قانون هواپیمایی کشوری

منظور از هواپیما که در این قانون ذکر می شود وسیله نقلیه ای است که بتواند در نتیجه عکـس العمـل هـوا خـود را در فضـا نگاهدارد.

این قانون مربوط به هواپیماهای کشوری است و شامل هواپیماهای نظامی نمیباشد.

دولت حق حاکمیت مطلق و انحصاری در فضای بالای آبهای ساحلی آن را دارا م. ب..

برای ایجاد و توسعه هواپیمایی کشوری دولت مکلف است: الف مؤسسات هواپیمایی کشوری را به منظور تأمین نیازمندی‌های حمل‌ونقل داخلی و خارجی مسافر و بار و محمولات پستی تشویق نموده توسعه دهد. ب خطوط هوایی داخلی را به نحوی که نقاط مختلفه کشور بتواند از فواید آن بهره‌مند گردد تنظیم و فرودگاه‌های لازم را تأسیس و وسایل مربوط به تأمین بی‌خطری پرواز هواپیماها را فراهم سازد. ج به مؤسسات هواپیمایی ایرانی مساعدت نماید تا سرویس‌های هوایی مورد نیاز کشور را به طریق غیرانحصاری تأسیس و دایر کند. د به منظور بسط و تقویت روابط اجتماعی و اقتصادی ایران با سایر کشورهای جهان ارتباط هوایی را بر اساس معامله متقابله برقرار نموده و توسعه دهد.

(اصلاحی 25/1/1367) برای اجرای این قانون سازمان مستقلی به نام سازمان هواپیمایی کشوری وابسته به وزارت راه و شهرسازی تأسیس می‌شود. سازمان دارای رییسی است که در عین حال معاون وزیر راه و شهرسازی نیز م. ب. و به پیشنهاد وزیر راه و شهرسازی و تصویب هیأت دولت برای مدت حداکثر 3 سال به این سمت منصوب می‌شود، انتصاب مجدد وی به این سمت به روال فوق بلامانع م. ب.. سازمان مزبور در انجام وظایف خود از نظر مالی و استخدامی و اداری، طبق مقررات مربوطه تحت نظر وزیر راه مستقلاً اقدام می‌نماید و سازمان آن به موجب تصویب‌نامه هیأت‌وزیران تعیین می‌شود. سازمان می‌تواند از محل درآمدهای قانونی خود در قالب بودجه‌های مصوب و در صورت وجود کسری از محل درآمدهای عمومی کشور طبق مقررات استفاده نماید. وظایف عمده سازمان مزبور به قرار زیر م. ب.: الف– ایجاد، توسعه، بهره‌برداری و نگهداری فرودگاه‌ها و دستگاه‌های ناوبری و مخابراتی، رادیویی و تلگرافی و تلفنی که مخصوص تنظیم رفت‌وآمد هواپیماها و تأمین بی‌خطری پرواز آنها م. ب. و به طور کلی هر نوع نظارت و مساعدتی که به منظور پیشرفت هواپیمایی کشوری و تأمین بی‌خطری پرواز لازم باشد. ب– نظارت در فعالیت هواپیمایی کشوری طبق مقررات مربوط به منظور جلوگیری از وقوع مخاطرات و رقابت‌های مضره بین متصدیان حمل‌ونقل هوایی و حفظ مصالح عمومی. ج– تربیت متخصصین فنی هواپیمایی کشوری با هماهنگی دستگاه‌های ذی‌ربط. د– اهتمام در پیشرفت و توسعه هواپیمایی کشوری و تشویق صنایع مربوط. هـ – مطالعات و تحقیقات علمی و فنی در مسائل مربوط به هواپیمایی کشوری و ایجاد تسهیلات و تشویق افراد و مؤسسات صلاحیت‌دار به انجام این امور و تهیه موجبات آن. و– تهیه طرح موافقتنامه و قراردادهای هواپیمایی با دول خارجی که طبق مقررات به وسیله دولت تقدیم مجلس شورای اسلامی می‌شود.

اصلاحی 22/12/1346 (شورایی به نام شورایعالی هواپیمـایی کشـوری در نخسـت وزیـری تشـکیل و دارای 11 نفر عضو به ترتیب زیر خواهد بود که برای مدت سه سال انتخاب میشـوند و انتخـاب مجـدد آنهـا بلامـانع 1 رییس کل هواپیمایی کشوری است. 2 یک نفر از اعضای عالیمقام هواپیمایی کشوری به انتخاب وزیر راه . 3 یک نفر از قضات عالیمقام به انتخاب وزیر دادگستری. 4 یک نفر از امرای نیروی هوایی ... به انتخاب وزیر جنگ 5 یک نفر نماینده عالیمقام از وزارت اقتصاد به انتخاب وزیر اقتصاد . 6 یک نفر نماینده عالیمقام از وزارت کشور به انتخاب وزیر کشور. 7 یک نفر نماینده عالیمقام از وزارت امور خارجه به انتخاب وزیر امورخارجه. 8 یک نفرنماینده عالیمقام از سازمان برنامه به انتخاب مدیرعامل سازمان برنامه. 9 یک نفر از اعضای اطاق بازرگانی تهران به انتخاب رییس اطاق. 10 یک نفر از اعضای اطاق صنایع و معادن ایران به انتخاب رییس اطاق. 11 یک نفر متخصص حقوق هوایی به انتخاب وزیر راه. مدیرعامل شرکت هواپیمایی ملی ایران و یک نفر نماینده از مؤسسات هواپیمایی خصوصی داخلی در جلسات شورا شرکت نموده ولی حق رأی ندارند

هواپیمای ایرانی با رعایت قوانین و مقررات کشور در پرواز بر فراز ایران آزاد م. ب..

هواپیمای خارجی میتواند با رعایت قوانین و مقررات کشور بر فراز ایران پرواز نماید یـ ا در ایـران فـرود آید و مسافر و بار و محمولات پستی یا یکی از آنها را پیاده و یا قبول نماید مشروط بر این که قبلاً اجازه دولـت ایـران تحصیل شده باشد یا به موجب قراردادی این اجازه داده شده باشد و دولت متبوع آن هواپیمـا همـین حقـوق را بـرای هواپیمای ایرانی شناخته باشد.

حملونقل بازرگانی مسافر و بار و محمولات پستی یا یکی از آنها از یک نقطه کشور به یک نقطه دیگر آن منحصر به هواپیماهای ایرانی م. ب..

اداره کل هواپیمایی کشوری می تواند در مواردی که امنیت عمومی یا علل نظـامی ایجـاب مـینمایـد بـا تصـویب هیـأتوزیران پرواز هواپیمای ایرانی یا خارجی را بر فراز قسمتی از خاک کشور ممنوع یا محدود یا مقید به شرایط خاصی بنماید.

برای این که هواپیمایی به تابعیت ایرانی شناخته شود بایـد در دفتـر ثبـت هواپیماهـا کـه در اداره کـل گاهداری میشود به ثبت برسد. الف هواپیما در کشور دیگری به ثبت نرسیده باشد و در صورتی که قبلاً در ثبت کشـور دیگـر بـوده از ثبـت آن کشور خارج شده باشد. ب هواپیما به اتباع ایران اعم از شخص یا شرکت متعلق باشد. ج (اصلاحی 24/1/1348 (اگر هواپیما تعلق به شرکتی داشته باشد اکثریت سهام آن باید متعلق بـه اتبـاع ایـران و اقامتگاه قانونی آن شرکت در ایران باشد و در شرکتهایی که سرمایه آنها به صورت سهام یـا متسـاوی القیمـه درآمـده سهام شرکت با اسم باشد پس از ثبت هواپیما گواهینامه ثبت و تابعیت ایرانی صـادر و علا یـ م ثبـت و تابعیـت تعیـین میشود.

هواپیمایی که به تابعیت ایرانی شناخته شده در صورتی که در کشور دیگری به ثبت برسد و یا مالـک آن تغییر یا فوت کند یا تغییر تابعیت دهد و همچنین در صورتی که یکی از شرایط ثبت مندرج در مـاده 11 را فاقـد شـود ثبت هواپیما و همچنین گواهینامه ثبت و تابعیت آن از تاریخ وقوع یکی از علل فوق باطل میشود.

هواپیمایی که در دفتر ثبت هواپیماها به ثبت رسیده باشد در صورتی میتواند پرواز کنـد کـه گواهینامـه قابلیت پروازی که مدت اعتبار آن منقضی نشده دارا باشد. مـاده 14 هیچکس نمیتواند هواپیمایی را براند یا به سمت عضو هیأت رانندگی در هواپیما به هر نوع عمل مربوط به راندن هواپیما اقدام یا کمک نماید یا تعلیم خلبانی دهد مگر این که گواهینامه فنی که مدت اعتبار آن منقضـی نشـده دارا باشد.

مرجع صدور هرگونه اجازه نامه مربوط به امور هواپیمـایی کشـوری و گواهینامـه مربـوط بـه متخصصـین فنـی هواپیمـایی کشوری و پروانه مربوط به بهره برداری هوایی اداره کل هواپیمایی کشوری م. ب..

اداره کل هواپیمایی کشوری می تواند در موارد تخلف از مقـررات ایـن قـانون و آیـین نامـه هـای اجرایـی آن صـرفنظر ازتعقیبات جزایی هرگونه اجازه نامه یا گواهینامه متخلف را لغو یا موقتاً توقیف نموده یا اختیارات مندرج در آن را محدود سازد و همچنین پرواز هواپیماهای متخلف را در صورتی که محتمل خطر برای سرنشینان هواپیما یا اشخاص یا حیوانات روی زمین یـا حـدوث خسـارتیبرای اموال اعم از منقول یا غیرمنقول باشد ممنوع سازد.

برای این که شخص طبیعی یا حقوقی بتواند در ایران به تصدی حملونقل بازرگانی هوایی اشـخاص یـا کشور تحصیل کـرده اشیاء مبادرت نماید باید تبعه ایران بوده و قبلاً پروانه بهرهبرداری هوایی از اداره کل هواپیمایی باشد. این پروانه در صورتی داده میشود که شورایعالی هواپیمایی کشوری بهرهبرداری هوایی تقاضا شـده را منطبـق بـا مصالح کشور و احتیاجات جامعه تشخیص دهد و اطمینان حاصل نماید که تقاضاکننده قادر به انجام وقوع بهرهبـرداری هوایی مورد تقاضای خود به طرز اطمینان بخش م. ب.. در مورد شرکتهای هواپیمایی برای صدور پروانه بهرهبرداری هوایی علاوه بر وجود شرایط فوق دارا بودن شـرایط ثبت هواپیما مندرجه در ماده 11 الزامی است. برای هر نوع پرواز بازرگانی دیگر و همچنین تأسیس و دایر نمودن آموزشگاه به منظور تعلیم و تربیـت متخصصـین فنی هواپیمایی شرایط مندرجه در این ماده ضروری است ولی به جای پروانه بهرهبرداری هـوایی اجـازه نامـه اداره کـل هواپیمایی کشوری باید قبلاً تحصیل شده باشد

در صورتی که دارنده پروانه بهره برداری هوایی یا سایر پروانه های مربوط به امور هواپیمایی کشوری شرایطی را که برای تحصیل پروانه لازم بوده فاقد شود یا از انجام تعهداتی که به موجب مندرجات پروانه به عهده گرفته تخلف نمایـد اداره کـل هواپیمـاییکشوری می تواند طبق نظر شورای عالی هواپیمایی کشوری برحسب درجه اهمیت تخلف و تکرار آن پروانـه او را لغـو یـا موقتـاً توقیـفنموده یا اختیارات مندرج در آن را محدود سازد.

هر وقت اداره کل هواپیمایی کشوری برای ایجـاد فرودگـاه هـا یـا تأسیسـات مربـوط بـه هواپیمـایی کشـوری احتیـاج بـهخریداری زمین یا ساختمان متعلق به دیگری پیدا کند می تواند طبق قانون راجع به احداث و توسعه معابر و خیابانها مصوب 23 آبان مـاه1312 شمسی اقدام نماید.

اداره کل هواپیمایی کشوری میتواند از املاک عمومی یا خصوصی اعم از اراضی و ساختمانها برای برقرار کردن وسایل مربوط به تأمین بیخطری پرواز هواپیماها مجاناً استفاده کند و حق عبور از آن املاک را برای به کار انداختن و نگهداری وسایل مزبور خواهد داشت مشروط بر این که مانع استفاده عادی از آن املاک نشود چنانچه در نتیجه برقرار کردن یا به کار انداختن یا نگاهداری وسایل مذکور خسارتی وارد شود باید از طرف اداره کل هواپیمایی کشوری جبران گردد.

دولت می تواند به پیشنهاد اداره کل هواپیمایی کشوری با صدور تصویبنامه ایجاد هرگونه ساختمان یا مـانع دیگـری را درفاصله معینی از حدود یک فرودگاه یا تأسیسات مربوط به تأمین بی خطری پرواز هواپیماها یا ممنوع یا محدود سازد مگر در صورتی کـهساختمان یا مانع مزبور موجد خطری برای پرواز هواپیماها نگردیـده و مـورد موافقـت اداره کـل هواپیمـایی کشـوری قـرار گرفتـه باشـدچنانچه خسارتی مستقیماً و منحصراً در نتیجه این ممنوعیت یا محدودیت به کسی وارد گردد باید از طرف اداره کل هواپیمایی کشـوریجبران شود. در صورتی که ساختمان یا مانع دیگری که مطابق این ماده ممنوع یا محدود شده باشد در اطراف یک فرودگاه کشوری یا تأسیسات مربوط به تأمین بی خطری پرواز هواپیماها قبل از اجرای این قانون موجود بوده دولت میتواند مطابق ماده 19 بـرای برداشـتن یـا محـدودساختن آن اقدام نماید.

آیین نامههای اجرایی این قانون شامل مقررات مربوط به پرواز هواپیماهای کشوری ایرانی و خارجی – تأمین بی خطـریپرواز هواپیماها – فرودگاه ها – ثبت و تابعیت هواپیماها – قابلیت پرواز هواپیماها – گواهینامه های متخصصین فنی هواپیمایی مربـوط بـهتعلیم و تربیت متخصصین فنی هواپیمایی – کارخانه ها و تعمیرگاه های مربوط به هواپیمایی – حمل ونقل هوایی – مخابرات هواپیمایی – سوانح هواپیمایی – و موارد توقیف موقت یا لغو هرگونه اجازه نامه یا گواهینامه یا پروانه صادره یا توقیـف هواپیمـای متخلـف بـه وسـیلهاداره کل هواپیمایی کشوری تنظیم و پس از تصویب هیأت وزیران به موقع اجرا گذاشته خواهد شد.

هر کس به قصد ایجاد خطر برای هواپیما یا سرنشینان آن علامت هـوایی تقلبـی بـه کـار بـرد بـه نحـوی کـه بتـوان آن راعلامت حقیقی مخصوص هواپیمایی تلقی نمود یا علامت هواپیمایی موجود را غیرقابل استفاده سازد یا مانعی در مقابل هواپیما ایجـاد یـااطلاع غلط دهد یا هرگونه عملی به منظور ایجاد خطر برای هواپیما یا سرنشینان آن انجام بدهد به حـبس تـأدیبی از شـش مـاه تـا 3 سـالمحکوم خواهد شد و در صورتی که از عمل او قتل یا جرح واقع شود مرتکب به مجازاتی که به نفس جرم مزبور مقرر است نیز محکـومخواهد گردید و مجازات اشد قابل اجراست.

هر کس عالماً هواپیمایی را که دارای علایم ثبت و تابعیت مجعول باشد براند و همچنین هر کس عالماً هواپیمایی را که بدون حق علامت تابعیت ایران به آن نصب شده در خارج از ایران براند به حبس تأدیبی از شش ماه تا 3 سال محکوم خواهد شد.

هر کس عالماً هواپیمایی را که فاقد علایم ثبت و تابعیت بوده براند به حبس تأدیبی از 3 مـاه تـا 1 سـال محکـوم خواهـدشد.

در مواردی که پرواز هواپیما بر فراز ایران مشروط به تحصیل اجازه قبلی از دولت است هر کس عمداً بدون داشتن اجازه هواپیمایی را بر فراز ایران براند و همچنین در مواردی که مطابق مقررات این قانون پرواز هواپیما بر فراز قسمتی از خاک کشـور ممنـوعیا محدود یا مقید به شرایط خاصی باشد عمداً هواپیما را بر فراز مناطق ممنوع براند یا بدون رعایت محدودیت ها یا شـرایط مقـرره پـروازکند به جزای نقدی از 46/000/000 تا 230/000/000 ریال یا به حبس تأدیبی از 2 ماه تا 1 سال یـا بـه هـر دو مجـازات محکـوم خواهـد شـد و اگـر بـه موجب قوانین دیگری مجازات شدیدتر برای این عمل مقرر شده باشد مجازات اشد قابل اجرا است.

هر کس با هواپیمای خارجی به قصد حمل ونقل بازرگانی از یـک نقطـه کشـور بـه یـک نقطـه دیگـر آن مسـافر و بـار ومحمولات پستی یا یکی از آنها را حمل کند به جزای نقدی از 46/000/000 تا 230/000/000 ریال یا به حبس تأدیبی از 2 مـاه تـا 1 سـال یـا بـه هـر دو مجازات محکوم خواهد شد.

اشخاص زیر به جزای نقدی از 23/000/000 تا 200/000/000 ریال یا به حبس تأدیبی از 2 ماه تا 6 ماه یا به هـر دو مجـازات محکـومخواهند شد: الف – هر کس بدون داشتن پروانه بهرهبرداری هوایی به تصدی حملونقل بازرگانی هوایی اشخاص یا اشیاء مبادرت ورزد. ب – هر کس بدون داشتن اجازهنامه از اداره کل هواپیمایی کشوری به هـر نـوع پـرواز بازرگـانی دیگـر یـا تأسـیس و دایـر نمـودنآموزشگاه به منظور تعلیم و تربیت متخصصین فنی هواپیمایی عمل نماید. ج – هر کس بدون داشتن گواهینامه فنی هواپیمایی را براند یا به سمت عضو هیأت رانندگی در هواپیما به هر نـوع عمـل مربـوط بـهراندن هواپیما اقدام یا کمک نماید یا تعلیم خلبانی دهد. د – هر کس هواپیمایی را براند که فاقد گواهینامه قابلیت پرواز بوده یا مدت اعتبار گواهینامه مزبور منقضی شده باشد.

روابط حقوقی بین اشخاصی که در داخل یک هواپیمایی که بر فراز ایران پرواز می نماید قـرار دارنـد در مـواردی کـه ازلحاظ حق حاکمیت ارضی اصولاً مشمول قوانین محلی است تابع قانون کشور متبوع آن هواپیما م. ب..

مقررات جزایی ایران نسبت به جرایمی که داخل یـک هواپیمـای ایرانـی در خـارج از ایـران ارتکـاب شـود وقتـی اجـرامی شود که متهم در ایران دستگیر شده باشد و متهم تبعه خارجی برای تعقیب به کشور خارجی رد نشده یا در صورتی که متهم به علـتارتکاب آن جرم به ایران مسترد شده باشد.

به جنحه و جنایاتی3 که در داخل هواپیمای خارجی حین پرواز ارتکاب شـود در صـورت وجـود یکـی از شـرایط ذیـلمحاکم ایران رسیدگی خواهند کرد. الف – جرم مخل انتظامات یا امنیت عمومی ایران باشد. ب – متهم یا مجنی علیه تبعه ایران باشد. ج – هواپیما بعد از وقوع جرم در ایران فرود آید. در هر یک از موارد بالا رسیدگی در دادگاه محلی که هواپیما فرود آمده یا دادگاه محلی که مـتهم دسـتگیر شـود بـه عمـل خواهـدآمد.

در موردی که جنحه یا جنایتی داخل یک هواپیما که بر فراز ایران پرواز می کند یا داخل یک هواپیمای ایرانی در خارج از ایران ارتکاب شود فرمانده هواپیما مکلف است تا زمانی که مداخله مـأمورین صـلاحیت دار میسـر باشـد طبـق مقـررات قـانون اصـول محاکمات جزایی تفتیشات و تحقیقات مقدماتی به عمل آورده دلایل و مدارک جرم را جمع آوری و تـأمین نمایـد و در صـورت لـزوممی تواند موقتاً مظنونین به ارتکاب جرم را توقیف کند مسافرین و اعضاء هیأت رانندگی را تفتیش و اشیایی را که ممکن است دلیل جرم باشد توقیف نماید. در مورد این ماده فرمانده هواپیما برای تفتیش جرم و تحقیقات مقدماتی از ضابطین دادگستری محسوب میشـود و کلیـه وظـایفی را که به موجب فصل دوم قانون اصول محاکمات جزایی برای کمیسرهای شهربانی مقرر است عهده دار م. ب..

در مورد ماده 32 پس از فرود آمدن هواپیما فرمانده باید گزارش کتبی راجع به موضوع جرم و اقدامات مقدماتی کـه بـه عمل آورده است تنظیم و به اداره کل هواپیمایی کشوری ارسال دارد. به علاوه در صورتی که هواپیما در ایران فرود آید فرمانده هواپیما مکلـف اسـت فـوراً وقـوع جـرم و نتیجـه تفتیشـات و تحقیقـات و اقداماتی را که به عمل آورده به دادستان محل فرود آمدن هواپیما ی. ق. م. او اطلاع داده متهم یا مظنون را با دلایل و مدارک جرم به دادستان یا بازرس تسلیم و از مداخله خودداری کند و در موردی که هواپیمای ایرانی بعد از وقـوع جـرم در خـارج از ایـران فـرود آیـدفرمانده هواپیما باید مراتب را به اطلاع کنسول ایران که در حوزه او هواپیما فرود آمده رسانیده و از او کسب تکلیف کند.

تخلف از مقررات آیین نامه های اجرا احکام این قانون موجـب کیفرهـایی اسـت کـه حـداکثر آن نبایـد از 368/000/000 ریـال جزای نقدی و دو ماه حبس تأدیبی تجاوز نماید. میـزان مجـازات هـر یـک از انـواع تخلفـات در آیـین نامـه ای کـه بـه پیشـنهاد وزارتـین دادگستری و راه به تصویب هیأت وزیران رسیده باشد تعیین خواهد شد.

رسیدگی به جرایم مذکور در این قانون در مراحل کیفری و دادگاه های صـلاحیت دار فـوراً و خـارج از نوبـت بـه عمـلخواهد آمد.