسي هر پايه 38
-روش ها و منابع ياد دهي – يادگيري 48
-ارزشيابي (مباني ، روش ها و ابزارها)
53
-صلاحيت هاي حرفه اي معلمان 56
بسم الله الرحمن الرحيم
مقدمه
كودكي، آغازحركت وتلاش براي زيستن است؛ مرحله اي كه بايد آن را به خودي خود، به رسميت شناخت؛ زيرا كودك، انساني است مستقل با احساسات و خصوصيات خوب انساني.
با اين همه، كودكي، مقدمة نوجواني، جواني و بزرگسالي است و اساس زندگي بزرگسالي، به كيفيت اين دوره بستگي دارد. اين كيفيت نيز به چگونگي تعليم و تربيت در اين دوران وابستگي كامل دارد. در اين دوره است كه شخصيت، منش و رفتار كودك (به ويژه رفتارهاي اجتماعي )و رشد جسماني ،عقلاني و فرهنگي وي بر اثر ارتباط او با سايرين شكل مي گيرد. بي دليل نيست كه پيشوايان ديني بيش و پيش از هرچيز، به دورة كودكي توجه داشته و راهنماييهاي لازم را در اين باره ارائه كرده اند.
امروزه ، درس ديني جزء جدايي ناپذير برنامة درسي مدارس ما به شمار مي رود. اهميت اين ماده درسي حتي پيش از انقلاب اسلامي نيز به خوبي احساس مي شده و كساني بوده اند كه با تلاشهاي آنان، نهاد آموزش و پرورش رسمي آن زمان كشور، به گنجانيدن مادة درسي با عنوان «ديني»، مجاب مي شده است. در اين ميان، ياد و خاطرة بزرگاني چون استاد شهيد مطهري، مرحوم شهيد دكتر بهشتي و مرحوم شهيد دكتر باهنر همواره براي دست اندركاران نظام آموزشي كشور و دانش آموزان و معلمان، زنده و جاويد است. شايان ذكر است كه آموزش دين به معناي جامع آن ، در درس ديني خلاصه نمي شود و بايد مباني ديني محور اصلي و غالب نظام آموزشي و برنامه درسي نيز باشد .
در سالهاي اخير، توجه به نيازهاي نو در عرصة آموزش دين، رويكردهاي جديد در امر آموزش، توجه بيش از پيش به جنبه هاي نگرشي آموزه هاي ديني، لزوم بهره گيري از روشهاي نوين در تعليم و تربيت ديني و به كارگيري تربيت ديني به منظور شكل گيري رفتارهاي ديني و تقويت احساس ديني از طريق شناخت دين و تفكر در آن و ...- كه همه برخاسته و برگرفته از نظرها و پيشنهادهاي آموزگاران مجرب، صاحب نظران و كارشناسان امر تعليم و تربيت است - متخصصان تعليم و تربيت ديني را برآن داشته است تا با برنامه ريزي دقيق و مطالعة جامع الاطراف در اين خصوص، دست به كار تهية برنامه اي نوين براي تعليم و تربيت ديني شوند.
1 - ضرورت و اهميت (فلسفة وجودي تعليم و تربيت ديني)
«ان هذا القران يهدي للتي هي اقوم و يبشر المؤمنين الذين يعملون الصالحات ان لهم اجراً كبيراً»1
مهم ترين رسالت نظام اسلامي برنامه ريزي براي پرورش انسانهايي مؤمن ،انديشه ورز،خلاق ،متعهد و عامل به تعاليم اسلامي است. انجام اين رسالت هم بالندگي، دوام و استكمال نظام اسلامي را در پي دارد و هم فرصتي فراهم مي كند تا آحاد جامعه وظايفي را كه خداوند براي آنها معين فرموده انجام دهند و به سوي فلاح و رستگاري گام بردارند. روشن است كه اين مسئوليت مهم زماني مؤثر واقع مي شود كه نظام اسلامي به رسالتهاي ديگر خود نيز به طور نسبي عمل نمايد و عوامل آسيب زاي اجتماعي و تربيتي را به حداقل برساند. زيرا اهداف و مسئوليتها هرچه عميق تر و عظيم تر شوند، علاوه بر برنامه ريزي گسترده ،نيازمند دايره اي وسيع و شبكه اي پيچيده از عوامل و اسباب خواهندبود.
جمهوري اسلامي ايران بر مبناي اين اعتقاد كه دين اسلام طرحي براي «حيات طيبه» در دنيا و فلاح و رستگاري در آخرت است، ساختار ويژه اي را براي اداره جامعه در پيش گرفته است و تربيت ديني را به عنوان مبنايي ترين مسئوليت مي پذيرد و همة برنامه هاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي را در همين جهت سامان مي دهد. اين هدف متعالي ريشه در مسئوليتي دارد كه پيامبر اسلام ، صلي الله عليه و آله، براي آن مبعوث شده و به جامعة توحيدي و نظام ديني هويت مي بخشد.
«لقد من الله علي المؤمنين اذ بعث فيهم رسولاً من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمه و ان كانوا من قبل لفي ضلال مبين2»
تعهد نظام اسلامي نسبت به تعليم و تربيت آحاد جامعه به معني تعيين نوع خاصي از تصدي گري و كيفيت انجام اين مسئوليت نيست؛ بلكه نوع تصدي گري متناسب با شرايط زماني و مكاني تنظيم مي گردد؛ همان طور كه تعهد نظام اسلامي نسبت به تأمين معيشت مردم به معناي نوع خاصي از تصدي گري نيست. به طور مثال، محيط مدرسه، بعد از خانواده، مهم ترين محيط تربيتي است و نظام اسلامي مسئوليت دارد سهم خود را در ساختن اين محيط انجام دهد و دولتي و يا خصوصي بودن مدرسه، موجب سلب مسئوليت نمي گردد، بلكه صرفاً نوع مسئوليت و ميزان تصدي گري را متفاوت مي كند.
در نظام اسلامي، نهادهايي كه نسبتي با تعليم و تربيت دارند، به ميزان دايرة عمل و تأثير خود مسئوليت بيشتري بر عهده دارند.
بعد از خانواده، نهادهاي تعليمي و تربيتي مانند حوزه هاي علميه، آموزش و پرورش، صدا و سيما و كلية بخشهاي فرهنگي، مسئول و موظف در اين امر مي باشند. در اين ميان آموزش و پرورش وظيفه اي ويژه دارد و بايد مبناي مجموعة برنامه هاي درسي و فعاليتهاي تربيتي و فرهنگي قرار گيرد. علاوه بر اين كه رويكرد عام آموزشي در آموزش و پرورش بايد رويكرد تربيت ديني باشد، درس تعليم و تربيت ديني وظيفه دارد كه آموزه هاي ديني را به دانش آموزان آموزش دهد و آنان را به بصيرت كافي در اين باره برساند. 2
2 - رويكرد برنامه
بر مبناي انسان شناسي اسلامي، انسان با ويژگيهاي منحصر به فردي آفريده شده كه او را از ساير مخلوقات متمايز مي كند. قرآن كريم با تعابيري چون «و لقد كرمنا بني آدم ...3»، «ثم انشاناه خلقاً اخر4» و «نفخت فيه من روحي5» از اين تمايز ذاتي ياد مي كند. اين خلقت خاص كه با تعبير «فطرت» نيز از آن ياد مي شود6، در استعدادها، گرايشها، تواناييها و مقاصد خاص تجلي مي يابد. انسانها با گرايش به سوي خير، زيبايي و كمال كه سرچشمة همة آنها خداست، به دنيا مي آيند و با برخورداري از قدرت انديشه و انتخاب مي توانند مظهر و تجلي گاه خير و زيبايي و كمال شوند و بر مقام جانشيني خدا تكيه زنند7. دين كه راه سعادت و كمال انسان است، بر اين فطرت بنا شده و در نسبت با آن نازل گرديده است.
«فاقم وجهك للدين حنيفا فطره الله التي فطرالناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم و لكن اكثر الناس لايعلمون8»((پس روي خويش را به سوي دين يكتا پرستي فرادار، در حالي كه از همة كيشها روي برتافته و حق گرا باشي، به همان فطرتي كه خدا مردم را برآن آفريده است. آفرينش خدا را دگرگوني نيست، اين است دين راست و استوار ولي بيشتر مردم نمي دانند.))
بنا بر معارف ديني، هر انساني با فطرتي پاك به دنيا مي آيد9 و تنها طريقي كه مي تواند انسان را به فلاح و رستگاري برساند و استعداد هاي واقعي اش را شكوفا سازد، طريق سازگار با فطرت و منطبق بر آن است. همچنين مطابق با معارف ديني، مهم ترين ويژگي فطري انسان، گرايش به توحيد، عبوديت خداي يگانه و معرفت الله10 است. فطرت انسان فطرت توحيدي است بدين معنا كه هم خود را وابسته به خالقي مي يابد كه منبع و سرچشمة همة خيرها و كمالات است و هم گرايشي به او– كه گرايش به سوي همان خوبيها و زيباييهاست– در ضمير خويش احساس مي كند. دين اسلام كه دين فطري است آمده تا اين فطرت توحيدي را در همة ابعاد شكوفا كند و شخصيتي توحيدي از انسان بسازد. به علاوه رسيدن به بينش توحيدي در باب جهان و انسان زيربنا و محور برنامة هدايتي اسلام است كه همة اجزا و مؤلفه هاي اين برنامه را شكل و جهت مي دهد: «صبغه الله و من احسن من الله صبغه11».استاد مطهري مي نويسد:(( در حديث است «الدين الحنيف و الفطره و صبغه الله و التعريف، في الميثاق12»؛ دين حنيف يا دين فطري و يا صبغه الله است كه خدا در ميثاق– يعني در پيماني كه با روح بشر بسته است– بشر را با آن آشنا كرده است13.))
محور قرار گرفتن فطرت در باب تعليم و تربيت، محل افتراق بنيادين تعليم و تربيت اسلامي از ساير مكاتب تعليم و تربيتي، بخصوص تعليم و تربيت «سكولار» است. تعليم و تربيت در رهيافت و تقرب فطرت گراي خود،تعليم و تربيتي خنثي و بدون جهت نيست؛ بلكه داراي يك جهت گيري بنيادي، يعني شكوفايي فطرت توحيدي است. از آنجا كه خردورزي و اختيار از ويژگيهاي فطري انسان و وجه تمايز او با حيوانهاست، هدايت وي در بستري اختياري صورت مي پذيرد و به تمام شرايط و لوازم هدايت اختياري ملتزم است: «انا هديناه السبيل اما شاكراً و اما كفوراً14» و از آنجا كه اين هدايت، اختياري است، تعقل مهم ترين ساز و كار در تعليم و تربيت اسلامي است.
بنابراين تعليم و تربيت ديني زمينه ساز و تسهيل كنندة مسير شكوفايي استعدادها وگرايش به خير، زيبايي و كمال است. اين برنامه با رويكرد به فطرت انسان برنامة خود را سامان مي دهد و در اصول، اهداف و روشهاي تعليمي و تربيتي، ردپاي آن را دنبال مي كند و به موارد زير- كه اصلي ترين ويژگي هاي فطري انسان اند – توجه ويژه دارد:
1 -حقيقت جويي و خرد ورزي
انسان به كشف واقعيت ها آن چنان كه هستند تمايل دارد . اين تمايل در ميان تمامي انسان ها از كودك خردسال تا پيرمردو پيرزن مشترك است . هر انساني دوست دارد واقعيت جهان هستي را دريافت كند و حقيقت آن را بفهمد و بداند . البته قابل توجه است كه اين تمايل ميان افراد مختلف ب. ت. ب. تربيت و پرورش از قوت و ضعف برخوردار است . داستان ابوريحان بيروني و پرسش او به هنگام مرگ كه دوست دارد دانا از دنيا برود مويد همين نكته است.
ازآنجاكه فطرت و استعداد هاي فطري با بهره مندي ازتعقل و اتخاذ تصميمهاي درست شكوفا مي شوند، نقش خردو خردورزي در مسير تعليم و تربيت ديني بسيار مهم وبنيادي تلقي مي گردد.در آموزه هاي ديني مابردينداري خردمندانه تاكيد شده است .درتعليم وتربيت ديني،انباشتن ذهن دانش آموزان ازدانستنيها، اطلاعات ومفاهيم ديني بدون آنكه تمايلي براي عمل به آنها وجود داشته باشد ونيزتأكيد بر اعمال و مهارتهاي فاقدپشتوانة آگاهي و نگرش، به كلي مردود است.مفاهيم وموضوعات بايد به نحوي ادراك شوند كه قابليت كاربرد وانتقال به زندگي روزمرة يادگيرنده راداشته باشند.به علاوه،چنين دانشي بايدموجبات ايجاد و تقويت احساس مثبت و خوشايند نسبت به مفاهيم ديني و گرايش به انجام اعمال ديني را فراهم آورد. بدين ترتيب، در تعليم و تربيت ديني، اهداف شناختي نيز اهميت ويژة خود را حفظ مي كنند ولي نه به اين صورت كه تنها اطلاعاتي پراكنده و بدون ارتباط باساير مفاهيم موجود در بافت ذهني يادگيرنده باشند.
2 -گرايش به خير و فضيلت
در انسان دو گرايش عمده وجود دارد :اولي، خير حسي و يا منفعت جويي است وديگري خير عقلي و يا فضيلت . گرايش به رفع حوائج مادي و به دست آوردن آن چه براي بقا و حيات انسان ضرورت دارد از مصاديق خير حسي است . گرايش به فضيلت و خير را مي توان از مقوله ي خير اخلاقي و اخلاقيات بر شمرد كه در آن انسان به دنبال منفعت مادي نيست . كه خود بر دو قسم است :"خير اخلاقي فردي " مانند گرايش به نظم فردي و تسلط بر نفس خويش و "خير اخلاقي اجتماعي " مانند شجاعت ، سخاوت ، تعاون و ايثار. در اسلام بر اين گرايش تاكيد و تشويق فراوان شده است كه از اين قبيل است گرايش به ايثار " و يوثرون علي انفسهم و لو كان بهم خصاصه " 15 اينكه انسان در عين احتياج خود، ديگري را بر خود مقدم بدارد.
3 -زيبايي گرايي
در انسان گرايشي به جمال و زيبايي ، چه به معني زيبايي دوستي و چه به معني زيبا آفريني كه نامش هنر است به معني مطلق وجود دارد و انساني نيست كه از اين حس فارغ و خالي باشد . انسان همواره در محيط خود مي كوشد به بهترين صورتي خود را بيارايد ، محيط پيرامون زندگي خود را زيباتر كند و و از ديدن مناظر زيبا و شنيدن صداي خوش لذت ببرد. يكي از عوامل ماندگاري و جهاني شدن قرآن ، عامل زيبايي يعني فصاحت و بلاغت فوق العاده آن است . در قرآن مي خوانيم كه خداوند آسمان دنيا را با ستارگان زينت داد و آراست 16. و در جايي ديگر مي فرمايد: " چه كسي زينت هاي الهي كه خداوند براي بندگانش قرار داده حرام كرده است17 و حتي خداوند متعال امر به همراه داشتن زينت در مساجد مي نمايد .18
زيبايي گرايي، از مهم ترين ويژگيهاي فطري انسان است كه مورد توجه معارف ديني قرار گرفته است و عبارت مشهور «ان الله جميل و يحب الجمال» گوياي اين حقيقت است. جهان خلقت (كتاب تكوين ) و قرآن كريم (كتاب تشريع ) تجلي زيبايي خداوند است. با تو جه به علاقة فطري انسان به زيبايي، بهره مندي از آن در مراحل مختلف برنامه، بستر مناسبي براي تحقق اهداف فراهم مي سازد.
4 -گرايش به خلاقيت و ابداع
در هر انساني تمايل براي خلق و آفرينش وجود دارد كه مي خواهد آن چه را نبوده بيافريند ، خلاقيت نيز همين گونه است . انسان از كودك خردسال تا بزرگسالان به هنگام ابداع و ايجاد مشي جديد در خود احساس سرور و شادي كرده وشخصيت متعالي تري مي يابد . اين گرايش نيز با تربيت و پرورش رشد و تعالي مي يابد . خداوند متعال جهان را بديع آفريده است 19.و هر روز را نو به نو مي آفريند20 و هيچ دو روزي را در جهان يكسان قرار نداده است . گرايش به خلاقيت و ابداع از ديدگاه انسان در تمامي ساحت هاي وجود انسان از اخلاق فردي و اجتماعي تا كار و تلاش روزانه جاري است بدان حد كه از نظر اسلام ، فردي كه دو روز از عمرش يكسان باشد مورد مذمت قرار گرفته است .
5 -گرايش به عشق و پرستش
انسان حقيقتا برترين آفريده الهي است و از نشانه هاي اين برتري گرايش هاي اختصاصي و عالي انسان در مقايسه با ساير موجودات است ،مانند گرايش به عشق و پرستش . در اين جا بايد ميان عشق و شهوت تفاوت قائل شد ، زيرا شهوت يعني چيزي را براي خود خواستن اما عشق يعني چيزي را براي ديگري خواستن درعشق، وصال و تصاحب براي خود انسان مطرح نيست چيزي شبيه خير اخلاقي ؛ در بحث عشق فناي عاشق در معشوق مطرح است يعني از خود گذشتگي و نه خود محوري و خود خواهي . مساله ي پرستش يعني عشق ، انسان را به مرحله اي مي رساند كه مي خواهد از معشوق ، خدايي بسازد و از خود ، بنده ؛ او را هستي مطلق بداند و خود را در مقابل او نيست و نيستي حساب كند . چنين گرايشي در تمامي انسان ها وجود داشته و دارد و حتي بت پرستي هم راه به خطا رفته ي همين گرايش ناب است . 21
3 - اصول حاكم بر برنامة درسي
1 - محور قرار گرفتن قرآن كريم و سنت و سيره معصومين صلوات الله عليهم
اين اصل كه بر گرفته از مباني تعليم و تربيت ديني است ، بر همه مراحل برنامه ، بخصوص موارد زير حاكم است :
اول : تعيين الويت هاي آموزشي
دوم : اهداف كلي پايه هاي تحصيلي
سوم : روش هاي تعليمي و تربيتي
چهارم : تدوين محتوا و رسانه هاي آموزشي
2 -توجه به رويكردهاي جديد در تعليم و تربيت با هدف روزآمد شدن برنامه
شيوه هاي نو در تعليم و تربيت، بر افزايش مشاركت دانش آموز در امر يادگيري و ايجاد فرصتهاي مناسب براي حضور فعال او در همة صحنه هاي يادگيري تأكيد دارد. برنامهاي كه بر روشهاي فعال و مشاركتي در آموزش تأكيد داشته باشد، لزوماً به دنبال ايجاد فرصت براي مشاركت كودكان در امر يادگيري است. اينكه دانش آموز خود جست و جو كند، خود بيابد و يافتههايش را خود به كار گيرد، هدف روش فعال يادگيري به شمار ميرود. در اين شيوه، معلم در واقع راهنما و راهبر است و اين بچهها هستند كه با راهنمايي او، مفاهيم جديد را دريافت ميكنند. برنامه درسي بايد تا آنجا كه امكان دارد، مطابق اين شيوه تهيه شود. بدين ترتيب، فعاليتهاي گروهي و آموختن دانش آموزان از يكديگر، فراهم كردن امكان بروز خلاقيت و ابتكار براي دانش آموزان، ايجاد زمينة برقراري پيوند بين آموخته هاي خود در دروس مختلف (اهداف فرعي يا كاركرد ثانويه) نيز از ديگر نكات مورد توجه در اين برنامه اند. (در اهداف ، كار كرد ثانويه ديده شده است )
3 - توجه به تواناييها و محدوديتهاي رشد شناختي دانش آموزان دورة ابتدايي
ب. ت. ب. ويژگيهاي رشد ذهني دانش آموزان در دورة ابتدايي، در برنامة جديد، بر علاوه بر بهره گيري از محسوسات و نمونه هاي عيني بر تربيت استعدادهاي كودك براي شناختن اوضاع جهان خارج و مرتبط ساختن مطالب درسي با مظاهر زندگي و اشياي موجود در محيط خاص كودك تأكيد شده است. همچنين ، ضمن توجه به اهميت بهرهگيري از حافظة كودكان به نحو مطلوب، ادراك مفاهيم و فراگيري طرز استفاده از آنها (در قالب اهداف) و برقراري پيوند بين آموزش و زندگي روزمرة بچه ها مورد تأكيد قرار گرفتهاند.
براي بيان مفاهيم موجود در برنامه، در حد امكان، بر استفاده معقول از استعداد خيال پردازي كودكان وهمچنين، به رسميت شناخته شدن عناصر فانتزي ذهن كودكان در مواقع مقتضي توسط معلمان ، سفارش شده است.(روش هاي تدريس) البته به گونهاي كه آرام آرام بتوانند به تفكر و تعقل بپردازند وصرفاً به عالم گسترده و زيباي تخيل دلخوش نشوند. لذا براي تحقق جنبههاي فوق نيز، تا حد ممكن از مفاهيم ساده و ملموس استفاده شده است. مفاهيمي كه بچهها خود بتوانند با آنها ارتباط برقرار كرده، دركشان كنند و نسبت به آنها احساس خوشايند و دلپذيري داشته باشند.
شايان ذكر است كه تاكيد بر آموزش محسوس و ملموس صرفاً شيوه و روشي است براي تقويت ايمان به غيب، چرا كه بذر ايمان به غيب نيز در همين دوره در وجود كودك افشانده مي شود و البته همين اقدام نيز ب. ت. ب. لحاظ توانايي هاي ذهني كودك انجام مي شود .
4 - توجه به جنبه هاي عاطفي، نگرشي براي عمل كردن باورها
تأكيد بر جنبه هاي نگرشي و عاطفي تعاليم ديني، به منظور فراهم ساختن مقدمات عمل به باورها، يكي از ويژگيهاي مهم برنامة تعليم و تربيت ديني است. آنچه بيش از هر چيز ديگري در تعليم و تربيت ديني مورد نظر است، ايجاد نگرشهاي صحيح و يا تغيير برخي نگرشهاي نادرست ا ست و اين كه دانش آموز براساس آموختههاي خود بتواند به يك موضع و نظرگاه معين و ضرورتاً صحيح برسد و امكان انتخاب و تصميمگيري را بيابد و در نهايت از اين رهگذر به ايمان و اعتقاد برسد. اين ايمان و اعتقاد، مقدمة عمل آگاهانه و انتخاب شده است، بنابراين در برنامة جديد، انباشتن ذهن كودكان از مفاهيم و تأكيد صِرف بر مهارتهايي كه تنها به درد امتحان ميخورد و آنها را به هنگام ارزشيابي به ظاهر موفق جلوه ميدهد، مد نظر نبوده ، در عوض، ادراك مفاهيم ديني به عنوان مقدمه اي براي رشد عاطفي و تغيير نگرشهاي دانشآموزان نسبت به آنها و انس با اين مفاهيم مورد توجه قرار گرفته است. همچنين به «عمل صحيح» به عنوان حاصل تبعي «نگرشهاي صحيح» تأكيد شده است. 22
5 - اصالت قائل شدن به كيفيت فرايند ياددهي – يادگيري و استفاده از روش آموزش فعال
تربيت ديني به دنبال آن است كه تسهيلات و شرايط مساعدي براي رشد تفكر ديني دانش آموزان فراهم كند. به اين ترتيب، آشنايي با معارف ديني، هدفي مياني و زيستن ديني انسان، هدف اصلي خواهد بود. از آنجا كه مسايل زندگي انسان نامحدودند و هيچ گاه نمي توان همة آنها را آموزش داد، لازم است دانش آموختگان، فرايند يادگيري را به خوبي آموخته باشند تا در مواجهه با هر مسئله تازه اي، راه حل مناسب آن را پيدا كنند و جريان يادگيري را تداوم بخشند. همچنين، بايد توجه داشت كه فرايند و مسير بر كيفيت نتيجه هم اثر مي گذارد. احساس و نگرش فرد درمورد موضوع يادگيري نيز تا حد زيادي تحت تأثير چگونگي طي مسيريادگيري است؛ بنابراين، بايد به افراد كمك كرد تا نسبت به فرايند يادگيري و آموخته هايشان احساس خوب و خوشايندي داشته باشند. بر اين اساس، توصيه مي شود كه به فرايند يادگيري بيش از پيش توجه شود؛ چراكه فقط اين نتيجة يادگيري نيست كه اهميت دارد بلكه آنچه طي فرايند آموزش اتفاق مي افتد، نيز از اهميت فراوان برخوردار است. ثمره اين بحث آن است كه اولا درگيري دانش آموزان در جريان يادگيري، موجب عميقتر و پايدارتر شدن آموخته هاي آنان مي شود؛ ثانيا معلم را ياري مي دهد تا براي ارزشيابي پيشرفت يادگيري آنان، هم به فرايند و هم به محصول توجه كند و به نتايج بهتري دست يابد؛ ثالثا اينكه به واسطة فعاليت بيشتر در امر يادگيري، در دانش آموزان احساس خوب و خوشايندي ايجاد مي كند كه به ويژه براي درس ديني، فوق العاده حائز اهميت است.
همچنين فراهم ساختن فرصت مشاركت فعال دانش آموزان در جريان آموزش و يادگيري بسيار مهم است؛ چرا كه به دانش آموز كمك مي كند تا حد امكان، خودش جست و جو، فكر و عمل كند و ب. ت. ب. تجارب و يافته هاي قبلي و فعلي خود، به نتيجه برسد و معلم هم با راهنماييهاي مناسب، او را در اين راه ياري رساند. به اين ترتيب، به كارگيري روشهاي يادگيري از طريق همياري (شركت دانش آموز در فعاليتهاي آموزشي به عنوان يكي از اعضاي گروه) و بهره گيري از شيوههاي فعال تدريس، كه از طريق آن، دانش آموزان با هدايت معلم و فعاليت ذهني و عملي خود، به نتيجه مي رسند، از راهبردهاي اساسي فرايند يادگيري در تعليم و تربيت ديني است.
6 -تقويت احساس نياز به دين
برنامه درسي و آموزش هاي ديني بايد به گونه اي طراحي شود كه اصل احساس نياز به دين را براي دانش آموز زنده كند ؛به گونه اي كه دريابد بدون تكيه بر دين و اعتقادات ديني زندگي او داراي خلايي بزرگ و از معناوجهت تهي است . او دريابد كه زندگي با دين گره ها را مي گشايد و از سر در گمي ها و بي تفاوتي ها نجات مي دهد و به شخصي فعال و هدفمند و مفيد در زندگي تبديل مي كند .
7 - توجه به هنر براي ترسيم چهرة زيباي الگوهاي ديني
بچهها زيبايي را دوست دارند. روح آنها با زيبايي پيوندي عميق دارد و به دنبال چيزهايي هستند كه چشم و گوششان را بنوازد و قوة تخيلشان را به پرواز درآورد. بچهها هنر را دوست دارند و از تكلف و زيادهگويي بيزارند و هر چه فطرت زيباپرست آنها را ناديده بگيرد، طرد ميكنند.
توجه به جنبه هاي زيبايي شناختي از اركان آموزش ديني است؛ براي اينكه در درجة اول، فطرت زيباپرست
دانش آموزان مورد توجه قرار گرفته و پرورش يابد؛ دوم اينكه از دين و آموزه هاي آن، تصويري زيبا در ذهن آنان ترسيم شود و سوم اينكه چهرة زيبايي از الگوهاي رفتاري و شخصيت پيشوايان و راهنمايان بزرگ ديني بر پردة جان و انديشة آنان نقش بندد. پس بايد بتوان زيباييهاي دين و دين زيبا را در سطحي كودكانه به بچه ها آموخت ب. ت. ب. اهميت الگو پذيري در اين سن ، استفاده از الگوهاي صحيح موكداً بايد مورد توجه قرارگيرد.
8 - توجه به زبان و ادبيات خاص كودكان
ادبيات كودكان آموزههاي ارزندهاي را در اختيار برنامهريزان و مؤلفان كتابهاي درسي قرار ميدهد تا با بهرهگيري از آنها بتوانند به زبان كودكان بيش از پيش نزديك شده و كلام خود را با آنان هماهنگ كنند. در برنامة جديد نيز تا آنجا كه به محتوا، اصالت مفاهيم و ساختار آموزشي مواد درسي لطمه وارد نشود، از آموزههاي مربوط به ادبيات كودكان و محصولات كارشناسان اين حيطه بهره گرفته شده است. همچنين ب. ت. ب. ويژگيهاي رشد ذهني كودكان، از محسوسات و نمونه هاي عيني براي پرورش تفكر كودكان استفاده و از طرح بي موقع مطالب انتزاعي، خشك و غيرملموس دوري شده است .
9 - ارتباط آموزش با نيازها و علائق دانش آموزان و توجه به او به عنوان منبع اطلاعات برنامه درسي
هدف تعليم و تربيت ديني، تنها ارائه اطلاعات و معارف ديني به دانش آموزان نيست. هدف آن است كه
دانش آموزان از آموخته هاي خود در اين زمينه در موقعيتهاي مختلف زندگي روزمرة خود استفاده كنند.
به همين جهت در اين برنامه سعي شده آموزشها با زندگي روزمره دانش آموزان كاملاً مرتبط باشند. استفاده از موقعيتها و نمونه هاي موجود در زندگي روزمره دانش آموزان، انتخاب مطالب، نمونه ها و مثالها از زندگي آنها، فراهم ساختن فرصت تمرين و تعميم آموخته ها به زندگي روزمره و موقعيتهاي شبيه سازي شده آن و ... ازجمله نكاتي است كه در اين مورد مطمح نظر قرار گرفته اند. توجه به علايق و رغبتهاي مخاطبان، از ويژگيهاي ضروري هر آموزش موفقي است. كودكان ،جستجو، كشف و ساختن را دوست دارند، از بازي و فعاليتهاي نشاط آور لذت مي برندو ... . در اين برنامه ضمن رعايت نكات پيش گفته، سعي شده اين گونه علايق در فعاليت هاي آموزشي و تربيتي مورد توجه قرار گيرد.
همچنين از آنجا كه استعدادها و گرايشهاي فطري به صورت بالقوه در نهاد كودك حضور دارد و بايد با عمل ارادي و آگاهانة او به فعليت برسد، تربيت ديني با التفات به ماهيت رشد كودك و اعتقاد به خوبي ذاتي انسانها در برنامهريزي درسي، شخصيت، نيازها و تعلقات شاگردان را همواره مدنظر قرار مي دهد. بدين ترتيب، به كودكان نه به عنوان بزرگسالان كوچك اندام بلكه به عنوان موجوداتي كه مراحل مختلف رشد را طي مي كنند، نگريسته مي شود. از طرفي، هيچ دو كودكي شبيه به هم نيستند. كودكان از نظر آگاهي، ويژگيهاي شخصي، قابليتها و تواناييها، علايق و اميالي كه كسب كرده اند، با هم فرق دارند.لذا توجه به نيازها و مقتضيات خاص اين سن مستلزم برنامه ريزي درسي خاصي است كه بايد مورد توجه واقع شود .
10 - حضور انديشه هاي حضرت امام خميني (قدس سره) در كالبد محتواي آموزش
انديشه هاي امام خميني كه معمار بزرگ نظام اسلامي در عصر حاضر هستند ، بايد در همه مراحل آموزش و برنامه درسي حضور داشته باشد . استفاده از پيام ها ، سخنراني ها و كتاب هاي ايشان و آوردن مصاديق و نمونه ها و شواهد از آن ها و نيز ارجاع دانش آموز به اين آثار در برنامه هاي تحقيقي خود ، سبب توجه دانش آموزان به انديشه هاي آن بزرگوار است .
11 - بهره مندي از دستاوردهاي عالمان دين
در تدوين و تبيين آموزه هاي ديني ، بايد از منبع غني علوم و فرهنگ اسلامي كه فرزانگان علم و تقوا در طول چند قرن تمدن اسلامي با مجاهدت خود فراهم ساخته اند ، استفاده شود و دستاوردهاي علمي كه دانشمندان اسلامي معاصر در جهت ارائه اسلام ناب در جهان امروز عرضه كرده اند ، بخصوص آثار فرهنگي حضرت امام خميني ، علامه طباطبايي و شهيد مطهري – رحمه الله عليهم – و رهنمود هاي رهبر معظم انقلاب اسلامي فرا راه حركت هاي آموزشي قرار گيرد .
12 - توجه به اهداف ويژه ي دختران و پسران
برنامه بايد ب. ت. ب. تفاوتهاي موجود دراحكام دختران و پسران طراحي وبراي هرگروه به تنهايي آموزش داده شود . هم چنين در اموري مانند سن بلوغ ، معاشرت ، پوشش و حجاب ، نظام خانواده ، نقش مرد و زن در خانه و جامعه ، بايد به نوع مخاطب و نحوه ي پيام رساني به او توجه گردد . هم چنين جنبه هاي روان شناختي زن ومرد در مجموعه آموزش ها بايد مد نظر قرار گيرد .
13 - سمت گيري آموزش در جهت وحدت اسلامي
برنامه بايد در جهت تقويت وحدت اسلامي و نزديكي پيروان مذاهب مختلف اسلامي طراحي شود تا مودت و رحمت ميان آنان را استحكام بخشد ؛ به همين دليل بايد از تعارضات و كشمكش هاي بي مورد فكري اجتناب نمود و محور آموزش را بر تعليمات قرآن كريم و سنت پيامبر اكرم (ص) و اهل بيت بزرگوار ايشان قرار داد .
14 - آموزش اقليت هاي ديني (مسيحي ، يهودي و زرتشتي )
چون همه اديان الهي در اصول دين و جوهره و حقيقت دين كه خداگرايي و معنويت گرايي و عمل براي سعادت در آخرت است ، وحدت نظر دارند ، چار چوب كلي برنامه درسي آنان از همين برنامه اخذ مي شود . اما محتواي آموزشي آنان ب. ت. ب. تعليمات خاص آن اديان و با استفاده از منابع مورد تاييد در آن اديان ، فراهم مي آيد . اين آموزش بايد هماهنگ با قوانين جمهوري اسلامي ايران باشد
4 - اهداف كلي درس تعليم و تربيت ديني در دورة ابتدايي
اهداف كلي اين درس در سه حيطه شناختي ، عاطفي و كنشي (رفتار و عمل ) به شرح ذيل است:
حيطة شناختي
1 – آشنايي با مهرباني، بخشندگي، دانايي، توانايي و يگانگي خداوند ؛
2 – آشنايي با معنا و مفهوم سادة پيامبري و امامت ؛
3 – آشنايي با معنا و مفهوم سادة معاد و جهان آخرت ؛
4 – آشنايي با خود شناسي در محدودة موضوعات دورة ابتدايي ؛
5 – آشنايي با اهم امور اخلاقي و آداب اسلامي مورد نياز در زندگي كودك و نوجوان ؛
6 – آگاهي از برخي از مهمترين مراسم اجتماعي دين اسلام و انقلاب اسلامي ؛
7 – دانستن برخي اطلاعات اوليه و سادة قرآني ؛
8 – دانستن احكام شرعي و مورد نياز كودك و نوجوان .
حيطة عاطفي
1 – محبت و علاقه مندي نسبت به خداوند ؛
2 – محبت و احترام نسبت به پيامبران، معصومين عليهم السلام و اولياي دين ؛
3 – گرايش نسبت به انجام كارهاي نيك و دوري از بديها ؛
4 – علاقه مندي و تمايل بيشتر به شناخت خود ؛
5 – تمايل به انجام آداب اسلامي و دستورات اخلاقي اسلام ؛
6 – گرايش و علاقه مندي به مشاركت در مراسم ديني و مراسم مربوط به انقلاب اسلامي ؛
7 – علاقه مندي نسبت به تلاوت و فهم قرآن كريم ؛
8 – تمايل به عمل به احكام شرعي .
حيطة كنشي (رفتار و عمل )
1 – ارتباط با خدا از طريق دعا و نماز ؛
2 – تلاش براي الگو گرفتن از سيرة پيامبران و ائمة معصومين صلوات الله عليهم ؛
3 – تلاش براي شناخت بيشتر خود ؛
4 – تلاش براي انجام كارهاي نيك، آداب ديني و دستورات اخلاقي و دوري از بديها ؛
5 – همكاري و مشاركت در برپايي مراسم ديني و انقلاب اسلامي ؛
6 – تلاش براي قرائت و فهم قرآن ؛
7 – تلاش براي عمل به احكام شرع.
5 - اهداف پايه هاي تحصيلي
اهداف تعليم و تربيت ديني در پايه اول
از آن جايي كه در پاية اول ابتدايي درس خاص ديني نداريم لذا اهداف ذكر شده به صورت تلفيقي در ديگر دروس مانند فارسي و قرآن پيگيري مي شود.
حيطه ي شناختي
1-آشنايي با طبيعت و زيباييها و فوايد آن، به عنوان آفريده ها و نعمتهاي الهي؛
2-آشنايي با اسامي چهارده معصوم (ع)، به عنوان دوستان خوب خدا و كساني كه بچه ها را دوست دارند؛
3-آشنايي با برخي آداب اسلامي: احترام به قرآن، احترام به معلم و كتاب، مطالعه كردن و مسواك زدن ؛
4-آشنايي با اهميت و شيوه هاي رعايت نوبت، محافظت از وسايل خود و وسايل عمومي، تشكر دربرابر محبتها و نيكيهاي ديگران و اجازه گرفتن براي استفاده از وسايل ديگران ؛
5- آشنايي با شكرگزاري از خداوند به خاطر نعمت باسوادشدن . (ب. ت. ب. برگزاري جشن شكرانة آموزش الفبا).
حيطه ي عاطفي
1- احساس علاقة بيشتر به خداوند، به عنوان خالق و بخشندة نعمتها؛
2 - احساس علاقة بيشتر به زندگي و اخلاق و رفتار معصومين (ع)؛
3- علاقه بيشتر به آداب اسلامي احترام به قرآن، معلم، كتاب و توجه بيشتر به مطالعه كردن و مسواك زدن ؛
4-تمايل به رعايت نوبت، محافظت از وسايل خود و وسايل عمومي، تشكر دربرابر محبتها و نيكيهاي ديگران و اجازه گرفتن براي استفاده از وسايل ديگران؛
5- تمايل به شكرگزاري از خداوند به خاطر نعمت باسوادشدن.
حيطه ي رواني - حركتي
1- تلاش براي رعايت آداب اسلامي احترام به قرآن، احترام به معلم و كتاب و تلاش براي مطالعه كردن و انجام عمل مسواك زدن ؛
2- تلاش براي رعايت نوبت ديگران، محافظت از وسايل خود و وسايل عمومي، تشكر دربرابر محبتها و نيكيهاي ديگران و اجازه گرفتن براي استفاده از وسايل ديگران؛
3-تلاش براي استفاده صحيح از نعمت هاي خداوند .
اهداف پايه هاي دوم، سوم، چهارم و پنجم دورة ابتدايي
الف) حيطة شناختي
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
1
خداشناسي
1-آشنايي با مهرباني خدا ازطريق آگاهي از نعمتهاي بي شمار او
2-آشنايي با دعا به عنوان راه گفتگو با خداوند و بيان خواسته هاي ما با او
1-آشنايي با بخشندگي خداوند ازطريق توجه به نعمتهاي بي شمار او
2-آشنايي با دعا به عنوان راه گفتگو با خداوند و بيان خواسته هاي ما با او
1-آشنايي با دانايي و توانايي خداوند از طريق توجه به نعمتهاي خداوند به عنوان رفع كنندة نيازهاي مختلف انسان و ساير موجودات
2-آشنايي با برخي دعاهاي مناسب با تأكيد بر ادعية قرآني
1-آشنايي با يگانگي و
بي همتايي خداوند
2-آشنايي با دعاهاي مناسب با تأكيد بر دعاهاي معصومين عليهم السلام
TABLE WIDTH=668 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
2
پيا مبري
1-آشنايي با نام پيامبران بزرگ الهي و (آشنايي با حضرت نوح به عنوان يكي از پيامبران بزرگ الهي )
2-آگاهي از مهرباني پيامبر اسلام (ص) نسبت به كودكان
1-آشنايي با حضرت ابراهيم (ع) به عنوان يكي ازپيامبران بزرگ الهي
2-آشنايي با زندگي و ويژگيهاي پيامبراسلام (ص) در دوران كودكي ايشان
1-آشنايي با حضرت موسي (ع) به عنوان يكي از پيامبران بزرگ الهي
2-آشنايي با نمونه هايي از اخلاق و رفتار پيامبر اكرم (ص) با خويشان
1-آشنايي با حضرت عيسي (ع) به عنوان يكي از پيامبران بزرگ الهي
2-آشنايي با تأثير اخلاق و رفتار پيامبر اكرم (ص) بر مردم
3-آشنايي با مفهوم نبوت به عنوان يكي از اصول دين اسلام
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
3
امامت
1-آشنايي با ائمة اطهار (ع) به عنوان بهترين انسانها
2-آشنايي با اسامي اهل بيت پيامبر(ص)
3-آشنايي با امامان اول، دوم و سوم
4-آشنايي با نام امام دوازدهم امام زندة شيعيان
1-آشنايي با امامان چهارم و پنجم و ششم به عنوان ائمة شيعه
2-آشنايي با حضرت زهرا (س) به عنوان بهترين زنان مؤمن و مادر نمونة امام حسن و امام حسين (ع) و حضرت زينب (س)
3-آشنايي با ويژگيهاي شاخص امام زمان (ع)
1-آشنايي با امامان هفتم و هشتم و نهم به عنوان ائمة شيعه
2-آشنايي با برخي از ويژگيهاي زندگي انسانها بعد از ظهور امام زمان (ع)
1-آشنايي با امامان دهم و يازدهم و دوازدهم به عنوان ائمة شيعه
2-آشنايي با مفهوم امامت
3-آشنايي با برخي نمونه هاي لطف و مهرباني امام زمان (ع)، نسبت به مردم
TABLE WIDTH=607 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
4
جهان آخرت
1-آشنايي با جهان آخرت به عنوان محل پاداش و جزا با مصداق هاي دنيايي
2-آشنايي با نام بهشت و جهنم، به عنوان جزاي اعمال نيك و بد در جهان آخرت
1-آشنايي با مفهوم ثبت و ضبط تمام اعمال ما و آگاهي خداوند از آنها
1-آشنايي با مفهوم وابستگي زندگي سعادتمند فردا به تلاشهاي امروز انسان
2-آشنايي با مفهوم معاد، به عنوان يكي از اصول دين اسلام
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
5
قرآن كريم
1-آشنايي بابرخي ازپيامهاي قرآني مرتبط با موضوع درس
1-آشنايي بابرخي ازپيامهاي قرآني
1-آشنايي بابرخي ازپيامهاي قرآني
1-آشنايي با قرآن به عنوان كتاب ديني مسلمانان
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
6
آداب و اخلاق اسلامي
1-آشنايي با برخي از آداب اسلامي مانندسلام كردن، پاكيزگي، نحوة خوردن و آشاميدن
2-آشنايي با آثار و نتايج راستگويي و پرهيز از دروغ
1-آشنايي با مفهوم حجاب و پوشش اسلامي
2-آشنايي با مفهوم نظم و ترتيب در كارهاي شخصي
3-آشنايي با ضرورت و شيوه هاي احترام به پدر و مادر
4-آشنايي با شيوه هاي استفادة صحيح از طبيعت
1-آشنايي با برخي از وظايف يك مسلمان دربرابر خويشان، دوستان و همسايه ها
2-آشنايي با ويژگيهاي دوست خوب
3-آشنايي با اهميت كمك كردن به ديگران و برخي نمونه هاي آن
4- آشنايي با ضرورت و شيوه هاي احترام به معلم
1-آشنايي با برخي از آداب معاشرت: پرهيز از بدگويي، تهمت زدن، خبرچيني و مسخره كردن
2-آشنايي با مفهوم برنامه ريزي در زندگي فردي و گروهي
3-آشنايي با مفهوم اسراف و روشهاي پرهيز از آن
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
7
احكام
1-آشنايي اجمالي با طرز وضو گرفتن
2-آشنايي با اجزا و اذكار يك نماز دوركعتي
3-آشنايي با اذان به عنوان اعلام كنندة اوقات نماز و مقدمة آن
1-آشنايي با معناي تكليف و برخي وظايف فرد مكلف
2-آشنايي با اجزا و اذكار يك نماز چهار ركعتي
3-آشنايي با احكام ضروري تقليد، طهارت، وضو و نماز (بويژه براي دختران)
4-آشنايي با مفهوم روزه و برخي از احكام آن
1-آشنايي با نماز جماعت و برخي از احكام آن
2-آشنايي با نماز آيات و برخي احكام آن (به هنگام وجوب)
3-آشنايي با تيمم و احكام ضروري آن
1-آشنايي با غسل جمعه و برخي از احكام آن
2-آشنايي با برخي از آداب, احكام و مراسم نماز جمعه
3-آشنايي با مفهوم مال حلال و حرام و برخي از مصاديق آن در زندگي روزمرة دانش آموزان
4-آشنايي با مفهوم و برخي مصاديق امر به معروف و نهي از منكر
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
8
مراسم اسلامي
1-آشنايي با مراسم ميلاد نبي اكرم (ص) و نيمة شعبان، ميلاد امام زمان (ع)
2-آشنايي با جشن نماز و چگونگي برگزاري آن
3-آشنايي با مراسم خاص ولادت و شهادت ائمه(ع)، واقع در طول سال تحصيلي
4-آشنايي با روز ميلاد حضرت علي (ع)(روز
پدر )
1-آشنايي با مراسم روزه و عيد فطر
2-آشنايي با مراسم جشن تكليف دخترها
3-آشنايي با مراسم روز ولادت حضرت زهرا(س) و روز مادر
4-آشنايي با مراسم بزرگداشت قيام امام حسين (ع) و روز عاشورا
5-آشنايي با مراسم خاص ولادت و شهادت ائمه(ع)، واقع در طول سال تحصيلي
1-آشنايي با عيد مبعث و مراسم آن
2-آشنايي با برخي آداب و مراسم زيارت
3-آشنايي با آداب حضور در مسجد و مراسم نماز جماعت
4-آشنايي با مراسم خاص ولادت و شهادت ائمه(ع)، واقع در طول سال تحصيلي
1-آشنايي با عيد غدير و مراسم اين روز
2-آشنايي با مراسم مربوط به بزرگداشت پيروزي انقلاب اسلامي
3-آشنايي با مراسم خاص ولادت و شهادت ائمه(ع)، واقع در طول سال تحصيلي
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
9
شخصيتهاي ديني
1-آشنايي با حضرت زينب (س) به عنوان يكي از زنان مؤمن
1-آشنايي با حضرت خديجه (س) به عنوان يكي از زنان مؤمن
2-آشنايي با آسيه به عنوان يكي از زنان مؤمن
1-آشنايي با حضرت مريم (س) به عنوان يكي از زنان مؤمن
2-آشنايي با امام خميني(ره) رهبر انقلاب اسلامي, به عنوان يكي از برجسته ترين پيروان واقعي ائمه(ع)
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
10
خود شناسي
1-آشنايي با خود به عنوان مخلوق محبوب و مورد توجه خداوند
2-آگاهي از نياز به پاكيزگي خود
1-آگاهي از نياز انسان به نعمت ها ي بي شمار خداوند
2-آگاهي از نياز ما به آشنايي با دوران كودكي پيامبر اكرم (ص)
1-شناخت آثار و نتايج اعمال خود در زندگي
2-آشنايي با نياز خود به ارتباط با همسالان
1-آگاهي از نياز خود به درس گرفتن از پيشوايان
اهداف پايه هاي دوم، سوم، چهارم و پنجم دورة ابتدايي
ب- حيطة عاطفي
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
1
خداشناسي
1-احساس علاقه و محبت نسبت به خدا
2-تمايل به دعاكردن و گفتگو با خداوند
1-احساس نياز توأم با علاقه به خداوند , تمايل به شكرگزاري دربرابر نعمتهاي فراوان خداوند
2-تمايل به دعاكردن و گفتگو با خداوند
1-احساس دلگرمي وعلاقه نسبت به خداوند
2-گرايش به بهره گيري از دعاهاي مناسب براي گفتگو با خدا
1-احساس علاقة توأم با تقديس نسبت به خداوند
2-گرايش به بهره گيري از دعاهاي مناسب براي گفتگو با خدا
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
2
پيامبري
1-- احساس علاقه نسبت به پيامبران بزرگ الهي
2-- تمايل به آشنايي بيشتر با پيامبران بزرگ الهي
3-احساس علاقه نسبت به حضرت نوح (ع) و رفتار ايشان
4-احساس علاقه و محبت نسبت به پيامبر اكرم (ص)
1-احساس علاقه نسبت به حضرت ابراهيم (ع) و اعمال و رفتار ايشان
2-احساس علاقه ومحبت نسبت به پيامبر اكرم (ص) و اعمال و رفتار ايشان
1-احساس علاقه نسبت به حضرت موسي (ع) و اعمال و رفتار ايشان
2-احساس علاقه نسبت به پيامبر اسلام (ص) و اخلاق و رفتار ايشان
1-احساس علاقه و احترام نسبت به حضرت عيسي (ع) و اعمال و رفتار ايشان
2-احساس علاقه نسبت به پيامبر اسلام (ص) و اعمال و رفتار ايشان
3-احساس نياز به راهنمايي از جانب خدا
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
3
امامت
1-تمايل به آشنايي بيشتر با زندگي واخلاق و رفتار ائمة معصومين (ع)
2-تمايل به آشنايي بيشتر با اهل بيت پيامبر(ص)
3-احساس علاقه و محبت نسبت به ائمه اطهار(ع) بويژه امامان اول، دوم و سوم
4-تمايل به آشنايي بيشتر با ويژگيهاي امام زمان (ع)
1-احساس علاقه و احترام نسبت به امامان چهارم و پنجم و ششم و اعمال و رفتار ايشان
2-احساس علاقه و احترام نسبت به امام زمان (ع)
3-احساس علاقه به حضرت زهرا (س) و اعمال و رفتار ايشان
1-احساس علاقه و احترام نسبت به امامان هفتم و هشتم و نهم و اعمال و رفتار ايشان
2-اشتياق به ظهور و ديدار امام زمان (ع)
1-احساس علاقه و احترام نسبت به امامان دهم ويازدهم و دوازدهم و اعمال و رفتار ايشان
2-احساس علاقه به امام زمان (ع) و تمايل به بهره مندي از توجه ايشان
3-احساس نياز به راهنمايي امامان
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
4
جهان آخرت
1-توجه به نيكي و بدي اعمال و نتيجه آنها در جهان آخرت
2-تمايل به آشنايي بيشتر با بهشت و جهنم به عنوان جزاي اعمال نيك و بد انسان در جهان آخرت
1-تمايل به ا نجام كارهاي نيك براي بهره مندي از پاداش در جهان آخرت
1-اشتياق به انجام كارهاي نيك براي بهره مندي از نعمتهاي بهشتي
2-توجه به نيكي و بدي اعمال و اشتياق به انجام اعمال نيك
TABLE WIDTH=619 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
5
قرآن كريم
1-توجه به پيامهاي قرآني مرتبط با موضوعات درس
1-توجه به پيامهاي قرآني مرتبط با موضوعات درس
1-توجه به پيامهاي قرآني مرتبط با موضوعات درس
1-تمايل به قرائت و فهم صحيح قرآن
TABLE WIDTH=619 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
6
آداب و اخلاق اسلامي
1-تمايل به رعايت آداب سلام كردن، پاكيزگي، خوردن و آشاميدن
2-تمايل به راستگويي به عنوان يك كار نيك
1-تمايل به رعايت حجاب و پوشش اسلامي
2-گرايش به نظم و ترتيب در كارهاي شخصي
3-احساس قدرداني و تشكر از زحمات پدر و مادر و معلم
4-احساس مسئوليت دربرابر حفظ طبيعت
1-تمايل به انجام وظايف خود دربرابر خويشان ، دوستان و همسايه ها
2-تمايل به دوستي با افراد شايسته
3-اشتياق به كمك به ديگران
1-تمايل به رعايت آداب اسلامي معاشرت
2-تمايل به برنامه ريزي براي انجام كارهاي خود وكارهاي مشترك با ديگران
3-تقويت نگرش منفي نسبت به اسراف
TABLE WIDTH=617 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
7
احكام
1-احساس علاقه و اشتياق به خواندن نماز
2- توجه به اذان به عنوان اعلام وقت نماز و مقدمة آن
3- تمايل به آشنايي بيشتر با اذان و نحوة اذان گفتن
1-احساس علاقه و اشتياق براي رسيدن به سن تكليف و انجام وظايف يك مكلف
2-احساس علاقه واشتياق به خواندن نماز
3-احساس وظيفه نسبت به رعايت احكام تقليد، طهارت، وضو و نماز (بويژه براي دختران)
4-اشتياق به گرفتن روزه (بويژه براي دختران)
1-تمايل به شركت در مراسم نمازجماعت
2-اشتياق به اداي نمازآيات به هنگام وجوب آن
3-توجه به انجام تيمم، به هنگام وجوب آن
1-تمايل به انجام غسل جمعه
2-اشتياق به شركت در مراسم نماز جمعه
3-تمايل به استفاده از روزي حلال و پرهيز از مال حرام
4-احساس وظيفه درمورد امر به معروف و نهي از منكر
TABLE WIDTH=617 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
8
مراسم اسلامي
1-علاقه و اشتياق به شركت در مراسم ميلاد پيامبر اكرم (ص) و جشن نيمه شعبان
2- افزايش اشتياق و علاقه به نماز
- اشتياق به برگزاري جشن نماز
3-اشتياق به شركت در مراسم روز ميلاد حضرت علي (ع) و روز پدر
1-اشتياق به شركت در مراسم مربوط به روزه و عيد فطر
2-اشتياق به برگزاري و شركت در جشن تكليف (براي دخترها)
3-اشتياق به برگزاري مراسم روز ولادت حضرت زهرا(س) و روز مادر
4-اشتياق به شركت در مراسم روز عاشورا
1-اشتياق به شركت در مراسم عيد مبعث
2-اشتياق به زيارت حرمهاي مطهرائمه (ع) و امامزادگان
3-تمايل به حضور در مسجد و بجاآوردن نماز جماعت
4-تمايل به شركت در مراسم ولادت و شهادت ائمه (ع)
1-اشتياق به شركت در مراسم جشن عيد غدير
2-تمايل به شركت درمراسم بزرگداشت پيروزي انقلاب اسلامي
3-تمايل به شركت در مراسم ولادت و شهادت ائمه (ع)
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
9
شخصيت هاي ديني
1-احساس علاقه و محبت بيشتر به حضرت زينب (س)
1-احساس علاقه نسبت به حضرت خديجه (س) و اعمال و رفتار ايشان
2-احساس علاقه واحترام نسبت به آسيه و اعمال و رفتار ايشان
1-احساس علاقه واحترام نسبت به حضرت مريم (س) و اعمال و رفتار ايشان
2- احساس علاقه نسبت به امام خميني (ره)
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
10
خود شناسي
1-توجه به خود عنوان محبوب خداوند
2-گرايش و علاقه به پاكيزگي خود
1-توجه به نياز انسان به نعمت هاي الهي
2-علاقه مندي به رفع نياز خود در درس گرفتن از كودكي پيامبر (ص)
1-توجه به آثار و نتايج اعمال خود در زندگي
2-علاقه به رفع نياز خود در مورد ارتباط با همسالان
1-علاقه به رفع نياز خود در درس گرفتن از پيشوايان ديني
اهداف پايه هاي دوم، سوم، چهارم و پنجم دورة ابتدايي
ج- حيطه كنشي (رفتار و عمل )
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
1
خداشناسي
1-تشكر و سپاسگزاري از خداوند درمقابل نعمتهايش
2-بيان خواسته ها و آرزوهاي خود با خداوند درقالب يك دعاي ساده
1-تشكر و سپاسگزاري از خداوند درمقابل نعمتهايش , شكرگزاري نسبت به نعمتهاي بي شمار خداوند، به شيوه اي مناسب
2-بيان خواسته ها و آرزوهاي خود با خداوند درقالب يك دعاي ساده
1-تشكر و سپاسگزاري از خداوند درمقابل نعمتهايش
2-تلاش براي بهره گيري از دعاهاي مناسب براي گفتگو با خدا
1-تقديس خداوند با اداي برخي جملات و انجام برخي اعمال (مانند نماز)
2-تلاش براي بهره گيري از دعاهاي مناسب براي گفتگو با خدا
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
2
پيامبري
1-اداي احترام به حضرت نوح(ع) به عنوان پيامبر بزرگ الهي
2-اداي احترام نسبت به پيامبراسلام (ص)
1-اداي احترام به حضرت ابراهيم (ع) به عنوان پيامبر بزرگ الهي
2-اداي احترام نسبت به پيامبراسلام (ص)
1-اداي احترام به حضرت موسي (ع) به عنوان پيامبر بزرگ الهي
2-تلاش براي الگوگرفتن از اخلاق و رفتار پيامبر اكرم (ص) با خويشان
1-اداي احترام به حضرت عيسي (ع) به عنوان پيامبر بزرگ الهي
2-تلاش براي سرمشق گرفتن از رفتار و زندگي نبي مكرم اسلام (ص)
3-كوشش براي استفاده از راهنماييهاي پيامبران در زندگي
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
3
امامت
1-اداي احترام نسبت به ائمة معصومين (ع)
2-اداي احترام نسبت اهل بيت پيامبر اكرم (ص)
3-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار امامان اول، دوم و سوم (ع)
4-اداي احترام نسبت به امام دوازدهم (ع)
1-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار امامان چهارم و پنجم و ششم (ع)
2-اداي احترام نسبت به امام زمان (ع)
3-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار حضرت زهرا (س)
1-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار امامان هفتم و هشتم و نهم (ع)
2-تلاش براي آشنايي بيشتر با عوامل زمينه ساز ظهور امام زمان (ع)
1-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار امامان دهم و يازدهم و دوازدهم (ع)
2-اداي احترام نسبت به امام زمان (ع)
3-تلاش براي استفاده از راهنماييهاي امامان در زندگي
TABLE WIDTH=617 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
4
جهان آخرت
1-تلاش براي رسيدن به نعمت هاي بهشتي و دوري از جهنم
1-تلاش براي انجام كارهاي نيك براي بهره مندي از نعمت هاي بهشتي
1-تلاش براي انجام كارهاي نيك براي بهره مندي از نعمت هاي بهشتي
TABLE WIDTH=617 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
5
قرآن كريم
1-تلاش براي آشنايي بيشتر با پيامهاي قرآني
1-تلاش براي آشنايي بيشتر با پيامهاي قرآني
1-تلاش براي آشنايي بيشتر با پيامهاي قرآني
1-تلاش براي قرائت بيشتر و فهم بهتر قرآن
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
6
آداب و اخلاق اسلامي
1-تلاش براي رعايت آداب سلام كردن، پاكيزگي، خوردن و آشاميدن
2-تلاش براي رعايت راستگويي در گفتار
1-تلاش براي رعايت حجاب و پوشش اسلامي
2تلاش براي رعايت نظم و ترتيب در امور شخصي
3-اداي احترام به پدر و مادر و معلم
4-تلاش براي حفظ طبيعت و استفادة صحيح از آن
1-تلاش براي انجام وظايف خود دربرابر خويشان، دوستان و همسايه ها
2-تلاش براي انتخاب دوستان شايسته
3-تلاش براي كمك به ديگران, در موقع نياز ايشان
1-تلاش براي پرهيز از رفتارهاي نامناسب در معاشرت
2-تهية يك برنامه براي انجام كارهاي فردي يا جمعي خود
3-تلاش براي پرهيز از اسراف در زندگي فردي و جمعي
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
7
احكام
1-اداي يك نماز دوركعتي به شيوة صحيح
2-انجام وضو به شيوه صحيح
1-تلاش براي رعايت وظايف فرد مكلف، براي دختران و تمرين براي عمل به آنها براي پسران
2- تلاش برا ي خواندن صحيح ومرتب نمازهاي روزانه (خصوصاً برا ي دختران )
3- اداي يك نماز چهارركعتي به شيوة صحيح
4-تلاش براي عمل به احكام تقليد، طهارت، وضو و نماز (مخصوصاً براي دختران)
5- تلاش براي گرفتن روزة ماه رمضان (براي دختران)
6- تمرين براي روزه گرفتن در ماه رمضان (براي پسران)
1-تلاش براي شركت در مراسم نماز جماعت و رعايت احكام آن
2-اداي نماز آيات به شيوة صحيح آن
3-انجام تيمم به شيوة صحيح آن
1-انجام غسل جمعه
2-برنامه ريزي براي شركت در مراسم نماز جمعه
3-تلاش براي استفاده از مال حلال و پرهيز از مال حرام در زندگي
4-تلاش براي عمل به وظيفة امر به معروف و نهي از منكر
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
8
مراسم اسلامي
1-مشاركت در برگزاري مراسم ميلاد پيامبر اكرم (ص) و جشن نيمه شعبان
2-مشاركت دربرگزاري مراسم جشن نماز
3-مشاركت در برگزاري مراسم مربوط به ولادت و شهادت ائمه (ع)
4-مشاركت در برگزاري روز ميلاد حضرت علي (ع) و روز پدر
1-مشاركت در مراسم مربوط به روزه، عيد فطر و نماز آن
2-مشاركت در برگزاري جشن تكليف (مخصوص دخترها )
3-مشاركت در برگزاري مراسم ولادت حضرت زهرا (س) و روز مادر
4-مشاركت در برگزاري مراسم مربوط به ولادت و شهادت ائمه (ع)
1-مشاركت در برگزاري مراسم عيد مبعث
2-همراهي بزرگترها در زيارت اماكن متبركه
3-تلاش براي شركت در مراسم نماز جماعت در مسجد
4-مشاركت در برگزاري مراسم مربوط به ولادت و شهادت ائمه (ع)
1-مشاركت در برگزاري مراسم روز عيد غدير
2-مشاركت دربرگزاري مراسم بزرگداشت پيروزي انقلاب اسلامي
3-مشاركت در برگزاري مراسم مربوط به ولادت و شهادت ائمه (ع)
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
9
شخصيت هاي ديني
1-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار حضرت زينب (س)
1-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار حضرت خديجه (س)
2-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار آسيه
1-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار حضرت مريم (س)
2-تلاش براي الگوگرفتن از زندگي و اخلاق و رفتار امام خميني (ره)
TABLE WIDTH=614 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
پايه ها
مفاهيم
اساسي
دوم
سوم
چهارم
پنجم
10
خود شناسي
1-تلاش براي محبوبيت خود نزد خدا
2-تلاش براي پاكيزه نگهداشتن خود
1-تلاش براي درك بهتر نياز انسان به نعمت هاي الهي
2-تلاش براي تطبيق كودكي خود با دوران كودكي پيامبر
1-تلاش براي رسيدن به نتايج خوب از كارهاي خود
2-تلاش براي رفع نياز خود در ارتباط با همسالان
1-تلاش براي رفع نياز خود در الگو گرفتن از پيشوايان دين
6 - نسبت اهداف دوره ابتدايي(مصوب جلسه 674شوراي عالي آموزش و پرورش مورخ 29/2/79)
با درس تعليم و تربيت اسلامي
اعتقادي:
رديف
اهداف مصوب شوراي عالي
نسبت با اهداف درس تعليم و تربيت اسلامي دوره ابتدايي
1
اصول دين را مي داند و به آن معتقد است.
(خداشناسي، هدف 1 پايه دوم،سوم ،چهارم وپنجم-پيامبري،هدف 1 پايه دوم ،سوم ،جهارم و 1و3 پايه پنجم- امامت ،هدف 1و2و3و4 پايه دوم ،هدف 1 و3 پايه سوم،هدف 1 پايه چهارم و هدف 1و2و3 پايه پنجم و جهان آخرت ، هدف1 پايه سوم و هدف 2 پايه پنجم )
2
خداوند را دوست دارد و او را بهترين ياور و كمك مي داند.
(بخش خداشناسي در تمام پايه ها)
3
با زندگي انبياي اولوالعزم بويژه نبي اكرم (ص) و معصومين (ع) تاحدي آشناست و آنان را دوست دارد.
(بخشهاي پيامبري و امامت همة پايه ها،
در هر سال تعدادي از پيامبران و امامان)
4
با معناي معاد آشناست و مي داند كه انسان در كارهايي كه انجام مي دهد، نزد خداوند پاسخگو است.
(بخش جهان آخرت،هدف 1 پايه چهارم وهدف 1 و 2 پايه پنجم)
5
به اولياي دين، بزرگان و شخصيتهاي اسلامي احترام مي گذارد.
(حيطه عاطفي بخشهاي پيامبري و امامت كلية پايه ها)
6
نماز را به درستي مي خواند و با احكام ضروري مربوط به نماز و روزه آشنا است.
(بخش احكام،هدف 1و2 و3 پايه دوم –هدف 1و2و3 و4 پايه سوم –هدف 1و2و3 پايه چهارم و هدف 2 پايه پنجم )
7
نمازهاي واجب را با رغبت مي خواند (براي دختران).
(حيطه عاطفي بخش احكام هدف1و2و3 پايه دوم–هدف 1و2و3پايه سوم–هدف1و2و3 پايه چهارم وهدف 2پايه پنجم)
8
افراد محرم و نامحرم را تشخيص مي دهد و احكام مربوط به آن را رعايت مي كند.
(بخش احكام ، ،هدف 1 پاية سوم)
9
با مسائل مربوط به سن تكليف و تقليد آشنا است و احكام را در حد ضرورت مي داند و به آن عمل مي كند (براي دختران).
(بخش احكام، هدف 3 پاية سوم)
10
با حلال و حرام آشنا است و احكام مربوط به آن را در حد ضرورت رعايت مي كند.
(بخش احكام، هدف 3 پاية پنجم)
11
معناي امر به معروف و نهي از منكر را مي داند.
(بخش احكام ، ،هدف 4 پاية پنجم)
12
به مجاهدين در راه خدا و شهدا احترام مي گذارد.
(بخش مراسم اسلامي ،هدف 3 پايه دوم ،هدف 5 پايه سوم ،هدف 4 پايه چهارم و هدف 3 پايه پنجم )
13
زمانها و مكانهاي مقدس و مهم را مي شناسد.
(بخش آداب و مراسم اسلامي همة پايه ها)
14
به حضور در مسجد علاقه نشان مي دهد.
(بخشهاي آداب و مراسم اسلامي ، هدف 3 پاية چهارم)
اخلاقي:
رديف
اهداف مصوب شوراي عالي
نسبت با اهداف درس تعليم و تربيت اسلامي دوره ابتدايي
1
راستگو و امين است.
(بخش اخلاق،هدف 2 پاية دوم و به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها )
2
مؤدب و مهربان است
(بخش اخلاق ،هدف 1 پاية چهارم و به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها )
3
مظاهر حيا و عفت در او آشكار است.
(بخش اخلاق،هدف 1 پاية سوم و به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها )
4
احترام به بزرگترها را وظيفة خود مي داند و به نظرات آنها توجه مي كند.
( آموزش دربخش اخلاق،هدف 3 پاية سوم وهدف 1 پايه چهارم و به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها )
5
از والدين اطاعت مي كند.
(بخش اخلاق ،هدف 3 پاية سوم و به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها)
6
شجاع و صبور است.
(بخش امامت ،هدف 1 پاية چهارم و به عنوان يك رويكرد در بخش اخلاق تمام پايه ها)
7
تميز است و پاكيزگي را دوست دارد.
(بخشهاي احكام و اخلاق،هدف 1 پاية دوم و به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها)
8
پوشش اسلامي را دوست دارد و آن را رعايت مي كند.
(بخش احكام ، هدف 1 پاية سوم و به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها)
9
اوقات فراغت خود را با فعاليتها و بازيهاي مناسب پر مي كند.
(بخش خود شناسي ،هدف 1 پاية چهارم و بخش اخلاق ، هدف 2 و3 پايه پنجم )
10
اميدوار و بانشاط است و از مواجهه با مشكلات نمي هراسد.
(بخش خداشناسي، هدف 1 همة پايه ها)
11
ظاهري آراسته دارد.
(بخش اخلاق، هدف 1 پايه دوم- هدف 1و2 پاية سوم و به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها)
12
خطاواشتباه ديگران را درمورد خود مي بخشد.
(بخش اخلاق ، هدف 3 پاية چهارم- هدف 1 پايه پنجم )
13
براي رفتارهاي خود با ديگران دليل دارد.
(بخش اخلاق ،هدف 1پاية چهارم و هدف 1 پايه پنجم)
14
درارتباط با ديگران از كلمات محبت آميز و دوستانه استفاده مي كند.
(بخش اخلاق ،هدف 1و3 پاية چهارم و هدف 1 پايه پنجم )
15
براي انجام كارهاي خود، دوستانش را به زحمت نمي اندازد.
(بخش اخلاق ،هدف 2 پاية چهارم )
16
به همكلاسان و همسالان خود را در انجام وظايف يادگيري كمك مي كند.
(بخش اخلاق ،هدف 1و3 پاية چهارم و هدف 1 پايه پنجم )
17
دربرابر رفتارهاي ناپسند خود پوزش خواسته و رفتار خود را اصلاح مي كند.
(بخش اخلاق ، هدف 1 پاية پنجم ا)
18
نظم و انضباط را در خانه، مدرسه و اجتماع رعايت مي كند.
(بخش اخلاق ،هدف 2 پاية سوم و هدف 2 پايه پنجم)
علمي و آموزشي:
رديف
اهداف مصوب شوراي عالي
نسبت با اهداف درس تعليم و تربيت اسلامي دوره ابتدايي
1
نسبت به شناخت پديده ها كنجكاو است .
(از مهارت هاي فرعي مورد توجه در كليه پايه ها)
2
در فكر كردن، شنيدن، گفتن و بيان مقصود، خواندن و نوشتن و حساب كردن مهارت كافي دارد.
(از مهارتهاي فرعي مورد توجه در كلية پايه ها)
3
با زبان فارسي آشنايي دارد و مي تواند از كتاب و روزنامه استفاده كند.
(از مهارتهاي فرعي مورد توجه در كلية پايه ها)
4
به اهميت و ارزش اطلاعات و اطلاع رساني در زندگي آگاه است.
(جهت گيري كلي در تمام پايه ها)
5
ارزش علم را در انجام درست كارها تاحدي مي داند.
( به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها)
6
مهارتهاي اوليه براي زندگي در جامعه را كسب كرده است.
(بخش خودشناسي ، هدف 1 پايه چهارم)
7
با نحوة يادگيري خود تا حدودي آشنا است.
(بخش خودشناسي ، هدف 1 پايه پنجم)
8
به مطالعة كتاب علاقه مند است.
(بخش خودشناسي ، هدف 1 پايه پنجم و از مهارتهاي مورد توجه در كلية پايه ها)
سياسي:
رديف
اهداف مصوب شوراي عالي
نسبت با اهداف درس تعليم و تربيت اسلامي دوره ابتدايي
1
با زندگي بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران آشنا است و از او به بزرگي ياد مي كند.
(بخش شخصيت هاي ديني ، هدف 2 پاية پنجم)
2
مسلمانان را دوست دارد و نسبت به امور آنان بي تفاوت نيست.
(بخش اخلاق ،هدف 1 پايه چهارم و از مهارتهاي مورد توجه در كلية پايه ها)
فرهنگي هنري:
رديف
اهداف مصوب شوراي عالي
نسبت با اهداف درس تعليم و تربيت اسلامي دوره ابتدايي
1
به زيباييهاي طبيعت توجه دارد و هماهنگي آن را دوست دارد.
بخش اخلاق ،هدف 4 پايه سوم و خود شناسي ،هدف 1 پايه سوم
2
از مشاهدة آثار هنري لذت مي برد.
(جهت گيري مورد توجه در كلية پايه ها)
3
ذوق و خلاقيت هنري خود را در انجام فعاليتها نشان مي دهد.
(جهت گيري مورد توجه در كلية پايه ها)
4
به خواندن اشعار و قصه هاي مناسب علاقه مند است.
(از مهارتهاي مورد توجه در كلية پايه ها و به عنوان يك رويكرد در تمام پايه ها)
5
برخي از آداب فرهنگي و اجتماعي اسلامي-ايراني را مي داند و براي آنها ارزش قائل است.
بخش مراسم اسلامي تمام پايه ها
( جهت گيري كلي در تمام پايه ها)
اجتماعي:
رديف
اهداف مصوب شوراي عالي
نسبت با اهداف درس تعليم و تربيت اسلامي دوره ابتدايي
1
وظايف خود را در مقابل خانواده، دوستان و همسايگان مي داند.
(بخش اخلاق ،هدف 1 پاية چهارم)
2
اعضاي خانوادة خود را دوست دارد و در انجام كارها به آنها كمك مي كند.
(بخش اخلاق،هدف 3 پاية سوم)
3
به معلمان و اولياي مدرسه احترام مي گذارد.
(بخش اخلاق،هدف 3 پاية سوم)
4
به حق خود قانع است و حقوق ديگران را رعايت مي كند.
(بخش اخلاق ،هدف 1و3 پاية چهارم)
5
همكلاسيهاي خود را دوست دارد و به آنها كمك مي كند.
(بخش اخلاق ،هدف3 پاية چهارم)
6
همكاري با ديگران را دوست دارد.
(بخش اخلاق ،هدف1 پاية چهارم وهدف 2 پايه پنجم)
7
در بازيهاوفعاليتهاي گروهي شركت مي كند.
(از مهارتهاي مورد توجه در كلية پايه ها)
8
به رعايت مقررات اجتماعي علاقه نشان مي دهد.
( جهت گيري كلي در تمام پايه ها به طور ضمني )
9
به انجام وظايف و مسئوليتهايي كه برعهدة او مي گذارند، پاي بند است.
(از مهارتهاي مورد توجه در كلية پايه ها)
10
نظرات اصلاحي ديگران را درمورد خود مي پذيرد.
(بخش اخلاق ، هدف 1 پايه پنجم)
11
اشتباهات ديگران را با رعايت احترام به آنها تذكر مي دهد.
(بخش اخلاق ،هدف1 پاية چهارم وهدف 1 پايه پنجم)
12
دربرابر خدمت ديگران، قدرشناس است و از آنها تشكر مي كند.
(از مهارتهاي مورد توجه در كلية پايه ها)
13
آداب سخن گفتن را رعايت مي كند.
(بخش اخلاق ، هدف 1 پايه پنجم و از مهارتهاي مورد توجه در كلية پايه ها)
14
خدمت كردن به ميهن و مردم خود را دوست دارد.
(حيطه عاطفي ، بخش مراسم اسلامي ، هدف 2 پايه پنجم و جهت گيري كلي تمام پايه ها به طور ضمني )
اين اهداف معرف كاركردها يا ماموريت ثانوي درس تعليم وتربيت اسلامي دورة ابتدايي در جهت كمك
به تحقق اهدافي است كه مسئوليت آن در درجه نخست بر عهده اين ماده درسي نمي باشد . اين اهداف
كه تقريباً در تمامي پايه ها پيگيري مي شود به شرح ذيل است:
TABLE WIDTH=709 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
رديف
درس
اهداف
نسبت با تعليم و تربيت اسلامي
1
ادبيات فارسي
تقويت مهارت گوش كردن
تقويت مهارت سخن گفتن
تقويت مهارت نوشتن
توانايي استفاده از ماهيچه ها و عضلات كوچك
(كليه پايه ها به حسب ارتباط با موضوع)
كليه پايه ها به حسب ارتباط با موضوع)
كليه پايه ها به حسب ارتباط با موضوع)
(ساخت كاردستي ها و اشكال مختلف، كشيدن انواع تصاوير در برخي فعاليت هاي كتاب كار )
2
مطالعات اجتماعي
رعايت حقوق ديگران در محيط خانه و مدرسه و اجتماع
رعايت نظم و انضباط در محيط مدرسه
توانايي برقراري ارتباط با ديگران در محيط مدرسه
تقويت پاره اي از نكات بهداشت رواني در روابط اجتماعي در مدرسه
تلاش در حفظ محيط زيست.
(بخش اخلاق پايه سوم )
( بخش اخلاق پايه دوم ، سوم و پنجم)
(محتواي تمام پايه ها)
(محتواي تمام پايه ها)
3
هنر
توانايي استفاده از ماهيچه ها و عضلات كوچك
تقويت حس زيبايي شناسي
تقويت روحيه خلاقيت و نوآوري
(ساخت كاردستي ها و اشكال مختلف، كشيدن انواع تصاوير در برخي فعاليت هاي كتاب كار )
(محتواي تمام پايه ها)
(محتواي تمام پايه ها)
4
علوم
توانايي انجام مشاهدات ساده
توانايي پيش بيني نتايج عملكرد ها و پديده ها در محيط زندگي
تقويت وظايف فردي در حفظ محيط زيست
تقويت روحيه كنجكاوي و جستجو گري
رعايت بهداشت فردي و اجتماعي
(محتواي تمام پايه ها)
(محتواي تمام پايه ها)
(محتواي تمام پايه ها)
(محتواي تمام پايه ها)
(بخش احكام و اخلاق پاية دوم)
5
قرآن
تلاش براي خواندن و عمل به قرآن
(محتواي تمام پايه ها)
6
بين رشته اي (عمومي)
توانايي حل مسائل ساده روز
تقويت مهارت هاي كار گروهي
تقويت روحيه شاد و با نشاط
تقويت مهارت كسب اطلاعات از راه هاي مختلف
تقويت روحيه پشتكار و تلاش براي رسيدن به هدف خود
(محتواي تمام پايه ها)
(محتواي تمام پايه ها)
(محتواي تمام پايه ها)
(محتواي تمام پايه ها)
(محتواي تمام پايه ها)
در برنامة تعليم وتربيت اسلامي دورة ابتدايي، بر پاية سؤالات اساسي انسان، ده مفهوم اصلي انتخاب و اهداف هر پايه در اين بخش ها تنظيم شده است. اين موضوعات عبارتند از:
رديف
مفهوم اساسي
توضيحات
1
خدا
صفات خداوند(مهرباني ،بخشندگي ، دانايي و توانايي)
2
پيامبري
پيامبران بزرگ خدا به ويژه پيامبر اكرم (ص)
3
امامت
امامان و پيشوايان با تأكيد بيشتر بر امام حسين (ع) و امام زمان (عج)
4
معاد
با تاكيد بر نتايج و عمل خوب و بد
5
قرآن
استفاده از برخي مضامين مرتبط با موضوعات درسي
6
آداب و اخلاق
برخي از آداب و اخلاق اسلامي با تأكيد بر اخلاق اجتماعي
7
احكام
احكام ضروري دين
8
مراسم
آداب و شعائر اسلامي به ويژه اعياد اسلامي
9
شخصيت هاي ديني
قبل و بعد از اسلام با تاكيد بر زنان برجسته
10
خود شناسي
در محدودة خدا ، پيامبر ، معاد ، اخلاق
9 - جدول وسعت و توالي مفاهيم جزئي23 براساس مفاهيم اساسي هر پايه
TABLE WIDTH=638 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
خداشناسي
1) خدا به ما نعمتهاي زيادي داده است.
-نمونه هاي مهرباني در زندگي روزمره و محيط پيرامون دانش آموزان
-نمونه هاي انسان مهربان در زندگي و محيط پيرامون دانش آموزان
-مهربانهاومهربانيها ي خدا به ما
2) خداي ما مهربان است.
-خدا آفرينندة همة مهربانها و مهربانيها
-مهرباني خدا نسبت به ما نشانة محبت او به ما
-خداي مهربان و دوست داشتني
3)خدا به درخواستها و سخنان ما گوش مي دهد.
-امكان گفتگو با خدا و درخواست از او
-امكان هميشگي سخن گفتن با خدا
4)خدا دوست دارد ما با او سخن بگوييم.
-توجه خدا به سخنان ما، نشانة مهرباني و محبت خدا به ما
5)دعا، گفتگوي ما با خدا و راه بيان خواسته هاي ما از اوست.
-نمونه هايي از دعاهاي كودكان با خدا
1) هرآنچه داريم، بخشش خداوند به ماست.
-نمونه هايي از نعمتهاي خداوند براي برطرف كردن نيازهاي ما
-نمونه هايي از خوبيها و زيباييها در زندگي روزمرة دانش آموزان، به عنوان بخششهاي خداوند
2) خداي ما مهربان و بخشنده است.
-بخشش خداوند همگاني و
بي چشمداشت مزدي براي خودش
-بخشش خداوند نشانة مهرباني و علاقة او به ما
3)ما به خداي بخشنده نيازمنديم.
-ممكن نبودن زندگي بدون بخشش خداوند
4)ما بايد شكرگزار نعمتهاي
بي شمار خداوند باشيم.
- شكرگزاري دربرابر محبتها و هداياي ديگران
- شكرگزاري دربرابر نعمتهاي خداوند
1) خداي بخشنده و مهربان، دانا و تواناست.
-نمونه هايي از نيازهاي انسان و موجودات ديگر و نعمتهاي خداوند براي رفع آنها
-نمونه هايي از ياري خداوند نسبت به بندگانش
2) خدا هميشه با ماست و ما را تنها نمي گذارد.
-بينايي و شنوايي هميشگي خداوند نسبت به همة اعمال و گفتار ما
-بيداري هميشگي خداوند و توجه او نسبت به ما
3) خدا از همة چيزهايي كه براي ما خوب و لازم است، خبر دارد.
- رفع نياز هاي ما نشانه هاي دانايي و توانايي خداوند است
4) دعاهاي خوب فراواني وجود دارندكه خوب است با بعضي از آنها آشنا شويم.
-نمونه هايي از دعاهاي قرآني و معصومين (متناسب با نياز و فهم كودكان)
1) خداوند يكتاست و هيچكس مانند او نيست.
-يگانگي و بي همتايي خداوند
-اصل توحيد، اولين اصل دين
2) خداوند بالاترين پشتيبان و يگانه ماية اميدواري ما در زندگي است.
-خدا مهربان ترين، داناترين و تواناترين موجود
-خداوند بالاترين پشتيبان ما
-خداوند يگانه ماية آرامش، اميدواري و دلگرمي انسان
3) دعاهاي معصومين (ع)، ماية آرامش و دلگرمي ماست.
- نمونه هايي از دعاهاي معصومين عليهم السلام
4) خداوند دعاي دسته جمعي را دوست دارد.
- علاقة خداوند به جمع انسانهاي خوب
- زيبايي و شكوه دعاي دسته جمعي
- دعاكردن براي همديگر
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
پيامبري
1) از ميان پيامبران خدا، پنج تن از سايرين برتر هستند.
- حضرت نوح، حضرت ابراهيم، حضرت موسي، حضرت عيسي و حضرت محمد (ص)، برترين پيامبران الهي
2) پيامبر اسلام كودكان را دوست داشتند و با آنها مهربان بودند.
- سلام پيامبر(ص) به كودكان
- بازي پيامبر(ص) با كودكان
- سفارش به ديگران براي محبت به كودكان
3) ما پيامبران بزرگ الهي را دوست داريم و به آنها احترام مي گذاريم.
- پيامبران انسانهايي خوب و مهربان
- خدا دوستدار پيامبران
1) حضرت ابراهيم (ع)، از همان كودكي، براي از اشتباه درآوردن مردم تلاش مي كرد.
- دوران كودكي حضرت ابراهيم (ع)،
2) حضرت محمد (ص) در دوران كودكي نيز خداشناس و مهربان بودند.
- محمد (ص) كودكي مهربان و دوست داشتني
- محمد (ص) كودكي خداشناس
1) داستان زندگي حضرت موسي (ع) براي ما آموزنده است.
- نجات حضرت موسي (ع) از گرفتاري در كودكي توسط خداوند
2) پيامبر اكرم (ص) با خويشان خود رفتاري پسنديده داشتند.
- برخورد پيامبر (ص) با خويشان
- رفتار پيامبر اكرم (ص) با دوستان
1) حضرت عيسي (ع)، يكي از پيامبران بزرگ الهي است و ما به ايشان احترام مي گذاريم.
- حضرت عيسي (ع)، بشارت دهندة بعثت پيامبر خاتم (ص)
- حضرت عيسي (ع)، از همراهان امام زمان (ع) به هنگام ظهور ايشان
2) اخلاق و رفتار پسنديدة پيامبر اسلام (ص)، بر مردم تأثير فراواني داشته و دارد.
- پيامبر(ص)، جامع صفات پسنديده
- آثار رفتار و اخلاق پسنديدة پيامبر اسلام (ص) بر مردم
3) نبوت يكي از اصول دين اسلام است.
- اصول دين اسلام
- نبوت، يكي از اصول دين
4) خدا پيامبران را براي راهنمايي بشر فرستاده است.
- نياز انسان به راهنمايان خوب و شايسته
- پيامبران، راهنماياني از جانب خدا
- پيامبر اسلام (ص) آخرين پيامبر خدا
TABLE WIDTH=638 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
امامت
1) امامان مانند پيامبر(ص) افرادي شايسته بوده اند.
- اسامي دوازده امام (ع)
- اسامي اهل بيت پيامبر(ص)
- خدا دوستدار اهل بيت پيامبر و امامان (ع)
2) حضرت علي (ع)، امام حسن (ع) و امام حسين (ع)، امامان اول و دوم و سوم ما شيعيان هستند.
- مشخصات سه امام نخست
- نمونه هايي از اخلاق و رفتار نيكوي ايشان
3) آخرين امام ما شيعيان زنده هستند
- يكي از نام هاي مبارك امام زمان (ع)
1) امام سجاد (ع) امام چهارم ماست كه از ايشان دعاهاي زيادي به ما رسيده است.
- مشخصات امام سجاد (ع)
- امام سجاد(ع)، بازماندة كربلا
2) امام باقر و امام صادق (ع)، امامان پنجم و ششم ما، در راه علم و ياددادن اسلام تلاش بسياركردند.
- مشخصات امام باقر (ع) و امام صادق (ع)
- داستانهايي از زندگي و اخلاق و رفتار ايشان
- خدمات اين دو امام به علوم اسلامي
-حضرت زهرا (س) بهترين بانوي عالم و مادر امامان است .
-نمونه هايي از اخلاق و رفتار پسنديده آن حضرت
-فاطمه (س) مادر اهل بيت
1) امام كاظم (ع) امام هفتم ما، براي اسلام سختيهاي فراوان كشيد و سالها در زندان به سربرد.
- مشخصات امام كاظم (ع)
- نمونه هايي از زندگي و رفتار ايشان
2) امام رضا (ع)، امام هشتم ماست كه به حضور ايشان در ايران افتخار
مي كنيم.
- مشخصات امام رضا (ع)
- نمونه هايي از زندگي و رفتار امام رضا (ع)
- زيارت امام رضا (ع)
3) امام جواد، امام نهم ما كه براي اسلام زحمات زيادي كشيدند.
- مشخصات امام جواد (ع)
- نمونه هايي از زندگي و رفتار امام جواد (ع)
4) بعد از ظهور امام زمان (ع)، زندگي انسانها، بهترين و زيباترين وضعيت را خواهد داشت.
- دوستي و مهرباني مردم با يكديگر
- كم شدن بديها
- فراواني نعمت
1) امام هادي (ع) و امام عسگري (ع)، امامان دهم و يازدهم ما هستند.
- مشخصات امام هادي (ع) و امام عسگري (ع)
- نمونه هايي از زندگي و رفتار ايشان
2) حضرت مهدي (ع)، امام زمان ماست كه در غيبت به سرمي برد.
- مشخصات امام زمان (ع)
- حضرت مهدي (ع)، امام زنده
3) امام زمان (ع)، به شيعيان توجه دارند و به ايشان كمك مي كنند.
- نمونه هايي از مهرباني و توجه امام زمان (ع) نسبت به شيعيان
- امكان كمك گرفتن از ايشان در كارها
4) امامت، يكي از اصول دين است.
- امامان، جانشينان شايستة پيامبر(ص) و راهنمايان برگزيدة خداوند
- امامت، يكي از اصول دين
TABLE WIDTH=638 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
جهان آخرت
1) هركاري نتيجه اي دارد.
- نمونه هايي از تصميمها، حرفها و كارهاي بچه ها در زندگي روزمره و نتايج آنها
- مشخص شدن نتيجة بعضي كارها، پس از گذشت مدتي طولاني
2) در جهان آخرت، نتيجة كارهاي خوب و بد ما مشخص مي شود.
- آخرت، جهان جزا و پاداش
3) پاداش اعمال خوب، در جهان آخرت، بهشت و جزاي كارهاي بد، جهنم است.
- نمونه هايي از كارهاي نيك كه پاداش بهشتي دارند.
- نمونه هايي از كارهاي ناپسند كه جزاي جهنمي دارند.
1) همة كارهاي ما ثبت مي شوند تا در جهان آخرت نتيجة آنها را ببينيم.
- آگاهي خداوند از همة كارهاي ما حتي آنهايي كه كس ديگري نديده
- پاداش همة كارهاي خوب، حتي آنهايي كه كسي نديده، در جهان آخرت
- نمونه هايي از كارهاي خوبي كه پاداش اخروي دارند
1) تلاش بيشتر امروز، نتايج بهتر فردا را به دنبال دارد.
- تلاش بيشتر، نتيجة بهتر
-نتايج تلاشهاي انسانهاي نيك
2) معاد، يكي از اصول دين اسلام است.
- زندگي انسان پس از مرگ
- رسيدگي به اعمال انسان
- پاداش و جزا
TABLE WIDTH=703 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
قرآن كريم
1) خدا در قرآن پيامهايي براي ما دارد.
- نمونه هايي از پيامهاي قرآن
- نمونه هايي از پيامهاي اخلاقي قرآن
1) خدا در قرآن پيامهايي براي ما دارد.
- نمونه هايي از پيامهاي قرآن
- نمونه هايي از پيامهاي اخلاقي قرآن
1) خدا در قرآن راه و رسم زندگي را به ما نشان داده است.
- قرآن كتاب آسماني ما مسلمانان
- دستورات قرآني
1) پيامهاي قرآن براي ما مفيد و خوب است.
- عمل به پيامهاي قرآني و نتيجة خوب آنها
2) يك مسلمان بايد قرآن را خوب بخواند، درست بفهمد و به آن عمل كند.
- قرائت و فهم درست قرآن، لازمة عمل به آن
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
آداب و اخلاق اسلامي 1) خدا كسي را كه زودتر سلام
مي كند و جواب سلام مي دهد، دوست دارد. - نتايج سلام كردن و جواب سلام دادن، در زندگي بچه ها
- پيامبر اسلام (ص)، پيشقدم در سلام كردن 2) خدا پاكيزگي را دوست دارد. - برخي نمونه ها و مصاديق پاكيزگي در زندگي بچه ها - دوست داشتني بودن فرد پاكيزه نزد خدا و مردم
- پاكيزگي، رسم و شيوة معصومين (ع)
3) اسلام براي خوردن و آشاميدن آدابي دارد. - نمونه هايي از آداب اسلامي خوردن و آشاميدن
4)راستگويي، بهترين سخن است.
- نتايج و آثار ملموس راستگويي در زندگي بچه ها - دوست داشتني بودن فرد راستگو نزد خدا و مردم 5) معصومين (ع)، بهترين الگوي رعايت آداب و اخلاق اسلامي هستند.
- سيرة معصومين (ع)، در موارد فوق
1) اسلام براي لباس پوشيدن آدابي دارد.
- پاكيزگي و آراستگي لباس
- تناسب لباس با شرايط و موقعيتهاي مختلف
- مفهوم حجاب و شرايط آن براي دختران
- مفهوم پوشيدگي براي پسران
2) هركاري با نظم و ترتيب، بهتر انجام مي شود.
- نمونه ها و مصاديق نظم و ترتيب در زندگي بچه ها
- نمونه هايي از نتايج خوب رعايت نظم و ترتيب در زندگي بچه ها
- موفق تر و محبوب تربودن آدم منظم
3) احترام به پدر و مادر و معلم، وظيفة هميشگي يك مسلمان است.
- نمونه هايي از زحمات و رنجهاي پدر و مادر و معلم براي فرزندان و شاگردان
- تشكر و قدرداني از زحمات پدر و مادر و معلم
4) حيوانات وگياهان، آفريدة خدا هستند و بايد مراقب آنها بود.
- نمونه هايي از مهرباني معصومين (ع)، با حيوانات و گياهان
- اهميت توجه و مراقبت از حيوانات و گياهان
5) معصومين (ع)، بهترين الگوي رعايت آداب و اخلاق اسلامي هستند.
- سيرة معصومين (ع) در موارد فوق
1) احترام و نيكي به خويشاوندان و همسايه ها از آداب مهم اسلامي است .
- معناي خويشاوندي و خويشاوندان
- نمونه هايي از تاثير خويشاوندان و همسايه ها در زندگي ما
- انتظارات و توقعات ما از خويشاوندان و همسايگانمان
- برخي از وظايف ما دربرابر خويشان و همسايه ها
2) ما در برابر مردم، وظايفي داريم كه بايد انجام دهيم.
- نمونه هايي از مصاديق رعايت حقوق مردم در زندگي بچه ها
- نتايج نيكي به همسايگان و خويشان در زندگي انسان
3) هر مسلمان بايد دوستان خود را از ميان خوبها انتخاب كند و به آنها نيكي كند.
- نمونه هايي از تاثير دوستان در زندگي بچه ها
برخي ازويژگيهاي دوست خوب
- راههاي حفظ دوستي و دوستان خوب
4) خدا كساني را كه به ديگران كمك مي كنند، دوست دارد.
- نمونه هايي از توقعات و انتظارات بچه ها از ديگران، به هنگام گرفتاري
- توقع و انتظارات مشابه ديگران از ما درموقع نياز
- توصيه هاي اسلام به ما براي كمك به ديگران، درموقع نياز
5) معصومين (ع)، بهترين الگوي رعايت آداب و اخلاق اسلامي هستند.
- سيرة معصومين (ع) در موارد فوق
1) خدا كساني را كه با ديگران به شايستگي رفتار مي كننددوست دارد.
- مصاديق بدگويي، تهمت، خبرچيني و تمسخر ديگران
- برخي از نتايج نامطلوب
بي توجهي به آداب معاشرت با ديگران
2) خدا اسراف كنندگان را دوست ندارد.
- معاني و مصاديق اسراف
- فوايد پرهيز از اسراف
3) يك مسلمان براي استفادة مناسب از وقت و امكانات خود برنامه ريزي مي كند.
- اهميت و فوايد برنامه ريزي
- برخي نكات لازم براي برنامه ريزي 4) معصومين (ع)، بهترين الگوي رعايت آداب و اخلاق اسلامي هستند.
- سيرة معصومين (ع) در موارد فوق
TABLE WIDTH=705 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
احكام
1) نماز ،داراي اجزا و اذكار خاصي است .
- توجه خدا به نماز ما
- طرز اداي يك نماز دو ركعتي
2) اذان و وضو مقدمات نماز هستند.
- اذان اعلام كنندة اوقات نماز
- وضو مقدمة نماز، قرائت قرآن و...
- وضو وسيله اي مناسب براي پاكي و پاكيزگي
- طرز وضوگرفتن
1) دختران و پسران، در سنين خاصي به تكليف مي رسند و وظايف جديدي به عهدة آنها قرار مي گيرد.
- معناي مكلف شدن (شايستگي بيشتر)
- مقدمات تكليف: تقليد، انتخاب مرجع تقليد، آشنايي با معناي واجبات و محرمات
- مراسم جشن تكليف دخترها
2) هر مسلماني بايد بتواند نماز را در وقت آن و درست به جاآورد.
- يادآوري وضو
- طرز اداي نماز سه ركعتي و چهار ركعتي
- احكام ضروري وضو و نماز
3) روزه يكي از واجبات ديني است و مسلمانان آن را با آدابي به جامي آورند.
- معناي روزه
- احكام ضروري روزه
- مراسم و آداب روزه
4) رعايت حجاب، براي دختران مكلف، از واجبات است.
- معناي حجاب
- احكام ضروري حجاب
5) بعضي چيزها نجس هستند و بايد از آنها دوري كرد.
- مصاديق نجاسات در زندگي دانش آموزان
- آب يكي از پاك كننده ها
1) خدا اقامة نماز را به جماعت دوست دارد.
- اهميت نماز جماعت
- ثواب نماز جماعت
- نحوة اقامة نماز جماعت و برخي احكام آن
2) نمازآيات، از واجبات ديني است كه در اوقات خاصي بايد اقامه شود.
- شرايط وجوب نماز آيات
- نحوة اقامه نماز آيات و برخي احكام آن
3) تيمم، در شرايط خاصي به جاي وضو انجام مي شود.
- شرايط وجوب تيمم
- نحوة انجام تيمم و برخي احكام
1) غسل روز جمعه يكي از آداب سفارش شدة اسلام است.
- غسل از آداب پاكيزگي در اسلام
- اهميت غسل جمعه و سفارشهاي زياد به انجام آن
- طرز انجام غسل جمعه
2) نماز جمعه يكي از مراسم باشكوه مسلمانان است.
- نماز جمعه، مراسم باشكوه هفتگي مسلمانان
- برخي آداب و احكام نماز جمعه
3) هرمسلماني وظيفه دارد از مال حلال استفاده كند و از مال حرام بپرهيزد.
- معناي حلال وحرام
- نمونه هاي مال حلال و حرام در زندگي دانش آموزان
- برخي از مصاديق اموال عمومي در زندگي بچه ها
4) امربه معروف و نهي از منكر از وظايف مسلمانان نسبت به يكديگر است.
- معناي امربه معروف و نهي از منكر
- فوايد و اهميت امربه معروف و نهي از منكر
- برخي از مصاديق امربه معروف و نهي از منكر در زندگي بچه ها
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
مراسم اسلامي
1) روز ميلاد پيامبر اكرم (ص) روز جشن و شادي مسلمانان است.
- پيشنهادهايي براي برگزاري اين جشن
-روز ميلاد حضرت علي (ع) ، روز پدر
1) عيد فطر يكي از اعياد بزرگ مسلمانان است كه آن را جشن
مي گيريم.
- عيد فطر، پايان ماه روزه
- شادي مسلمانان به سبب موفقيت در انجام روزه
- مراسم روز عيد فطر و نماز آن
1) عيد مبعث، يكي از اعياد بزرگ اسلامي است كه آن را جشن
مي گيريم.
-داستان بعثت پيامبر اسلام (ص)
- پيشنهادهايي براي برگزاري جشن اين روز
1) عيد غدير يكي از اعياد بزرگ اسلامي است كه آن را جشن
مي گيريم.
- واقعة غدير خم
- مراسم روز عيد غدير
- ديد و بازديد سادات 2) روز نيمة شعبان، روز ولادت امام زمان (ع) را جشن مي گيريم. - شادي مسلمانان در اين روز
- نمونه هايي از ابراز شادي براي جشن نيمه شعبان 2) در روز ولادت حضرت زهرا (س)، به مادران خود هديه
مي دهيم و از آنها تقدير و تشكر مي كنيم.
- راههاي تشكر و قدرداني از زحمات مادر
- ويژگيهاي يك هدية خوب براي مادر
2) زيارت امام رضا(ع) و ساير ائمه معصومين (ع) از شادي بخش ترين مراسم اسلامي است.
- معناي زيارت
- برخي آداب و مراسم زيارت
2) سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي، يادآور تلاش موفق مردم براي همراهي با يكديگر و با رهبري آن است.
- ظلم ستيزي مردم ايران
- همبستگي مردم در پيروزي
- اطاعت از رهبري
- بزرگداشت قهرمانان انقلاب اسلامي
- شادماني پيروزي 3) جشن نماز، نشانه شادي ما براي آموختن نمازاست.
-پيشنهادهايي براي برگزاري مراسم جشن نماز 3) ما در محرم براي امام حسين (ع) و ياران او عزاداري مي كنيم.
- عزاداري براي امام حسين (ع)، نشانة علاقه و محبت ما به ايشان
- برخي از مراسم عزاداري براي امام حسين (ع)
3) مسجد، خانة خداست و در زندگي مسلمانان نقش مؤثري دارد.
- مسجد، خانة خدا و محل اجتماع مؤمنان
- اهميت اقامة نماز در مسجد
- نقشهاي مختلف مسجد در زندگي مسلمانان
3) ايام ولادت معصومين (ع) از اعياد اسلامي به شمار مي روند.
- شادي ما در ايام ولادت معصومين (ع)، نشانة محبت ما به ايشان
4) ما در ايام شهادت ائمه (ع) براي ايشان عزاداري مي كنيم. عزاداري ما در شهادت معصومين (ع)، نشانة محبت ما به آنها
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
شخصيت هاي ديني
زينب كبري (س)، بانويي مهربان و فداكار بود.
- پرستاري ايشان از مجروحان در كربلا
- نوازش كودكان
- مديريت كاروان اسرا
- فداكاري هاي حضرت زينب در دوره كودكي
حضرت خديجه (س)، همسري شايسته براي پيامبر اكرم (ص) بود.
- حضرت خديجه، اولين زن مسلمان
- همراهي با پيامبر در لحظات سخت
- بذل مال در راه پيروزي اسلام
-حضرت خديجه، مادر شايستة حضرت فاطمه (س)
حضرت مريم، يكي از زنان بزرگ تاريخ است.
- حضرت مريم، مادر حضرت عيسي (ع)
- حضرت مريم، زني خداپرست
- حضرت آسيه يكي از زنان بزرگ تاريخ است .
) امام خميني (ره)، رهبر انقلاب اسلامي يكي از پيروان واقعي ائمة اطهار(ع) بود.
- زندگي و رفتار امام خميني (ره ) در پيروي از ائمة اطهار (ع)
- پيروي مردم از امام خميني (ره)
TABLE WIDTH=697 CELLPADDING=7 CELLSPACING=0>
مفهوم
دوم
سوم
چهارم
پنجم
خود شناسي
1-كودكان محبوب و مورد توجه خداوند هستند .
- نشاني هاي توجه به كودكان مهرباني هاي پدر و مادر
- نشانه هاي توجه خدا به انسان در طبيعت
1- كودكان مسلمان نيازمند شناخت كودكي پيامبر خود هستند
- علاقه پيامبر به كودكان (ص)
-درس گرفتن از كودكي پيامبر
1- زندگي انسان به اعمال او بستگي دارد .
- نمونه هاي تاثير گذاري اعمال در زندگي
1-هر انساني با اسوه قرار دادن بزرگان بهتر به خوبي ها مي رسد .
نمونه هايي از رفتار پيشوايان براي اسوه قرار دادن آن ها
- تاثير اسوه ها بر انسان
2-انسان نيازمند به پاكيزگي و سلامتي است .
-راه هاي پاكيزگي خود
2- انسان نيازمند نعمت هاي الهي است .
نياز كودكان به نعمت
- خداوند بخشنده نعمت
2- انسان نيازمند ارتباط با همسالان است .
- نياز به دوستي
-دوستان مناسب
10 - روش ها و منابع ياددهي – يادگيري
الف ) اصول كلي روش تدريس ديني
آموزش ديني مانند ساير آموزشها نيازمند روشهاي مؤثر و جذابي است كه نيل به اهداف ديني آموزش را با سرعت و عمق بيشتر ميسر سازد. در اين بخش به مهم ترين اصولي كه در روش تدريس ديني بايد به آنها توجه داشت، اشاره شده است.
1 – تعليم و تربيت ديني نيز بايد مانند ساير آموزشها متناسب با ظرفيتهاي رواني وجسماني دانش آموزان باشد. در اين خصوص توجه به يافته هاي پژوهشي مربوط به مراحل رشد تفكر ديني ضروري مي نمايد. بر پاية اين تحقيقات وجود سه مرحلة تفكر شهودي، عمليات عيني و عمليات صوري نظرية پياژه در درك مفاهيم ديني نيز تأكيد مي گردد ولي بايد به دو تفاوت موجود در اين زمينه توجه داشت. نخست اين كه مرحلة عمليات عيني در درك مفاهيم ديني مدت زمان بيشتري به طول مي انجامد و تا حدود سن سيزده تا چهارده سالگي ادامه مي يابد. اين مهم نشان مي دهد كه نبايد درس ديني را با ساير دروس مقايسه كرد. نوع و ميزان تجربه هاي ديني كودكان و اتخاذ شيوه هاي آموزشي در تعيين مدت اين مرحله تأثير بسياري دارد.
دوم اينكه، ميان اين سه مرحله، مراحل واسطه اي نيز وجود دارند كه با مراحل اصلي تداخل داشته و درك مفاهيم مذهبي را به يك سير تدريجي پنج مرحله اي مبدل مي سازند. 24
2 - توجه به برداشتهاي كودكان از مفاهيم ديني نيز نقش بسزايي در تعيين روشهاي مناسب آموزشي دارد؛ زيرا اگر بخواهيم آموزش ديني مناسبي را برنامه ريزي كنيم، ناچاريم در دنياي كودكانة دانش آموز گام گذارده و از ديد او به دين و معارف آن بنگريم. تصورات كودك از مفاهيم ديني چنان خام و محدود است كه معلم بدون شناخت آنها در آموزش خود موفق نخواهد بود. در اين زمينه، يافته هاي تحقيقات انجام شده مي توانند ملاك خوبي براي عمل باشند.
3 – به طور كلي مي توان آموزش ديني كودكان را به دو دوره تقسيم كرد:
- خردسالان 5 تا 9 سال: اين دوره كه شامل پايه هاي پيش دبستان ،اول، دوم و سوم دبستان مي باشد،از آنجا كه توانايي درك و عقل خردسالان بسيار محدود است و احساس و خيال ابزار آنها در تحقيق و بررسي پديده هاي عالم است، آموزش ديني خردسالان بايد توأم با بازي و شوخي و سرگرمي و داستان گويي باشد و از داستان، نقاشي، نمايشنامه و كارهاي هنري در اين آموزش بهره گيري شود. به ويژه اينكه هدف عمدة آموزش ديني در اين سنين جذب كودك به دروس ديني و سپس آموزش است.
- كودكان 9 تا 13 سال: در اين دوره كه شامل پايه هاي چهارم و پنجم مي شود، تفكر كودكان در مرحلة عمليات عيني قرار دارد و درك آنها از مفاهيم مذهبي به واسطة طبيعت عيني تفكرشان محدود است. از اين رو، نمي توان مستقيما مفاهيم انتزاعي و استدلالهاي عقلي را براي آنها مطرح كرد. بلكه معارف ديني همچنان بايدبه صورتي ساده و با تكيه بر تجربيات و احساس هاي شخصي آنها تعليم داده شود؛ اما تغيير تدريجي تفكر آنها از عيني به انتزاعي و بالا رفتن تجربياتشان در زندگي اين امكان را به وجود مي آورد كه معلومات در سطح بالاتري براي آنان ارائه شود و اطلاعات ديني بيشتري در اختيارشان قرار گيرد. در اين مرحله نيز استفاده از داستان، شعر، سرود، نمايشنامه و كارهاي عملي و هنري مختلف يكي از ضرورتهاي آموزش به شمار مي آيد. نكته ديگر ي كه در اين مقطع سني قابل توجه است ، بروز اوليه تفاوت هاي جنسي دختر و پسر است . اين تفاوت ها نه فقط در جسم ، بلكه در نحوه رشد شخصيتي و فكري نيز نمود دارد و در مجموع دختران زودتر از پسران به بلوغ فكري مي رسند كه اين امر نيز در آموزش ها بايد مد نظر قرار گيرد.
4 - معلم در آموزش ديني بايد از شيوه هاي متنوع شناخته شده بهره ببرد و متناسب با شرايط كلاس، جنسيت مخاطبان، آموزش را با شيوه هاي جديد نيز همراه سازد. از جمله شيوه هاي مطلوب مي توان به پرسش و پاسخ، نمايش، داستان گويي، گردش علمي،روش همياري ، روش نمايشي و روش خلق موقعيت براي داوري اشاره نمود كه هر كدام در جاي خود قابل استفاده است.
5 - از آنجا كه درك كودكان از مسائل اخلاقي محدود است و انديشه و برداشت بزرگسالان را از دستورات و احكام اخلاقي ندارند، روشهاي تفهيم مسائل اخلاقي به كودكان بايد متفاوت از بزرگسالان باشد. در اين زمينه ها استفاده از روشهاي غيرمستقيم بسيار مفيد تر از روشهاي مستقيم است. همچنين الگو قرار گرفتن معلم، از راههاي مؤثر در اين زمينه است. تنظيم روال تدريس در سير از مصاديق جزئي به نتيجه گيريهاي كلي، تأكيد بر حل مسئله و استفاده از روشهاي فعال از جمله نكات مهم در اين روشها به شمار مي آيند.
6 – در اتخاذ شيوه هاي مناسب تدريس احكام عملي دين بايد به تفاوتهاي دختران و پسران توجه داشت. از آنجا كه عمل به اين احكام براي دختران پايان 9 سالگي است وازآن به بعد به عنوان يك فريضه محسوب مي شود، ضروري است تا آموزش اين بخش از معارف ديني براي دختران با جديت بيشتري صورت پذيرد و معلمان از ابتداي ورود دختران به مدرسه، زمينه هاي ذهني لازم را در آنها به وجود آورند و تمرينهاي عملي مرتب و منظم با نظارت معلم را در دستور كار خود قرار دهند. اين شيوه ها براي پسران تا حدودي متفاوت خواهد بود. علاوه بر محدود شدن محتواي آموزش به ضرورياتي همچون وضو، نماز و روزه، شيوه ها نيز از سير تدريجي ملايم تري برخوردار خواهند بود تا در طول پنج سال و به تدريج اين آشنايي و عادت به انجام اعمال شرعي در پسران به وجود آيد.
ب ) ويژگيهاي فعاليتهاي ياددهي– يادگيري مناسب براي درس ديني
فعاليتهاي ياددهي– يادگيري در درس ديني براي دانش آموزان ابتدايي بايد به گونه اي انتخاب شوند كه واجد ويژگيهاي ذيل باشند:
-ياد گيرنده در هنگام آموزش از جهت ذهني و عملي فعال باشد . انتقال اطلاعات از معلم به دانش آموز به شكلي كه يادگيرنده، شنونده اي منفعل باشد، تنها مي تواند به حفظ طوطي وار مطالب كمك كند. چنين دانسته هايي فقط در شرايطي كاملاً شبيه موقعيت به يادسپاري آنها، قابل يادآوري و بازخواني هستند و در موقعيتهاي تازه و حتي اندكي متفاوت هم تأثير و خاصيتي ندارند. اين اطلاعات، به سهولت در معرض فراموشي هستند و به همين دلايل، فاقد ارزش يادگيري واقعي مي باشند. درحالي كه اگر دانش آموزان طي فعاليتهايي ارزشمند، با موضوع يادگيري عملاً و يا به صورت ذهني درگير شده و خود به نتيجه برسند، هم يادگيري پايدارتري حاصل مي شود و هم در موقعيتهاي تازه، قادرند از تجربة يادگيري قبلي خود استفاده كرده براي مواجهه و كسب تجربة جديد، از آنها بهره برداري كنند.
-از معلومات و تجارب قبلي دانش آموزان (چه آموخته هاي مدرسه اي و چه تجارب زندگي فردي و اجتماعي) استفاده كنند. يادگيري واقعي وقتي رخ مي دهد كه آموخته هاي جديد در بافت ذهني و معلومات موجود فرد بدرستي جايگزين شده و با آنها يكپارچه گردند. اين امر درصورتي امكان پذير است كه از معلومات و تجارب قبلي دانش آموز در انجام فعاليت يادگيري جديد استفاده شود و با هدايتي مناسب، بين آنها با تجربة تازه پيوند برقرار گردد. قابل ذكر است كه معلومات قبلي، تنها شامل دانسته هاي فرد از دروس و يا پايه هاي تحصيلي گذشتة وي نمي شود و مي تواند شامل تمام تجربيات و دانسته هاي بيرون از مدرسة وي نيز باشد.
- فعاليتها حتي الامكان آن قدر متنوع باشند كه دانش آموزاني با نيازها و تواناييها و سبكهاي مختلف يادگيري، بتوانند از آنها بهره گرفته و احساس رضايت و موفقيت كنند. به عنوان توضيح بايد اشاره شود كه افراد براي يادگيري، سبكهاي متفاوتي دارند. برخي از راه مطالعه ، زودتر به نتيجه مي رسند؛ برخي حتماً بايد خود عمل و تجربه كنند؛ برخي ابتدا كليت را مي بينند و بعد جزئيات را و برخي، برعكس. تنوع فعاليتها اين امكان را براي اكثريت دانش آموزان فراهم مي كند كه كم يا بيش، يادگرفته و به نتيجة مورد انتظار كلاس و معلم برسند.
-تناسب فعاليتهاي گروهي و انفرادي رعايت شود تا هم نياز دانش آموزان را به تشخص طلبي و ابراز وجود ارضا كنند ، هم نياز آنها را به عضويت در گروه و انجام بخشي از يك مجموعه فعاليت و هم نياز آنها را به همفكري با ديگران براي رسيدن به نتيجه برآورده سازند و هم به موقع خود، مجال تفكر و استنباط شخصي را براي آنها فراهم كنند. همچنين بي توجهي به مقتضيات خاص آموزش موضوعات مختلف و شيفتگي افراطي نسبت به كار گروهي و فوايد و ثمرات آن مي تواند موجب شود فراموش كنيم يادگيري برخي از مفاهيم و موضوعات (بويژه در درس ديني)، نيازمند جستجو و تأمل شخصي و نتيجه گيري انفرادي بوده، از طريق فعاليت گروهي، كمتر محقق مي شود.
-تناسب فعاليتهاي ساده و دشوار به گونه اي رعايت شود كه هم نياز دانش آموزان به انجام كارهاي سخت و پرزحمت ارضا شود و هم اعتماد بنفس آنها از بين نرود. انجام كارهاي بسيار ساده كه مستلزم تلاشي كمتر از توان دانش آموزان هستند، براي ايشان لذت چنداني نداشته و به سهولت انگيزه هاي آنها را در معرض كمرنگ شدن قرار مي دهد. فعاليتهاي دشوار و فوق توان دانش آموزان نيز آنها را نسبت به تواناييهايشان بي اعتماد ساخته، انگيزه هاي آنها را براي فعاليتهاي بعدي به مخاطره مي اندازد.
-بين زندگي و مسايل روزمرةدانش آموزان و نكات و موضوعات آموزشي ارتباط برقرار شود. مفاهيم و موضوعات ديني آموزش داده مي شوند تا در زندگي واقعي يادگيرندگان به كار آيند. اين امر در صورتي امكان پذير است كه يادگيري در شرايطي شبيه به زندگي روزمره، با نمونه ها و مثالهايي از زندگي واقعي، با تمرينهايي در زندگي واقعي و نتيجه گيري از آن انجام شود. فعاليتها بايد به نحوي تنظيم شوند كه اين ارتباط و پيوستگي، به روشني براي يادگيرندگان ايجاد شود و آموخته هاي ديني درنظر ايشان، اطلاعاتي ضروري براي موفقيت در زندگي روزمره شان قلمداد گردند. فراهم ساختن فرصتهايي براي فعاليتهاي خارج از كلاس و حتي مدرسه براي برقراري پيوند هر چه بيشتر بين آموخته ها و زندگي واقعي نيز مي تواند از توصيه هاي مؤثر اين بخش باشد.
-فعاليتها بايد به گونه اي انتخاب شوند كه امكان تجزيه و تحليل موقعيتها و قضاوت در مورد مسايل و رفتارهاي مختلف خود و ديگران را براي يادگيرندگان فراهم ساخته، از اين طريق به تعميق آموخته ها و افزايش احتمال به كار بردن آنها كمك نمايند.
-فعاليتها متناسب با تواناييها و علايق دانش آموزان در زمينه هاي مختلف باشند تا هم يادگيري را براي آنها آسان تر نمايند و هم انگيزه و علاقة بيشتري براي يادگيري ايجاد كنند. تواناييهاي يادگيرندگان در زمينه هاي مختلف هنري و ادبي، مي تواند نمونة مناسبي در اين مورد باشد.
فضاي ياد دهي – يادگيري منحصر به كلاس مدرسه نشود ، بلكه از انواع فضاهاي ديني مانند مساجد و حسينيه ها براي اين فرايند مي توان استفاده كرد.
ج ) منابع ياد دهي – يادگيري
يكي از نكاتي كه لازم است در تمام فعاليت ها به آن توجه شود اين است كه در ابتدا حتي الامكان از كتاب درسي ، كتاب كار و كتاب معلم در جاي خود استفاده شده و از تصاوير و سوالات مطرح شده در جهت فهم بهتر و شيرين جلوه دادن مطالب بهره كافي برده شود . در كنار اين ها مي توان از رسانه هاي تصويري ، لوحه هاي آموزشي ، نرم افزارهاي موجود ،فيلم هاي خاص ، روزنامه ها و جرايد ، بعضي از برنامه هاي تلويزيون و تصاوير گوناگوني كه به صلاحديد معلم براي تعميق آموخته ها يا آسان كردن آن كمك مي كند بهره برداري شود تا صرفا منابع يادگيري به كتاب هاي درسي محدود نشده و هر آن چيزي كه بتواند مسير يادگيري را سهل و آسان كند بهره برداري شود تا دانش آموز احساس كند تمامي وسايل و امكاناتي كه در محيط اطراف او وجود دارد مي تواند منابع يادگيري بوده و در او ديد وسيع تري از يادگيري مفاهيم مورد نظر ايجاد نمايد .
11 - ارزشيابي (مباني، روشها و ابزارها)
چندنكتة قابل توجه به عنوان مقدمه :
ارزشيابي، به عنوان مهم ترين بخش فرايند يادگيري، بايد با هدف رشد دانش آموزان انجام شود. ارزشيابي بايد منبعي غني از اطلاعات را هم براي معلم و هم براي شاگرد* فراهم كند. اين نوع اطلاعات به دانش آموزان در انتخاب راه و روشهاي اصلاحي و به معلمان در تعيين روشهاي تدريس بهينه كمك مي كنند.
-در تعليم و تربيت ديني، هر يك از حيطه هاي سه گانة يادگيري، اهميت و ويژگيهاي خاص خود را دارند. اعمال ديني، هنگامي ارزشمندند كه براساس ايمان و تمايلي دروني و قلبي باشند و اساس چنين ايماني را نيز معرفت و شناخت حقيقي تشكيل مي دهد.
به خاطر سپردن مجموعه اي از اطلاعات و متراكم ساختن محفوظات، رغبتي براي به عمل درآوردن دانستنيها در فرد ايجاد نخواهد كرد و انجام اعمال و آداب ديني هم بدون آنكه باور و ايماني همراه آن باشد، ارزش چنداني ندارد. همچنانكه احساسات ديني، آن گاه مطلوب و ارزشمندند كه پشتوانه اي از علم و معرفت داشته باشند و در اين صورت است كه مي توان انتظار داشت انجام اعمال ديني، استمرار داشته و فرد، در موقعيتهاي مختلف، به انجام وظايف و تكاليف ديني خود پايبند باشد. به اين ترتيب، در تعليم و تربيت ديني، مي خواهيم دانش آموزان، مفاهيم و مطالب ديني را درك كنند، به كسب معرفت بيشتر و نيز عمل به دانسته ها علاقه مند شوند و اعمال و وظايف ديني را با آگاهي و انگيزه اي واقعي، به صورتي مستمر و مداوم، انجام دهند.
-بايد از يك سوء برداشت پرهيز شود و آن اينكه توجه به قلمروهاي نگرشي و مهارتي دانش آموزان بدين معنا نيست كه به ميزان دين داري آنان نمره بدهيم و مثلاً به كسي كه در نماز جماعت شركت مي كند يا راست مي گويد يا غيبت ديگران را نمي كند، نمرة كامل بدهيم. اين امور اساساً قابل نمره دادن نيستند.
آنچه در يك فرايند آموزشي مي تواند مورد ارزشيابي قرار گيرد، صرفاً يادگيري افراد است. دانش، نگرش و تواناييهايي كه طي فرايند ياددهي- يادگيري به دست آورده اند و اگر همه جانبه و اثربخش باشند، مي توانند موجبات تقويت ايمان و عمل صالح آنان را فراهم آورند.
- نبايد با آزمونها و امتحانات مشكل و دلهره آور، در دانش آموزان، احساس ناخوشايندي نسبت به درس ديني ايجاد شود و يا تعدادي از آنها موفقيت در اين زمينه را براي خود، امري دشوار و يا ناممكن تلقي كنند. اگر كودك، درمورد انجام تكليفي، خود را ناموفق و شكست خورده تلقي كند، نسبت به آن كار، احساس بدي پيدا كرده و چنين احساسي، حتي او را از يادگيريهاي بعدي باز مي دارد؛ زيرا هم تمركز حواس روي جزئيات مطلب يادگرفتني را از او مي گيرد و هم موجب فرار او از موقعيتهاي مشابه (تجاربي كه كودك به آن بسيار نياز مند است) مي شود. اهميت ممانعت از ايجاد چنين احساسي، بويژه درمورد موضوعاتي كه صرفاً يك مادة درسي تلقي نمي شود (بلكه تمام زندگي امروز و آيندة دانش آموزان را تحت الشعاع قرار مي دهد)، به مراتب بيشتر است. به همين خاطر، هيچ دانش آموزي نبايد در درس ديني، احساس شكست و ناتواني پيدا كند.
- مقايسه ميان دانش آموزان با يكديگر ابتدايي، اضطراب آفرين و گاهي نااميد كننده است؛ به همين دليل، وضعيت هر كودك را، نخست بايد به نسبت خودش و پيشرفتي كه حاصل كرده، سنجيد و برآورد كرد. به عبارت بهتر، آنچه مهم است، رقابت هر دانش آموز با خود اوست، نه با دانش آموزان ديگر. توانايي و سرعت يادگيري دانش آموزان، بسيار متفاوت است و كافي است معلم، هر دانش آموز را از اين نظر، بخوبي شناخته و به او كمك نمايد تا از توان خود استفاده كند.
- از آنجا كه ارزشيابي، بخش جدايي ناپذير تدريس و يادگيري است، بايد در شرايط واقعي آموزش، حين انجام فعاليتهاي آموزشي صورت گيرد و شرايط و موقعيت مصنوعي امتحان، نمي تواند مجال مناسبي براي بروز رفتارهاي واقعي دانش آموزان باشد ضمن آنكه چنين شرايطي مي تواند تشويش و نگراني زيادي در بچه ها از بابت عملكردي كه خواهند داشت و قضاوتي كه در موردشان خواهد شد، به وجود آورد. در اينجا تمام فعاليتها و پيشرفتهاي دانش آموزان و روندي كه آنها طي مي كنند تا به نتيجه برسند، داراي اهميت هستند. بنابراين، ارزشيابي، به صورت مستمر انجام مي شود و ديگر نيازي به اتكا بر آزمونهاي پايان سال تحصيلي و ايجاد شرايطي خاص براي امتحان وجود ندارد و اضطراب و نگراني هم از اين بابت در دانش آموزان به وجود نخواهد آمد.
شيوه ها و ابزارهاي ارزشيابي موردنظر برنامه :
ارزشيابي پيشرفت تحصيلي، به عنوان مهم ترين بخش فرايند يادگيري، همراه با تحول در برنامة درسي تعليم وتربيت ديني دورة ابتدايي، بازنگري و اصلاح شده است. به همين جهت، شيوة ارزشيابي اين درس كه با هدف رشد دانش آموزان انجام مي شود، به صورت ذيل، تنظيم و اعلام مي گردد:
شيوة ارزشيابي:
1 - ارزشيابي به صورت تكويني و مستمر صورت مي گيرد.
2 - ارزشيابي تكويني پيشرفت تحصيلي دانش آموزان در اين درس از طريق مشاهدة رفتارهاي حاكي از يادگيري انجام مي شود.
3 - رفتارهاي حاكي از يادگيري يعني رفتارهايي كه «نشان دهندة تحقق اهداف و انتظارات يادگيري هر درس مي باشند.» به عبارت ديگر، اهداف و انتظارات هر درس مشخص مي كنند كه چه رفتارهايي را بايد ملاحظه كنيم تا براساس آن دربارة تحقق يا عدم تحقق اهداف يادگيري، قضاوت نماييم.
4 - مشاهدة رفتارهاي حاكي از يادگيري، در تمام طول تدريس، به هنگام انجام فعاليت هاي يادگيري و نيز پس از انجام آنها (مشاهدة محصول فعاليت) صورت مي گيرد. كلية فعاليت هاي يادگيري كه توسط معلم طراحي و توسط دانش آموز انجام مي شوند، موقعيت مناسبي براي مشاهده و قضاوت درمورد نتايج آن هستند.
5 - آنچه در اين ارزشيابي مورد نظر است، ميزان تحقق اهداف يادگيري هر درس است. بنابراين هرگونه مشاهده و قضاوت براساس فعاليت هاي غير ضروري جايز نيست (اعم از نمره دادن به رنگ آميزي تصاوير كتاب كار تا به خاطرسپردن و به يادآوردن جز به جزء اطلاعات مندرج در درس ها و يا عمل به وظايف و تكاليف شرعي و اخلاقي در خانه و مدرسه، در جايي كه از اهداف درس نباشند).
6 - ارزشيابي اين درس، كيفيت نگر است؛ يعني تغييرات كيفي درك و فهم و نيز نگرش هاي دانش آموزان، مشاهده و ثبت مي شوند. البته نتايج اين مشاهدات، فعلاً به صورت كمي در كارنامه منعكس مي شود.
7 - اين ارزشيابي زمان و موقعيت خاصي براي برگزاري امتحان، چه به صورت كتبي و چه به صورت شفاهي ندارد. بدين ترتيب براي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي در هديه هاي آسمان، از فعاليتي به نام «امتحان» استفاده نمي شود.
8 - ب. ت. ب. اين كه ارزشيابي اين درس منحصر به ارزشيابي تكويني است، لذا اين درس، در پايان هر نيم سال و يا سال تحصيلي، امتحان شفاهي و امتحان كتبي و امتحان نهايي ندارد.
12 – صلاحيت هاي حرفه اي معلمان
الف) صلاحيتهاي عمومي
منظور از صلاحيتهاي عمومي، مجموعة آگاهيها و مهارتهاي ذهني است كه معلم را در شناخت و تحليل مسايل و موضوعات مرتبط با تعليم و تربيت توانا مي سازد. اين صلاحيتها عبارتند از:
1 -شناخت انسان
بدين معنا كه بداند انسان موجودي خدا جوست، متفكر است، حقيقت طلب است، زيبايي طلب است، كرامت ذاتي دارد، داراي اراده و اختيار و عدالت خواه است و مي تواند جانشين خدا در روي زمين باشد.
2 -آگاهي از چگونگي مراحل رشد كودك از نظر اسلام
اسلام اصل رشد و مرحله اي بودن آن را پذيرفته و بر آن صحه مي گذارد همان گونه كه در روايات مختلف آمده مراحل رشد كودك به سه مرحله تقسيم مي شود. امام صادق عليه السلام فرمود: به فرزندت هفت سال آزادي بده تا بازي كند، هفت سال هم او را با اخلاق و آداب نيك تربيت كن. هفت سال هم او را ملازم و همراه خود قرار بده. پس اگر فرد صالحي شد به هدف خود رسيده اي؛ و الا او را به حال خود واگذار25.
آگاهي از نياز ها و علايق فراگير يكي از مهم ترين مسايل در اين زمينه است يعني بداند مخاطب او در ابعاد مختلف رشد (عقلي، اجتماعي، بدني، عاطفي و اخلاقي) داراي چه ويژگيهايي است تا فعاليتهاي خود را بر اساس آن شكل دهد .
3 - هدايت و كنترل يادگيري
هدايت يادگيري توسط معلم به معناي آن است كه او فعاليتهاي شاگرد را به نحوي جهت ميدهد كه از تواناييهاي وي به خوبي استفاده شده و زمينة رشد او توسط خويشتن فراهم گردد. بنابراين هدايت، راهنمايي و كنترل معنايي جز اين ندارد كه به يادگيرنده براي يادگيري ارادي به گونهاي ياري رسانده شود كه او بتواند با اراده و اختيار خود يادگيري را انتخاب و مسير آن را طي كند.
تجلي هدايتگري معلم در كوششي است كه او براي رشد استعداد افراد انجام ميدهد؛ كوششي براي آن كه آنان مستقل فكر كنند و با بصيرت بيشتر و احساس عميقتر به انجام كارها اقدام نمايند. او براي اين منظور، محيط تربيتي را فراهم ميكند كه مشوق آگاهي از گذشته و حال و امكانات آينده است.
4 - توانايي در طراحي درس
معلم كسي است كه طرح درس را مي سازد و به منظور برنامه ريزي, پارامترهاي سيستم آموزشي را به گونهاي انديشيده دستكاري ميكند و فرايند تربيتي را هم از نظر موضوعات درسي كه بايد فرا گرفته شود و هم از چشمانداز تجربه زندگي يادگيرنده ميشناسد. او فعالانه تعيين ميكند كه چه چيزي بايد در برنامه درسي كلاسش بگنجد و ميداند به رغم محدوديتها, مقررات, زبان و محيط، چگونه با برنامه برخورد كند.
5 -توانايي در غني سازي محتواي يادگيري
كتاب، ماده اوليه كار معلم است. اما اوست كه بايد محتواي اين كتاب را با تدبير خود همچون پارچهاي برش دهد و آن را متناسب با قامت دانش آموز، به هيئت لباسي مناسب در آورد.
اگر معلم ديني بخواهد علاوه بر ارائه آموزش, به پرورش ديني دانش آموزان نيز بپردازد، يعني علم را تبديل به ايمان كند و دينآموزي را با دينباوري و دينداري همراه سازد, بايد علاوه بر اقناع عقلها, دلها را نيز ارضا كند. مربي واقعي ميتواند راهي به سوي دلها بگشايد و علم را به ايمان و عقل را به دل پيوند زند. از اين رو راز موفقيت معلمان ديني را در رشد و شكوفايي ايمان شاگردان، بايد نخست در جذب دانش آموزان دانست. به صورتي كه بين معلم و شاگرد، رابطهاي روحي و معنوي برقرار شده و حتي نگاهها, اشارهها و حالتهاي معلم نيز در آنان تأثير عميقي گذارده و در تربيت شخصيت آنان منشأ اثر شود. معلم بايد بداند كه همه فعاليتهاي او, از لحظهي ورود به كلاس تا زمان خروج, رفتار او در محيط مدرسه و حتي خارج آن, حالت صورت, نگاهها و همهي كلمات او در يادگيري دانش آموزان سهم مؤثري دارد.
معلم آگاه ، براي ايجاد فضايي كه بتواند شاگردان را درآن فضا به صورت اعضاي يك جامعهي منسجم براي يادگيري شكل داده و قالبريزي كند, ويژگيهايي ر. ا. خ. بروز ميدهد كه فعاليت او را به عنوان سرمشق و عاملي تعيين كننده در ايجاد روحيهي اجتماعي در دانشآموزان, اثر بخش سازد: حالت شاد, رفتار دوستانه, بلوغ عاطفي, صداقت، صميميت و توجه دلسوزانه و آميخته با محبت, توجه به نيازها, احساس و عواطف بچهها و علاقهمندي به اجتماعي شدن آنها از اين جملهاند.
6 - توانايي برقراري ارتباط با محيط زندگي و والدين بچهها
معلم آگاه، موضوع هر درس را به معلومات و تجارب قبلي شاگردان پيوند مي زند و بناي كار خود را بر آن مي نهد. اين معلومات و تجربيات قبلي شاگردان, در بر گيرنده فرهنگهايي است كه آنها از خانه ها و زادگاهشان آورده اند.
معلم شايسته، با گسترش دادن دامنه محيط يادگيري از مدرسه به خانه شاگردان, روابطي همكارانه با والدين برقرار ميسازد و اين روابط را استمرار مي بخشد و از اين راه، مشاركت فعالانه والدين را در يادگيري فرزندانشان تشويق مي كند.
7 - استفاده از عنصر بازي در حين تدريس
به گفته پياژه بازي خمير مايه كودك است . معلم اين دوره بايد قابليت استفاده از انواع بازي ها اعم از بازي هاي حركتي ، كلامي ، نوشتاري و را داشته و در كار خود از آن ها در جاي صحيح بهره گيرد تا از اين طريق ، پيام ها و آموزه هاي ديني در جان كودك نشسته و روح و روان او با اين مطالب عجين گردد .
8 - رابطه معلم و شاگردي
بايد بر رابطه معلم و شاگردي بيش از پيش تاكيد كرد و اميد داشت اين رابطه، تحولات مهمي را در پي داشته باشد. شاگردان، عموماً در نتيجه تماس با معلم از نظر فكري متحول ميشوند. اين تحول مهم است زيرا هيچ كس نميتواند بدون تفكر، زندگي خوبي داشته باشد. تعليموتربيت بايد به گونهاي باشد كه در آن شاگرد و معلم به رغم تفاوت در نوع و ميزان دانش، در شرايط يكساني از مناسبات انساني باشند و هر كس در اين ارتباط هم ياددهنده و هم يادگيرنده باشد.
چنين ارتباطي، به جاي رقابت، بر همكاري كه تجارب يادگيري مثبت تري را براي دانش آموزان در بر دارد، تأكيد مي كند. بهبود رابطة دانش آموزان با يكديگر و نيز رشد دائمي «عزت نفس» در ايشان، از نكات
مورد توجه اين معلمان است.
9 - آگاهي از فن آوري هاي جديد و دانش و علم روز در حد نياز
به تناسب رشد علم و دانش و ظهور فناوري هاي جديد در حد نياز از آنها آگاه شده و در مسير ياددهي– يادگيري از اين علوم بهره برداري نمايد.
ب) صلاحيتهاي تخصصي
1 - عامل بودن
هدف تعليم و تربيت ديني، تنها ارائه اطلاعات و معارف ديني به دانش آموزان نيست. هدف آن است كه دانش آموزان از آموخته هاي خود در اين زمينه در موقعيتهاي مختلف زندگي روزمره خود استفاده كنند. به همين جهت لازم است آموزشها با زندگي روزمره دانش آموزان كاملاً مرتبط باشند. استفاده از موقعيتها و نمونه هاي موجود در زندگي روزمره دانش آموزان، انتخاب مطالب، نمونه ها و مثالها از زندگي آنها، فراهم ساختن فرصت تمرين و تعميم آموخته ها به زندگي روزمره و موقعيتهاي شبيه سازي شده آن و ... ازجمله نكاتي است كه بايد مورد توجه قرار گيرند.
2 - آشنايي با معارف ديني
آشنايي معلم با معارف ديني و منابع تقويت آن، از ضرورتهاي تدريس موفق اين درس در تمام مقاطع تحصيلي است. اين ضرورت بويژه در دوره حاضر كه دانش آموزان پرسشهاي متعددي در اين زمينه ها دارند، بيشتر به چشم مي خورد. همچنين استفاده از روشهاي فعال تدريس و مزاياي آن ، مستلزم غناي بيشتر معارف ديني آموزگاران مي باشد.
3 - نقش الگويي
در تعليم و تربيت ديني عوامل گوناگوني دست به دست هم ميدهند تا بستر مناسبي براي رشد كودك مهيا شود. اين عوامل را بايد در محيط خانه و در پدر و مادر و مسايل مربوط به وراثت تا خويشان, دوستان, محل زندگي، همكلاسي ها, معلمان, كتاب و مواد آموزشي گوناگون جستوجو كرد, اما به يقين پس از پدر و مادر, بايد مهمترين عامل را در مدرسه و در شخصيت معلم بجوييم؛ به ويژه در محدوده سني دوره ابتدايي كه الگوپذيري دانش آموز از يكسو و نقش الگويي معلم از سوي ديگر اين عامل را قوت ميبخشد. بنابراين، يكي از مهمترين نقشهاي معلم ديني, ايفاي نقش تربيتي وي به عنوان يك الگوست.26و لذا بايد خود وي عامل به تعاليمي كه ارائه مي كند باشد ؛ نه اينكه صرفا به عنوان يك الگو نقش بازي كند .
همچنين معلمان، براي دانش آموزان، الگوي عالي ارتباط مؤثر با ديگران، خلاقيت و ابتكار و كار و فعاليت هستند.
4 - سعة صدر و صبر
معلم ديني مي داند كه دانش آموز مانند هر انساني ممكن است اشتباه و خطا كند ، متناسب با سن خود احساسات مختلف دارد ، حالات مختلفي در او بروز مي كند . گاهي تند مي رود و گاهي كند ، گاه پرخاشگر است و گاه انزوا طلب و گوشه گير ، گاه مطيع است و گاه به تندي اعتراض مي كند و همه چيز را زير سوال مي برد ، معلم ديني با مدارا و سعه صدر دانش آموز خود را از بحران ها عبور مي دهد و سالم به سر منزل مقصود مي رساند .
5 - احترام به بنياد اساسي شخصيت
معلم, بايد محيطي را به وجود آورد كه در آن, "بنياد اساسي شخصيت" مورد احترام قرار گيرد. به عبارت ديگر نتايج اعتقادات را بايد بدون محكوم كردن اشخاص بررسي كند و فرد خاصي را كه عقيدهاي خاص دارد, مورد حمله قرار ندهد. در چنين محيطي, شاگرد ميتواند توافق يك عقيده را با عقايد ديگر بررسي كند و آزادانه به تجديد بناي موقت اعتقادات خود بپردازد.27
موضوع:راهنماي برنامه ي تعليم وتربيت اسلامي دوره ابتدايي درهفتصدوسي وپنجمين جلسه شوراي عالي آموزش وپرورش مورخ 27 /4 /1385 به تصويب رسيد .
1 -قطعا اين قرآن به آئيني كه خود پايدارتر است راه مي نمايد ، و به آن مومناني كه كارهاي شايسته مي كنند ، مژده مي دهد كه پاداشي بزرگ برايشان خواهد بود .
(اسراء -9)
2- به يقين ، خدا بر مومنان منت نهاد كه پيامبري از خودشان در ميان آنان برانگيخت ، تا آيات خود را بر ايشان بخواند و پاكشان گرداند و كناب و حكمت به آنان بياموزد، قطعا پيش از آن در گمراهي آشكاري بودند . (آل عمران ، 164)
3-و به راستي ما فرزندان آدم را گرامي داشتيم .... اسراء/70
4-...... آن گاه آفرينشي ديگر پديد آورديم ....مومنون / 14
5- ... و از روح خويش در آن دميدم .....ص72
6 -استاد شهيد مطهري از جايگاه فطرت در ميان معارف قرآني و اسلامي با عنوان «ام المعارف» ياد مي كند.
7 -...من در زمين جانشيني خواهم گماشت ....بقره/ 30: «....اني جاعل في الارض خليفه»
8 - پس روي خود را با گرايش تمام به حق ، به سوي اين دين كن ، با همان سرشتي كه خدا مردم را بر آن سرشته است . آفرينش خداي تغيير پذير نيست . اين است همان دين پايدار ، ولي بيشتر مردم نمي دانند .روم/ 30
9 - پيامبر اسلام مي فرمايد: «كل مولود يولد علي الفطره» ( صحيح بخاري، كتاب الجنائز، ابواب 80 و 93)
10 - از امام باقر (ع) در مورد «حنيف» سؤال شد، فرمودند: هي الفطره التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله، فطرهم الله علي معرفته» توحيد صدوق، ص 230، به نقل از استاد شهيد مطهري، مجموعه آثار، ج3، ص 462.
11 -اين است نگار گري الهي ، و كيست خوش نگار تر از خدا ....... بقره/ 138. امام باقر (ع) مي فرمايند: «عروه الوثقي التوحيد و صبغه الاسلام» بحارالانوار، ج3 ، ص 279.
12 - بحارالانوار، ج3، باب 11، ص 276، نقل از معاني الاخبار
13 - مجموعه آثار، ج3، ص 461.
14 -ما راه بدو نموديم ، يا سپاسگزار خواهد بود و يا ناسپاسگزار . انسان/ 3
15 -حشر /9
16 - صافات / 6
17 -اعراف/ 32
18 - اعراف /3
19 -بقره /117، انعام/101
20 -رحمن /29
21 -مجموعه آثار شهيد مطهري / جلد 3/ص 487-517
22 - ب. ت. ب. تحقيقات انجام شده توسط دكتر ناصر باهنر و دكتر حسين اسكندري و دكتر دادستان
23 -دو يا چند مفهوم جزيي در قالب يك نتيجه نهايي يادگيري مطرح شده اند كه مولف با رعايت آن مفاهيم در تدوين محتوا دستيابي به نتيجه نهايي يادگيري را ممكن مي سازد .
24 -با هنر ، ناصر ، "آموزش مفاهيم ديني همگام با روانشناسي رشد "شركت چاپ و نشر بين الملل سازمان تبليغات ، صفحه 68 ، 1380
* ارزشيابي، بازخوردهاي لازم را براي اطلاع يادگيرندگان از وضعيت يادگيري و پيشرفت درسي خود فراهم مي نمايد. بازخورد عملكرد، نقش مهمي در بهبود يادگيري دانش آموزان دارد. دانش آموزان با به كار بردن بازخوردها، يادگيري خود را بهبود مي بخشند.
25 -اسلام و تعليم و تربيت ، ابراهيم اميني ، انتشارات انجمن اولياء و مربيان ، ص 22
26 حضرت علي عليه السلام در خطبه ي 170 نهج البلاغه كيفيت تعليم و تبليغ ديني پيامبر اسلام را اين گونه توصيف مي كنند: " طبيب سياري است كه با طبابت خويش همواره در سير و گردش است. مرهم هايش را آماده كرده, ابزارهايش را سرخ و تافته نموده است. هر جا كه لازم باشد. اين يا آن را مي نهد , جايي نيش است و جايي نوش . در دل هاي نابينا, گوش هاي ناشنوا, زبان هاي گنگ, داروهاي خود را در جايگاه غفلت و در محل حيرت و آوارگي مي نهد و آنان را از غفلت و سرگشتگي نجات مي بخشد."بنابراين درد آشنايي, درمان شناسي, نيش و نوش را به جا بكار بردن و... و از همه مهم تر بدنبال دردمند گشتن و با كمال خضوع و حرص، غمخواري بيماران كردن از ويژگي هاي پيامبر اكرم به عنوان مربي بزرگ بشريت است. همچنين سوز و علاقه, اخلاص و بي توقعي, فروتني و افتادگي, صبوري و بلند نظري راه و رسم طبابت روحاني بزرگان تربيت ديني است چرا كه بدون آن، دردهاي روحي ومعنوي جامعه برطرف نمي شود. معلم آگاه در نقش يك مربي زندگي با احترام به حقوق دانش آموزان, مراعات انصاف و مساوات, پرهيز از تبعيض , مراعات اصل آزادي, برخورد محبت آميز و... الگويي موثر براي رفتار دانش آموزان خود بشمار مي آيد.
27 چرا كه فرد ممكن است از لحاظ عقلاني برتري عقيدهاي را بر عقيده ديگر بپذيرد، ولي به لحاظ عاطفي در پذيرفتن آن دچار اشكال شود.
مصوب 1385/04/27 شورای عالی آموزش و پرورش
امروزه، درس دینی جزء جدایی ناپذیر برنامه درسی مدارس ما به شمار می رود. اهمیت این ماده درسی حتی پیش از انقلاب اسلامی نیز به خوبی احساس می شده و کسانی بوده اند که با تلاشهای آنان، نهاد آموزش و پرورش رسمی آن زمان کشور، به گنجانیدن ماده درسی با عنوان «دینی»، مجاب می شده است. در این میان، یاد و خاطره بزرگانی چون استاد شهید مطهری، مرحوم شهید دکتر … و مرحوم شهید دکتر … دست اندرکاران نظام آموزشی کشور و دانش آموزان و معلمان، زنده و جاوید است. شایان ذکر است که آموزش دین به معنای جامع آن، در درس دینی خلاصه نمی شود و باید مبانی دینی محور اصلی و غالب نظام آموزشی و برنامه درسی نیز باشد.
«ان هذا القران یهدی للتی هی اقوم و یبشر المومنین الذین یعملون الصالحات ان لهم اجراً کبیراً»1
مهم ترین رسالت نظام اسلامی برنامه ریزی برای پرورش انسانهایی مومن، اندیشه ورز،خلاق، متعهد و عامل به تعالیم اسلامی است. انجام این رسالت هم بالندگی، دوام و استکمال نظام اسلامی را در پی دارد و هم فرصتی فراهم می کند تا آحاد جامعه وظایفی را که خداوند برای آنها معین فرموده انجام دهند و به سوی فلاح و رستگاری گام بردارند. روشن است که این مسئولیت مهم زمانی موثر واقع میشود که نظام اسلامی به رسالتهای دیگر خود نیز به طور نسبی عمل نماید و عوامل آسیب زای اجتماعی و تربیتی را به حداقل برساند. زیرا اهداف و مسئولیتها هرچه عمیق تر و عظیم تر شوند، علاوه بر برنامه ریزی گسترده، نیازمند دایره ای وسیع و شبکه ای پیچیده از عوامل و اسباب خواهندبود.
«لقد من الله علی المومنین اذ بعث فیهم رسولاً من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین2»
تعهد نظام اسلامی نسبت به تعلیم و تربیت آحاد جامعه به معنی تعیین نوع خاصی از تصدی گری و کیفیت انجام این مسئولیت نیست؛ بلکه نوع تصدی گری متناسب با شرایط زمانی و مکانی تنظیم میگردد؛ همان طور که تعهد نظام اسلامی نسبت به تامین معیشت مردم به معنای نوع خاصی از تصدی گری نیست. به طور مثال، محیط مدرسه، بعد از خانواده، مهم ترین محیط تربیتی است و نظام اسلامی مسئولیت دارد سهم خود را در ساختن این محیط انجام دهد و دولتی و یا خصوصی بودن مدرسه، موجب سلب مسئولیت نمی گردد، بلکه صرفاً نوع مسئولیت و میزان تصدی گری را متفاوت می کند.
در نظام اسلامی، نهادهایی که نسبتی با تعلیم و تربیت دارند، به میزان دایره عمل و تاثیر خود مسئولیت بیشتری بر عهده دارند.
بنا بر معارف دینی، هر انسانی با فطرتی پاک به دنیا میآید9 و تنها طریقی که میتواند انسان را به فلاح و رستگاری برساند و استعداد های واقعی اش را شکوفا سازد، طریق سازگار با فطرت و منطبق بر آن است. همچنین مطابق با معارف دینی، مهم ترین ویژگی فطری انسان، گرایش به توحید، عبودیت خدای یگانه و معرفت الله10 است. فطرت انسان فطرت توحیدی است بدین معنا که هم خود را وابسته به خالقی می یابد که منبع و سرچشمه همه خیرها و کمالات است و هم گرایشی به او- که گرایش به سوی همان خوبیها و زیباییهاست- در ضمیر خویش احساس می کند. دین اسلام که دین فطری است آمده تا این فطرت توحیدی را در همه ابعاد شکوفا کند و شخصیتی توحیدی از انسان بسازد. به علاوه رسیدن به بینش توحیدی در باب جهان و انسان زیربنا و محور برنامه هدایتی اسلام است که همه اجزا و مولفه های این برنامه را شکل و جهت می دهد: «صبغه الله و من احسن من الله صبغه11».استاد مطهری می نویسد:((در حدیث است «الدین الحنیف و الفطره و صبغه الله و التعریف، فی المیثاق12»؛ دین حنیف یا دین فطری و یا صبغه الله است که خدا در میثاق- یعنی در پیمانی که با روح بشر بسته است- بشر را با آن آشنا کرده است13.))
ازآنجاکه فطرت و استعداد های فطری با بهره مندی ازتعقل و اتخاذ تصمیمهای درست شکوفا میشوند، نقش خردو خردورزی در مسیر تعلیم و تربیت دینی بسیار مهم وبنیادی تلقی میگردد.در آموزه های دینی مابردینداری خردمندانه تاکید شده است. درتعلیم وتربیت دینی،انباشتن ذهن دانش آموزان ازدانستنیها، اطلاعات ومفاهیم دینی بدون آنکه تمایلی برای عمل به آنها وجود داشته باشد ونیزتاکید بر اعمال و مهارتهای فاقدپشتوانه آگاهی و نگرش، به کلی مردود است.مفاهیم وموضوعات باید به نحوی ادراک شوند که قابلیت کاربرد وانتقال به زندگی روزمره یادگیرنده راداشته باشند.به علاوه،چنین دانشی بایدموجبات ایجاد و تقویت احساس مثبت و خوشایند نسبت به مفاهیم دینی و گرایش به انجام اعمال دینی را فراهم آورد. بدین ترتیب، در تعلیم و تربیت دینی، اهداف شناختی نیز اهمیت ویژه خود را حفظ می کنند ولی نه به این صورت که تنها اطلاعاتی پراکنده و بدون ارتباط باسایر مفاهیم موجود در بافت ذهنی یادگیرنده باشند.
شیوه های نو در تعلیم و تربیت، بر افزایش مشارکت دانش آموز در امر یادگیری و ایجاد فرصتهای مناسب برای حضور فعال او در همه صحنه های یادگیری تاکید دارد. برنامهای که بر روشهای فعال و مشارکتی در آموزش تاکید داشته باشد، لزوماً به دنبال ایجاد فرصت برای مشارکت کودکان در امر یادگیری است. اینکه دانش آموز خود جست و جو کند، خود بیابد و یافتههایش را خود به کار گیرد، هدف روش فعال یادگیری به شمار میرود. در این شیوه، معلم در واقع راهنما و راهبر است و این بچهها هستند که با راهنمایی او، مفاهیم جدید را دریافت میکنند. برنامه درسی باید تا آنجا که امکان دارد، مطابق این شیوه تهیه شود. بدین ترتیب، فعالیتهای گروهی و آموختن دانش آموزان از یکدیگر، فراهم کردن امکان بروز خلاقیت و ابتکار برای دانش آموزان، ایجاد زمینه برقراری پیوند بین آموخته های خود در دروس مختلف (اهداف فرعی یا کارکرد ثانویه) نیز از دیگر نکات مورد توجه در این برنامه اند. (در اهداف، کار کرد ثانویه دیده شده است)
ب. ت. ب. ویژگیهای رشد ذهنی دانش آموزان در دوره ابتدایی، در برنامه جدید، بر علاوه بر بهره گیری از محسوسات و نمونه های عینی بر تربیت استعدادهای کودک برای شناختن اوضاع جهان خارج و مرتبط ساختن مطالب درسی با مظاهر زندگی و اشیای موجود در محیط خاص کودک تاکید شده است. همچنین، ضمن توجه به اهمیت بهرهگیری از حافظه کودکان به نحو مطلوب، ادراک مفاهیم و فراگیری طرز استفاده از آنها (در قالب اهداف) و برقراری پیوند بین آموزش و زندگی روزمره بچه ها مورد تاکید قرار گرفتهاند.
تاکید بر جنبه های نگرشی و عاطفی تعالیم دینی، به منظور فراهم ساختن مقدمات عمل به باورها، یکی از ویژگیهای مهم برنامه تعلیم و تربیت دینی است. آنچه بیش از هر چیز دیگری در تعلیم و تربیت دینی مورد نظر است، ایجاد نگرشهای صحیح و یا تغییر برخی نگرشهای نادرست ا ست و این که دانش آموز براساس آموختههای خود بتواند به یک موضع و نظرگاه معین و ضرورتاً صحیح برسد و امکان انتخاب و تصمیمگیری را بیابد و در نهایت از این رهگذر به ایمان و اعتقاد برسد. این ایمان و اعتقاد، مقدمه عمل آگاهانه و انتخاب شده است، بنابراین در برنامه جدید، انباشتن ذهن کودکان از مفاهیم و تاکید صِرف بر مهارتهایی که تنها به درد امتحان میخورد و آنها را به هنگام ارزشیابی به ظاهر موفق جلوه میدهد، مد نظر نبوده، در عوض، ادراک مفاهیم دینی به عنوان مقدمه ای برای رشد عاطفی و تغییر نگرشهای دانشآموزان نسبت به آنها و انس با این مفاهیم مورد توجه قرار گرفته است. همچنین به «عمل صحیح» به عنوان حاصل تبعی «نگرشهای صحیح» تاکید شده است. 22
تربیت دینی به دنبال آن است که تسهیلات و شرایط مساعدی برای رشد تفکر دینی دانش آموزان فراهم کند. به این ترتیب، آشنایی با معارف دینی، هدفی میانی و زیستن دینی انسان، هدف اصلی خواهد بود. از آنجا که مسایل زندگی انسان نامحدودند و هیچ گاه نمی توان همه آنها را آموزش داد، لازم است دانش آموختگان، فرایند یادگیری را به خوبی آموخته باشند تا در مواجهه با هر مسئله تازه ای، راه حل مناسب آن را پیدا کنند و جریان یادگیری را تداوم بخشند. همچنین، باید توجه داشت که فرایند و مسیر بر کیفیت نتیجه هم اثر می گذارد. احساس و نگرش فرد درمورد موضوع یادگیری نیز تا حد زیادی تحت تاثیر چگونگی طی مسیریادگیری است؛ بنابراین، باید به افراد کمک کرد تا نسبت به فرایند یادگیری و آموخته هایشان احساس خوب و خوشایندی داشته باشند. بر این اساس، توصیه میشود که به فرایند یادگیری بیش از پیش توجه شود؛ چراکه فقط این نتیجه یادگیری نیست که اهمیت دارد بلکه آنچه طی فرایند آموزش اتفاق می افتد، نیز از اهمیت فراوان برخوردار است. ثمره این بحث آن است که اولا درگیری دانش آموزان در جریان یادگیری، موجب عمیقتر و پایدارتر شدن آموخته های آنان میشود؛ ثانیا معلم را یاری می دهد تا برای ارزشیابی پیشرفت یادگیری آنان، هم به فرایند و هم به محصول توجه کند و به نتایج بهتری دست یابد؛ ثالثا اینکه به واسطه فعالیت بیشتر در امر یادگیری، در دانش آموزان احساس خوب و خوشایندی ایجاد می کند که به ویژه برای درس دینی، فوق العاده حائز اهمیت است.
ادبیات کودکان آموزههای ارزندهای را در اختیار برنامهریزان و مولفان کتابهای درسی قرار میدهد تا با بهرهگیری از آنها بتوانند به زبان کودکان بیش از پیش نزدیک شده و کلام خود را با آنان هماهنگ کنند. در برنامه جدید نیز تا آنجا که به محتوا، اصالت مفاهیم و ساختار آموزشی مواد درسی لطمه وارد نشود، از آموزههای مربوط به ادبیات کودکان و محصولات کارشناسان این حیطه بهره گرفته شده است. همچنین ب. ت. ب. ویژگیهای رشد ذهنی کودکان، از محسوسات و نمونه های عینی برای پرورش تفکر کودکان استفاده و از طرح بی موقع مطالب انتزاعی، خشک و غیرملموس دوری شده است.
2-آشنایی با برخی دعاهای مناسب با تاکید بر ادعیه قرآنی
2-آشنایی با دعاهای مناسب با تاکید بر دعاهای معصومین علیهم السلام
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
