دکترین
اطاعت: اقسام اطاعت
اطاعت بر دو گونه تکوینی و تشریعی است: ۴.
۱ - اطاعت تکوینی این اطاعت خود در دو بخش قابل بررسی است: ۴.۱.
۱ - اطاعت از فرمان الهی موجودات عالم دو نحوه وجود دارند: یکی وجود علمی که جایگاه آن صُقع ربوبی است و دیگری وجود عینی که ظرف آن مرتبه فعل خداوند و عالَم خارج است. وجود علمی اشیا سایه‌ها و مرتبه نازله اسما و صفات در مرتبه واحدیت است و از لوازم ذات ، بلکه به اعتباری عین ذات حق است. ازاین‌رو اطاعت در آن قابل تصور نیست؛ امّا وجود عینی اشیا مسبوق به اراده خداست: «اِذا اَرادَ شیــًا اَن یَقولَ لَهُ کُن فَیَکون»؛ خطاب «کُنْ» به مرتبه شیئیت اشیا که همان وجود علمی آنهاست، تعلق دارد و بر اثر آن اشیا با طوع و رغبت (بدون تجافی ) از مرحله علم به مرحله عین درآمده و به‌صورت وجود خارجی ظاهر می‌شوند.
این همان چیزی است که از آن به « اطاعت تکوینی » اشیا تعبیر شده و همه موجودات، اعم از جاندار و بی‌جان و عاقل و غیر‌عاقل را در بر می‌گیرد. بدیهی است که امتثال و فرمانبرداری یاد شده از روی میل و رغبت است؛ نه کره و اضطرار ، ازاین‌رو می‌توان آن را اطاعت نامید؛ ولی باید خاطرنشان کرد که موجودات عالم ماده را دو وجهه است: ملکوتی و مُلْکی. ب. ت. ب. وجهه ملکوتی آنها که سراسر علم و شعور و حیات و اراده و قدرت و حضور است، فرمانبرداری از روی میل و رغبت به وضوح قابل تصور است؛ ولی ب.
ت. ب. وجهه مُلْکی اشیا و مراعات خصوصیات عالم ماده که عالم احتجاب و تزاحم و تضاد است، فرمانبرداری موجودات به نحو کره و اجبار رخ می‌نماید و چنانچه هر دو وجهه پیشگفته مورد نظر قرار گیرد از اطاعت به « اسلام » تعبیر می‌شود که اعم از طوع و کره است: «ولَهُ اَسلَمَ مَن فی السَّمـوتِ والاَرضِ طَوعـًا وکَرهـًا...»؛ افزون بر اطاعت تکوینی، اشیا در اصل تحقق وجود آنها، در پذیرش هرگونه تغییر و تحولی در اوصاف و کمالات وجود (ذاتی و عرضی) نیز مطیع فرمان پروردگارند و آیاتی که از عبودیّت سجده تسبیح و قنوتِ همه موجودات پرده برمی‌دارد، هریک حکایت از اطاعت اشیا در اوصاف وجود دارد؛ همچنین در آیاتی به اطاعت تکوینی برخی از موجودات در اوصاف وجود اشاره شده است؛ مانند: زمین که در داستان نوح (علیه السلام) آب خود را فرو برد: «یـاَرضُ ابلَعی ماءَکِ»؛ آسمان که در همان واقعه از باران باز ایستاد: «یـسَماءُ اَقلِعی»؛ ، چشم و گوش و پوست مجرمان که به زیان آنان شهادت می‌دهند: «حَتّی اِذا ما‌جاءوها شَهِدَ عَلَیهِم سَمعُهُم واَبصـرُهُم وجُلودُهُم بِما کانوا یَعمَلون• و قالوا...
اَنطَقَنَا اللّهُ الَّذی...»؛ اصحاب سبت که به بوزینه تبدیل شدند: «فَقُلنا لَهُم کونوا قِرَدَةً خـسِـین»؛ آتش نمرود که بر ابراهیم (علیه السلام) سرد و سلامت شد:«یـنارُ کونی بَردًا و سَلـمـًا...»؛ زمین که به فرمان خدا رام انسان است: «هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الاَرضَ ذَلُولاً...»؛ بلد طیّب که به اذن خدا گیاه خود را می‌رویاند:«والبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخرُجُ نَباتُهُ بِاِذنِ رَبِّه»؛ حجاره سجّیل (سنگِ گِل) که اصحاب ابرهه را هدف قرار داد: «تَرمیهِم بِحِجارَة مِن سِجّیل»؛ آسمان که به فرمان خدا شکافته می‌شود:«اِذَا السَّماءُ انشَقَّت • واَذِنَت لِرَبِّها وحُقَّت»؛ زمین که به اذن حق اخبار خویش را باز می‌گوید: «یَومَئِذ تُحَدِّثُ اَخبارَها»؛ بادها که درختان را بارور می‌سازند:«واَرسَلنَا الرِّیـحَ لَوقِحَ»؛ و زنبور عسل که از کوهها خانه اختیار می‌کند و از شهد همه میوه‌ها عسل می‌سازد: «و اَوحی رَبُّکَ اِلَی النَّحلِ اَنِ اتَّخِذی مِنَ الجِبالِ بُیوتـًا... ثُمَّ کُلی مِن کُلِّ الثَّمَرتِ...»؛ ۴.۱.
۲ - اطاعت از غیر خداوند اطاعت تکوینی موجودات ـ در اصلِ وجود و کمالات و اوصاف ـ بالاصاله در برابر فرمان الهی است؛ ولی با مشیّت الهی ، ممکن است موجودات از فرمان انسانهایی همچون پیامبران نیز در هر دو بعد یاد شده اطاعت تکوینی داشته باشند؛ چنان که کوهها و پرندگان در تسخیر داود (علیه السلام) بوده و از او اطاعت می‌کردند و به هر جا که اراده وی بود، باز می‌گشتند: «اِنّا سَخَّرنَا الجِبالَ مَعَهُ یُسَبِّحنَ بِالعَشیِّ والاِشراق • والطَّیرَ مَحشورَةً کُلٌّ لَهُ اَوّاب»؛ و جریان باد و شیطانهای بنّا و غوّاص و شیطانهای در غل و زنجیر که مطیع و فرمانبر سلیمان (علیه السلام) بودند: «فَسَخَّرنا لَهُ الرّیحَ تَجری بِاَمرِهِ...
الشَّیـطینَ کُلَّ بَنّاء وغَوّاص...»؛ و آفریدن پرنده از گل و زنده ساختن مردگان و شفادادن کور مادرزاد که به اذن خداوند، به دست عیسی (علیه السلام) صورت گرفت: «...اِذ تَخلُقُ مِنَ الطّینِ کَهَیـَةِ الطَّیرِ بِاِذنی...»؛ و افتادن خرما از درخت خشکیده که برای مریم واقع شد: «...تُساقِط عَلَیکَ رُطَباً جَنیّاً»؛ و اطاعت اجزای به هم آمیخته ۴ مرغ در پی فراخواندن ابراهیم (علیه السلام): «...فَخُذ اَربَعَةً مِنَ الطَّیرِ... ثُمَّ ادعُهُنَّ یَأتینَکَ سَعیـًا»؛ ۴.
۲ - اطاعت تشریعی اطاعت تشریعی فرمانبری ارادی از حکم و قانونی است که از ناحیه شخصِ برخوردار از حق تشریع و آمریت، اعتبار شده باشد. بدیهی است که این اطاعت در حوزه رفتار ارادی موجوداتی مختار، مانند انسان معنا می‌یابد و پذیرش آن در گرو نفی مسلک جبر و بر مبنای ارادی بودن اطاعت است که اطاعت و عصیان ، ارزش یا ضد ارزش محسوب می‌شود. به حکم عقل و تصریح قرآن کریم، اطاعت خداوند، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و پیشوایان معصوم علیهم السّلام بر همۀ مردم، واجب است. موارد اطاعت تشریعی به تفصیل به شرح زیر است: ۴.۲.
۱ - اطاعت از خداوند براساس نگرش توحیدی در ربوبیت تشریعی ، حق اطاعت بالاصاله، ویژه ذات ربوبی است و اطاعت از حکم و فرمان غیر خداوند اگر به فرمان و اذن الهی نباشد، به شرک در اطاعت منتهی می‌شود. شماری از آیات قرآن به اطاعت از خدا اشاره کرده و آن را لازم شمرده است: «قُل اَطیعوا اللّهَ...»؛ امر به اطاعت از خداوند، در آیات یاد شده ارشادی است؛ نه مولوی و گرنه موجب تسلسل می‌شود، چون این عقل انسان است که او را به اطاعت از پروردگار وا می‌دارد و آیات «اَطیعُوا اللّهَ» وی را به آن حکم عقلی ارشاد می‌کند یا می‌تواند تأکید حکم عقل باشد.
مانند: «قُل اَطیعوا اللّهَ والرَّسولَ»؛ «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اَطیعُوا اللّهَ واَطیعُوا الرَّسولَ...»؛ «مَن یُطِعِ الرَّسولَ فَقَد اَطاعَ اللّهَ»؛ نه تنها در زمین که در آسمانها نیز پیامبر واجب الاطاعه است و فرمانش را فرشتگان اطاعت می‌کنند، ازاین‌رو در شب معراج ، فرشتگان به فرمان پیامبر درهای بهشت را گشودند. «مُطاع ثَمَّ اَمین»؛ ۴.۲.
۳ - اطاعت از اولی الامر گروهی دیگر که در قرآن به اطاعت از آنان امر شده، اولی الامر هستند: «...اَطیعُوا اللّهَ واَطیعُوا الرَّسولَ واُولِی الاَمرِ مِنکُم...»؛ مفسّران عامه اولی‌الامر را بر مصادیق گوناگونی مانند اصحاب‌پیامبر ، خلفای راشدین ، اهل علم و فقه، فرماندهان جنگی ، والیان و حاکمان و اهل حل و‌عقد تطبیق کرده‌اند امّا بیشتر مفسران شیعه ، براساس مطلق و بی‌قید و شرط بودن امر به اطاعت از اولی‌الامر، لزوم عصمت اولی‌الامر را استفاده کرده و آن را بر امامان دوازده‌گانه (علیهم السلام) تطبیق داده‌اند.
این مطلب در روایات فراوان منقول از اهل بیت (علیه السلام) نیز تأکید شده است، چون وجوب اطاعت مطلق مانند اطاعت از خدا و رسول در صورتی پذیرفتنی است که فرد از خطا مصون باشد و هرگز به‌کار خطا و زشت فرمان ندهد و چنین ویژگی را در امیران یا عالمان نمی‌توان یافت، بنابراین، اولی‌الامر به امامان دوازده‌گانه اختصاص خواهد داشت. البته کسانی هم که اولی‌الامر را خصوص معصوم نمی‌دانند، بر این معنا تأکید میورزند که اطاعت از امیران و رهبران سیاسی جامعه اطاعت مطلق نیست، بلکه تا زمانی است که فرمانروایی آنها بر اساس مصالح عمومی اجتماعی بوده و عصیان و تخطّی از اوامر الهی نباشد.
در روایات نیز نقل شده که اطاعت، در معروف است و در فرمان به معصیت روا نیست. از امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل شده است که امام حق باید بر اساس عدل حکمرانی کند و امانتدار باشد و در این صورت است که مردم باید از او فرمانبرداری کنند. پس نظام سیاسی حاکم بر جامعه در صورتی مشروعیت دارد و می‌تواند الزام سیاسی کند که در مقام اجرا و تنفیذ حکمِ نازل شده از سوی خداوند باشد و طبق قوانین شرعی حکم کند و چنانچه التزام سیاسی جامعه از نظام ، موجب معصیت الهی باشد باید ترک گردد. «لا‌دین لمن دان بطاعة المخلوق فی معصیة الخالق»؛ «کسی که از مخلوق در معصیت الهی پیروی کند، دین ندارد». ۴.۲.
۴ - اطاعت از پیامبران خداوند به اطاعت از همه پیامبران فرمان داده است: «وما اَرسَلنا مِن رَسول اِلاّ لِیُطاعَ بِاِذنِ اللّهِ»؛ و قرآن از پیامبرانی چون عیسی ، نوح ، هود ، صالح ، لوط و شعیب نقل می‌کند که پیام مشترک آنان برای قوم خود، امر به تقوای الهی و اطاعت از خویش بوده است: «فَاتَّقوا اللّهَ واَطیعون» در پاره‌ای از موارد، پیش از بیان پیام بالا، جمله «اِنّی لَکُم رَسولٌ اَمین»؛ ذکر شده و نشان می‌دهد که پیامبران، چون رسول الهی بوده و برای بر دوش گرفتن بار سنگین رسالت ، امین هستند، همین امانتداری علت لزوم اطاعت از ایشان است.
و تکرار این پیام از سوی پیامبران اولوا العزم و غیر اولواالعزم گویای جوهره و فلسفه بعثت است؛ یعنی دعوت به اطاعت از کارهایی که مقرب ثواب و مبعّد عقاب می‌شود و سعادت بشریت را تأمین می‌کند. پیامبران، هرچند در برخی فروع جزئی شریعت ، بر اثر مقتضیات زمانی گوناگون‌اند؛ ولی در پیام اطاعت هم آوا بودند. ۴.۲.
۵ - اطاعت از فقیه جامع الشرائط فرمانبری از فقیه جامع الشرایط به عنوان نایب امام معصوم در قلمرو ولایت ثابت برای وی نیز واجب است. نیز اطاعت از کارگزاران حکومت و فرماندهان نظامی منصوب از جانب او نیز واجب م. ب.. ۴.۲.
۶ - اطاعت از شوهر فرمانبری زن از همسر خود در مسائل زناشویی، از مواردی است که خداوند بدان فرمان داده است. زنی که مخالفت کند و ناشزه شود، از پاره‌ای حقوق از جمله حق هم‌خوابی محروم می‌گردد. و چنانچه از سرپیچی دست برداشت و مطیع گردید، شوهر حق ستم و آزار وی را ندارد: «...فَاِن اَطَعنَکُم فَلا تَبغوا عَلَیهِنَّ سَبیلاً»؛ ۴.۲.
۷ - اطاعت فرزند از پدر و مادر فرمان بردن فرزند از پدر و مادر هم واجب م. ب..
منبع: شرح فصوص الحکم، ص۶۲ · یس/سوره۳۶، آیه۸۲ · آل عمران/سوره۳، آیه۸۳ · مریم/سوره۱۹، آیه۹۳ · رعد/سوره۱۳، آیه۱۵ · جمعه/سوره۶۲، آیه۱ · روم/سوره۳۰، آیه۲۶ · هود/سوره۱۱، آیه۴۴ · فصلت/سوره۴۱، آیه۲۰-۲۱ · بقره/سوره۲، آیه۶۵ · انبیا/سوره۲۱، آیه۶۹ · ملک/سوره۶۷، آیه۱۶ · اعراف/سوره۷، آیه۵۸ · فیل/سوره۱۰۵، آیه۴ · انشقاق/شوره۸۴، آیه۱-۲ · زلزله/سوره۹۹، آیه۴ · حجر/سوره۱۵، آیه۲۲ · نحل/سوره۱۶، آیه۶۸-۶۹ · ص/سوره۳۸، آیه۱۸-۱۹ · ص/سوره۳۸، آیه۳۶-۳۷ · مائده/سوره۵، آیه۱۱۰ · مریم/سوره۱۹، آیه۲۵ · بقره/سوره۲، آیه۲۶۰ · انفال/سوره۸، آیه۲۰ · آل عمران/سوره۳، آیه۳۲ · دراسات فی ولایة الفقیه، ج۱، ص۶۴ · التبیان، ج۲، ص۵۸۹ · نساء/سوره۴، آیه۵۹ · ۴، ج۵، ص۲۴۲ · نساء/سوره۴، آیه۸۰ · کشف الاسرار، ج۱۰، ص۳۹۸ · تکویر/سوره۸۱، آیه۲۱ · تفسیر مجمع البیان، ج۳، ص۱۱۴ · جامع‌البیان، مج۴، ج۵، ص۲۰۴ـ۲۰۸ · تفسیر مجمع البیان، ج۳، ص۱۱۴ · جامع البیان، مج۴، ج۵، ص۲۰۸ · صحیح البخاری، ج۸، ص۱۳۴ · التفسیر الکبیر، ج۱۰، ص۱۴۳ · تفسیرالمنار، ج۵، ص۲۷۶ـ۲۷۷ · بحارالانوار، ج۷۰، ص۳۹۲ · نساء/سوره۴، آیه۶۴ · آل عمران/سوره۳، آیه۵۰ · شعراء/سوره۲۶، آیه، ۱۰۷ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۵، ص۲۹۶ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۵، ص۳۰۰ · عوائد الایام، ص۵۴۰ · جامع البیان، مج۴، ج۵، ص۸۲ـ۹۹ · نساء/سوره۴، آیه۳۴
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.