استیفاء از عمل غیر
استیفاء از عمل غیر، طلب انجام کاری از شخص عامل است. در صورتی که استیفاءکننده به انجام عمل امر کند و عامل به امر وی اقدام نماید و کاری را انجام دهد که آمر بتواند از آن بهره ببرد و نیز قصد تبرع نداشته و آن کار در عرف استحقاق اجرت داشته باشد، در این صورت ملزم به پرداخت اجرت به عامل میشود.
▪شرایط تحقق
برای تحقق مسئولیت ناشی از استیفاء از عمل غیر و برای ایجاد الزام به پرداخت اجرتالمثل، شرایط و ارکان خاصی باید موجود باشد، که در این قسمت آن شرایط و ارکان بیان میشود. مانند اینکه شخصی کارگری را که در خیابان آماده به کار بوده است را با اتومبیل خود سوار کند و به منزل خود ببرد و دستور اجرای عملی را به او بدهد، بدون اینکه با او قراردادی ببندد.
۱- امر استیفاءکننده به انجام عمل
الزام به پرداخت اجرتالمثل و مسئول پرداخت اجرت دانستن شخصی به دلیل بهرهجستن از عمل دیگری در صورتی ایجاد میشود که اقدام عامل به امر استیفاءکننده باشد و او به عامل، امر به انجام کاری را نموده باشد، اما اگر عامل بدون اطلاع شخصی، یا با وجود نهی او اقدامی را برای وی انجام دهد و یا اقدام به کاری خودسرانه نماید، اصولاًَ برای دیگران تعهد ایجاد نمیکند. هر چند که از آن مستفید شوند و برای همین فرد مستحق اجرت نخواهد بود.
بنابراین اگر کسی علفهای هرز باغی را ببرد یا به زمین آن کود بدهد، نمیتواند از مالک باغ، دستمزد بخواهد و یا اینکه شخصی در غیاب صاحب اتومبیلی، بدون اطلاع او اقدام به شستن اتومبیل وی نماید، و در این صورت صاحب اتومبیل، مسئولیتی برای پرداخت اجرت به عامل ندارد. در متون فقهی نیز به عدم استحقاق عامل، در این موارد حکم شده است. [۱]
طباطبایی، سیدمحمدکاظم، عروه الوثقی، کتاب الاجاره، ج۵، ص۱۱۲، انتشارات جامعه مدرسین قم.
یعنی حتی اگر عامل بدون درخواست و اجازه شخص، عملی را انجام دهد و تصور کند که در مقابل عملش اجرت میگیرد، مستحق اجرت نخواهد بود، زیرا توافقی بین طرفین در مورد عمل مذکور صورت نگرفته است.
در این جا سؤالی مطرح میشود که آیا امر موضوعیت دارد یا سکوت موضوعیت دارد؟ در جواب این سؤال باید گفت که امر موضوعیت دارد و سکوت کفایت نمیکند، زیرا سکوت با امر فرق دارد و استیفاءکننده باید در انجام کار به گونهای مؤثر باشد که در دید عرف بتوان گفت، هر گاه امر یا درخواست یا اذن او نباشد، کار موضوع استفاده نیز، انجام نمیشود.
٢- اقدام به عمل توسط عامل
ایجاد مسئولیت و الزامی که آمر به پرداخت اجرت پیدا میکند، در واقع ضمان ناشی از استیفاء است و پیش از انجام دادن کار مورد استفاده و اقدام به انجام عمل و یا به نتیجه رسیدن آن ایجاد نمیشود. ماده ۳۳۶ قانون مدنی در این زمینه بیان میکند: «هر گاه کسی بر حسب امر دیگری اقدام به عملی نماید که... عامل مستحق اجرت عمل خود خواهد بود...» به این ترتیب هر گاه بخشی از کار مورد انتظار استیفاء کننده انجام شود، اجرتالمثل تنها نسبت به همان بخش معین داده میشود. پس نه آمر را میتوان به پرداخت تمام اجرتالمثل محکوم کرد، نه عامل وظیفه دارد آنچه را که آغاز کرده است به پایان برساند. به بیان دیگر در جریان استیفاء هیچ التزامی برای آینده ایجاد نمیشود.
٣-بهرهبردن و استیفای آمر
باید توجه داشت که استیفاءکننده به آن علت ملزم به پرداخت اجرت به عامل است که با امر خود از عمل دیگری بهره برده است. بنابراین اگر استفاده کننده به عامل، امر به انجام عملی برای حصول به نتیجهای خاص کند، اما عامل با وجود این اقداماتی که انجام میدهد نتواند به مطلوب برسد، آمر، ملزم به پرداخت تمام اجرت نیست. البته اگر عدم حصول نتیجه در اثر فعل یا ترک فعل آمر بوده است و یا عدم توفیق عامل به آمر قابل انتساب باشد، در این صورت عامل مستحق اجرت است. [۲]
کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی (وقایع حقوقی)، ص۲۴۸، انتشارات شرکت سهامی انتشار، سال ۱۳۸۱، چاپ نهم.
۴-اجرت داشتن کار در عرف
مسئولیت و الزام ناشی از استیفاء، مشروط بر این است که کار انجام شده در دید عرف، کاری با اجرت باشد. اعمال و اقداماتی که بدون انعقاد قرارداد و به درخواست دیگری و به طور معمول انجام میگیرد، ممکن است از نظر عرف به قصد احسان یا رعایت نزاکت و ادب تعبیر گردد و عرف برای آن عمل اجرتی در نظر نگیرد، هر چند که به امر دیگری انجام گرفته شود. زیرا علاوه بر داوری عرف، ظاهر این است که به قصد تبرع صورت گرفته باشد. ماده ۳۳۶ قانون مدنی هم در مقام بیان اوصاف کار مورد استیفاء بیان میکند: «... که عرفاً برای آن عمل اجرتی بوده و یا آن شخص عادتاً مهیای آن عمل باشد...»
البته اگر شخصی برای انجام عملی که احسان محسوب میشود، قبل از انجام عمل، شرط اخذ اجرت کند و سپس عمل را انجام دهد، مستحق اجرت خواهد بود.
ادامه مطلب را در بخش comment ببینید.
1 comment
بختیار سید نظامی
2
1
استیفاء از مال غیر
استیفاء از مال غیر، طلب استفاده از مال غیر است. در صورتی که استیفاءکننده با اذن مالک مال اقدام نماید و در عرف استیفاء از مال دیگری قابلیت اجرت داشته و مجانی نباشد، در این صورت ملزم به پرداخت اجرت به صاحب مال میشود.
▪شرایط تحقق
ماده ۳۳۷ قانون مدنی شرایط تحقق استیفاء از مال غیر را معین نموده» استیفاء کننده از مال دیگری زمانی در مقابل صاحب مال مسئولیت پرداخت اجرتالمثل را پیدا میکند که شرایط استیفاء و ایجاد الزام به پرداختن اجرت المثل تحقق یافته باشد.
شرایط تحقق استیفاء از مال غیر را میتوان به این ترتیب خلاصه کرد:
١- اذن مالک یا صاحب مال
اذن مالک استیفاء مشروع را از نامشروع، و به خصوص استیلای عدوانی بر مال غیر (غصب) جدا میکند. استیفاء به مفهومی که در ماده ۳۳۷ آمده است به موردی اختصاص مییابد که استیفاءکننده ماذون باشد و به قهر و غلبه اقدامی نکند و چنانکه ماده قانونی فوق تصریح دارد، تحقق ضمان ناشی از استیفاء منوط به آن است که استیفاءکننده با اذن صاحب مال از آن بهره برده باشد.
این اذن ممکن است به صورت صریح باشد، مانند اینکه صاحب آپارتمان به درخواست یکی از آشنایان خود کلید آپارتمان خود را به او بدهد و با اقامت او موافق نماید، یا اینکه اذن صاحب مال ضمنی باشد، مانند اینکه صاحب باغ ورود خانوادهای که برای استراحت به باغ او وارد میشوند را ببیند و اعتراض و ممانعت نکند. البته باید توجه داشت که علاوه بر اذن صریح یا ضمنی صاحب مال، ممکن است مالی برای استفاده دیگران مهیا شده باشد و این امر در واقع باید اذن صاحب مال تلقی شود. مثل اینکه در منطقهای صاحب باغ تختهایی را برای استقرار و اسکان موقت مسافران آماده و فرش شود، در این صورت استفادهکننده از تخت آماده، باید اجرتالمثل استیفاء را بدهد.
نکته دیگر اینکه چنانچه استیفاءکننده بدون اذن صریح یا ضمنی صاحب مال یا قائم مقام قانونی او یا شخص ماذون از طرف او اقدام به استیفاء منفعت از مال او نماید، این اقدام غصب تلقی میشود و با تعریف غصب در قانون مدنی مطابقت دارد. [۱]
کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی (وقایع حقوقی)، ص۲۵۱، انتشارات شرکت سهامی انتشار، سال ۱۳۸۱، چاپ نهم.
٢-اقدام استیفاءکننده
ظاهر ماده ۳۳۷ مربوط به موردی است که استیفاءکننده از مالک اذن میگیرد و بر مبنای آن از مال او استیفاء میکند. در الزام ناشی از استیفاء برخلاف عقد اجاره زمانی شخص مسئول پرداخت اجرتالمثل خواهد بود، که از مال استیفای منفعت کرده باشد. بنابراین چنانچه شخصی از صاحب مال اجازه استقرار در آپارتمان او را گرفته است، ولی عملاً در آن سکونت ننماید و استیفای منفعت نکند، در مقابل او مسئول پرداخت اجرتالمثل نخواهد بود، اما اگر همان آپارتمان بر اساس عقد و قرارداد اجارهای بین مالک و مستاجر، به تصرف مستاجر در آید ـ چه مستاجر از آپارتمان استیفای منفعت کند و یا آن را خالی بگذارد ـ باید اجاره مقرر را به موجر پرداخت نماید.
٣- اجرت داشتن استیفاء از مال در عرف
استفاده از مال دیگری در دید عرف به طور معمول اجرت دارد و کمتر اتفاق میافتد که منفعتی رایگان تلقی شود. با وجود این هرگاه در نظر عرف برای آن منفعت اجرتی نباشد، مانند اینکه مالک خانه به عبور کننده که خسته شده اجازه دهد که روی سکوی درب خانه برای رفع خستگی بنشیند، مالک نمیتواند مطالبه اجرت کند و منتفع الزامی به دادن اجرتالمثل ندارد. [۲]
امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، ج۱، ص۴۱۴، انتشارات کتابفروشی اسلامیه، مهر ماه ۱۳۴۰، چاپ سوم.
شرط اجرت داشتن استیفاء در دید عرف، شرط مستقلی برای تحقق مسئولیت ناشی از استیفاء نبوده و این امر در اصل مجانی نبودن استیفاء لحاظ میشود و چنین استدلال نمودهاند که اگر دلیلی بر مجانی بودن اذن در انتفاع اقامه نشود و قرائن و امارات و از جمله عرف، مجانی بودن را تاکید نکند، استیفاءکننده مکلف به پرداخت اجرتالمثل میباشد، ولی چنانچه عرف بر مجانی بودن استیفاء حکم نماید، قضاوت عرف دلیلی بر عدم استحقاق صاحب مال تلقی میشود و استیفاءکننده از اقامه دلیل معاف میشود. [۳]
خواجهپیری، عباس، موجبات مسئولیت مدنی و آثار آن، ص۲۰۰، انتشارات بین المللی الهدی، سال ۱۳۸۰، چاپ اول.
مجانی بودن اذن در انتفاع تا زمانی اعتبار دارد که صاحب مال از اذن مجانی خویش برنگشته باشد، و لذا از زمانی که صاحب مال مجانی بودن اذن خود را پس بگیرد، استیفاءکننده باید از همان زمان اجرتالمثل استیفاء از مال غیر را بپردازد، اما قبل از عدول صاحب مال از اذن مجانی که داده است، استیفاءکننده مکلف به دادن اجرت نیست.
ادامه مطلب را در بخش comment ببینید.
پی نوشت
استیفاء (حقوق خصوصی)، از اصطلاحات علم حقوق و به معنای افزودن دارایی با هزینه یا کار دیگری خواه به صورت تملک و خواه با استفاده از منافع
#اجرت_المثل
1 comment
بختیار سید نظامی
1
موادِ قانونیِ مستند در این صفحه 2
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
