آثار قانونی مترتب بر موضوع دستور موقت — این قاعده به منظور تثبیت نتایج دادرسی

با استفاده از وحدت ملاک ماده ۳۰۹ و تبصره های آن چنانچه دستور موقت به انضمام رای اصلی مورد اعتراض قرار گیرد بعد از اعتراض دیگر دادرس دادگاه حق تصحیح دستور را ندارد و این مأموریت به دادگاه تجدیدنظر محول می شود. در واقع بازه زمانی اصلاح رای از سوی دادگاه بدوی تا زمانی است که رای مورد تجدید نظر خواهی واقع نشود. همینطور حقوق منبعث از دستور از زمان ابلاغ تصمیم اصلاحی دادگاه آغاز می شود. برای مثال طرح اصل دعوا در فرجه ۲۰ روز از تاریخ صدور دستور ماده ۳۱۸ ق.آ.د. م) و نیز مهلت تجدید نظر خواهی از دستور در صورت قابل تجدید نظر بودن رای اصلی مواد ۳۲۵ و ۳۳۶ ق.آ.د. م) از مبداء ابلاغ رای اخیر (رای اصلاحی) آغاز می شود. در ابلاغ تصمیم و اعطای رونوشت از آن به اطراف درخواست دفتر دادگاه باید هر دو تصمیم اولیه و تصحیحی را منضماً در اختیار ذینفع و متقاضی قرار دهد. چنانچه در مرحله اجرای دستور اشکال، ابهام یا اجمال موجب تردید و سرگردانی دادورز شود، دادگاه صادر کننده دستور بایستی با وحدت ملاک از مواد ۲۵ و ۲۷ ق.ا.ا.م در این خصوص تصمیم گیری کند و بعد از ملاحظه پرونده و گزارش دادورز اشکال ابهام یا اجمال را برطرف سازد. اعتبار امر قضاوت شده بر آن است. اعتبار قضیه محکوم بها از آثار احکام دادگاه ها و گردیده ثابت و تغییر ناپذیر است. حتی دادگاه صادر کننده حکم نمی تواند از آن عدول کرده به نحوی از انحاء تغییر دهد مگر در مواردی که قانون صریحاً اجازه داده باشد. مانند توصیف حکم دادگاه بدوی مورد تجدیدنظر به قرار و نقض آن از سوی محکمه تجدیدنظر و ارجاع دوباره پرونده به مرجع نخستین برای رسیدگی (ماده ۳۵۱ فی.آ.د.م. یا نقض حکم فرجام خواسته توسط شعبه دیوان عالی کشور و اعاده پرونده به دادگاه صادر کننده حکم فرجام خواسته یا دادگاه هم عرض برای رسیدگی دوباره بند الف و ج ماده ۴۰۱ و ماده ۴۰۲ ق.آ.د. م). متین دفتری دکتر احمد همان ماخذ صص ۱۰۰ و ۱۰۱. در این باره یک نظر آن است که دادگاه تجدیدنظر مجاز نیست حکم دادگاه بدوی را قرار تلقی کند و در صورت اعتقاد به وارد بودن اعتراض تکلیف دارد برابر مواد ۳۴۸ و ۳۵۸ ق.آ.د.م حکم تجدید نظر خواسته را نقض و خود حکم مقتضی صادر کند. اما اغلب محاکم تجدیدنظر قائل به این هستند که اگر دادگاه بدوی با استدلال شکلی و یا بدون ورود در ماهیت دعوا تصمیمی اتخاذ کند که فی الواقع قرار بوده اما حکم توصیف شده است و این تصمیم قابل تایید نباشد، چون اساساً در مرحله بدوی رسیدگی ماهوی صورت نگرفته دادگاه تجدیدنظر مجاز به ۱ توصیف تصمیم به قرار ۲- نقض آن و سپس ارجاع به مرجع بدوی برای رسیدگی ماهوی است. آرای برخی شعب دیوان عالی کشور در برخورد با این مجادله موید نظر اخیر است. از جمله رای شماره ۲۹۱۴/۱۸۱۴ مورخ ۱۳۸۷/۷/۳۰ صادر ماهوی به شعبه یاد شده اعاده می گردد. این قاعده به منظور تثبیت نتایج دادرسی و قضاوت انجام یافته و حفظ حقوق محکوم له جعل گردیده به علاوه موجب اعتبار بخشیدن به تصمیم ماهوی دادگاه بر مبنای «اماره قانونی صحت احکام میشود و به این تلقی دامن می زند که آنچه مورد قضات قرار گرفته در حکم حقیقت است. قاعده مزبور در بند ۶ ماده ۸۴ ق.آ.د.م شناسایی شده و به موجب آن با مراعات ماده ۸۹ ق.آ.د.م یکی از مواردی که خوانده حق ایراد به دعوای خواهان را داشته و دادگاه بدون ورود به ماهیت دعوا قرار رد دعوا را صادر خواهد کرد در صورتی است که: «دعوای طرح شده سابقاً بین همان اشخاص با اشخاصی که اصحاب دعوا قائم مقام آنان هستند، رسیدگی شده نسبت به آن حکم قطعی صادر شده باشد. اما تصمیم دادگاه در پی دادرسی فوری حکم توصیف نشده وانگهی مقن تصریح نموده که این تصمیم به هیچ وجه تاثیری در اصل دعوا ندارد (ماده ۳۱۷ ق.آ.د. م). بنابراین دستور موقت خاصیت و اعتبار حکم و تصمیم ماهوی دادگاه را از جهت اعتبار مر قضاوت شده یا محکوم بها ندارد. بلکه یک تدبیر قضایی است که صرفاً اثر تسکین داشته و وضع موجود را به نفع متقاضی محفوظ می نماید یا از اقدام نگران کننده خوانده جلوگیری می نماید. از این حیث چند نتیجه بدست می آید: اولاً حکمت دستور موقت آن است که قبل از آنکه دستگاه قضایی با کندی های معمولی بتواند وارد اصل دعوی بشود و حقیقت را احراز کند یک اقدام آنی موقتی برای حفظ حقوق فرضی که در معرض خطر به نظر میرسد به عمل آید. پس وقتی که دستگاه سیر طبیعی خود را طی کرد و تمام اطراف قضیه را سنجید و حقانیت را محرز ساخت دیگر آن اقدام موقتی نباید مانع تصمیم او بشود. اگر آن اقدام به نتیجه بازجویی و رسیدگی او مطابقت کرد لبته آن را تنفیذ خواهد کرد و الا آن را کان لم یکن باید فرض نماید. مأموریت دستور موقت در واقع جلوداری است. جلودار به جای اینکه برای عرابه قضایی که در عقب او باید به حرکت بیفتد راه را باز کرده و منزل آماده نماید نباید سد راه او بشود. ثانیاً رکن و پایه دستور موقت همان وضعیت خاص است که هنگام صدور آن حکمفرما بوده مادام که آن وضعیت باقی است آن دستور هم مانند یک تصمیم قضایی که دارای اعتبار قضیه محکوم بها باشد مؤثر و نافذ است. و همین که این وضعیت زائل