اجرای اختیاری حکم — اجرای اختیاری بسته به موضوع حکم

چنانچه به موجب مواد ۲۰ و ۵۰ ق.ا.ا.م و از روی ضرورت اجرا بخشی از عملیات اجرا به دایره اجرایی مستقر در حوزه قضایی دیگر واگذار شود، اقدامات عوامل اجرا و به طور خاص دادورزان در محل اجرای نیابت با نظارت و هدایت دو دادگاه دنبال می شود. دادگاه عمومی حقوقی محل که نظارت مستقیم بر عملیات اجرا دارد و در اموری چون: برخورد با موانع در مسیر اجرا، چگونگی بازداشت مال، چگونگی مراقبت و نگهداری از آن، ترتیب ارزیابی و... تا حدی که مقتضی امر نیابت بوده و در قلمرو اختیارات واگذار شده باشد، با دادورز همراهی می نماید. دادگاه عمومی حقوقی صادر کننده حکم مستقر در محل اعطای نیابت که در امور مهم چون واکنش برابر اعتراض ثالث اجرایی و اموری که در نیابت نیامده، اقدامات دادورز مجری حکم را کنترل نموده و به سرانجام میرساند. اجرای سرخود حکم از سوی داد باخته رخداد شیرین پس از صدور حکم و همینطور در دامنه عملیات اجرایی است که موجب دگرگونی آهنگ و جریان کلی اجرا می شود. داد باخته چه پس از صدور حکم و پیش از صدور و ابلاغ اجرائیه آمادگی خود را برای اجرای حکم نشان دهد و چه آن که در جریان عملیات اجرایی چنین واکنش خوشایندی ابراز نماید، دادگاه و دایره اجرا از آن استقبال می نماید. معافیت از پرداخت خسارت و هزینه اجرا و یا تخفیف در پرداخت آن سیاستهای تشویقی است که به پاس این مهم تاسیس شده است. در آغاز راه اجرا تدبیر اجرای اجباری وابسته به آن است که اجرای اختیاری منتفی باشد و در ادامه اجرا نیز با نمایش وفاداری داد باخته به حکم و پایبندی به نتیجه آن، عملیات اجرا، باز می ایستد. اهمیت اجرای اختیاری تا حدی است که قانونگذار حتا در واپسین هنگام از عملیات اجرایی امید در دستیابی به به آن را زنده نگه داشته است ماده ۱۴۴ ق.م. اما این واکنش گاه نیازی به هیچگونه آیین و تشریفات خاصی ندارد و گاه در دامنه چالش ها و امور اجرایی نیازمند به فراهم ساختن شرایطی است. اجرای اختیاری بسته به موضوع حکم، موقعیت اجرا و شرایط پیش آمده به گونه های ناهمسان نمایش می یابد. داد باخته در این مسیر می تواند با پرداخت محکوم به، تسلیم عین محکوم به، انجام تعهد موضوع حکم، شناسایی و ترتیب اثر بر حق تثبیت یافته، انجام عمل و قدام موضوع محکومیت، ترک رفتار و اقدام موضوع حکم و اقدامات دیگر به اقتضای حکم، اجرای اختیاری را محقق سازد. همینطور او می تواند خود با تدارک وسایل و تمهید شرایط یا بهره از همراهی شخص ثالث یا سازش و توافق با داد برده یا دریافت فرصت برای اجرا به این تدبیر عمل نماید. همینطور داد باخته می تواند ضمن پایبندی به حکم موضوع از فرصت طرح دعوای تقسیط در پرداخت محکوم به استفاده نماید و به صورت تدریجی مبادرت به اجرای حکم نماید. قانونگذار اجرا بسته به واکنشی که برابر داد باخته مستنکف از اجرا در نظر گرفته، فرصت های متفاوتی را بدین منظور برقرار ساخته است. مقصود از فرصت مفید؛ مدت زمانی است که داد باخته با بهره از آن از ضمانت اجرای قهری رهایی می یابد. بی گمان اجرای حکم پس از ابلاغ حکم قطعی یا قطعیت حکم بهترین واکنش است. در این هنگام پایداری و ایستادگی برابر ادعای تثبیت یافته هم در خور توجیه است. این ایستادگی بدین منظور ابراز شده که نیازمند دادگری مرجع صالح بوده و حال که سرنوشت مناقشه روشن شده، نتیجه آن با اجرای اختیاری رقم می خورد. در این هنگام هنوز اجرائیه صادر نشده و هزینه و زحمت مضاعفی بر دادگاه و طرف پیروز وارد نشده است. اما با این وصف برابر ماده ۳۴ ..م به داد باخته فرصت ۱۰ روزهای ارزانی شده تا پس از ابلاغ اجرائیه، مفاد آن به موقع اجرا گذاشته شود یا ترتیبی برای اجرا فراهم شود و یا با معرفی مال امکان دریافت و برداشت محکوم به از آن محل میسر شود. بنابراین مهلت ده روزه از تاریخ ابلاغ اجرائیه فرصت مفیدی است که با بهره از آن اقدامات قهری و اجباری در جستجوی دارایی داد باخته منتفی میگردد. اگر چه در همین مهلت قانونی برای تبصره ۱ ماده ۳۵ ق.ا.ا.م طرف روبرو می تواند اموال و دارایی داد باخته را شناسایی و برای اجرای حکم معرفی نماید. افزون بر مهلت ده روزه مهلت دیگری نیز به موجب مقررات ق.ن.ا.م.م برای داد باخته