اقسام شرط (قواعد فقه): شرط ضمن عقود جایز

در مورد شروطی که ضمن عقود جایز درج شده‌اند نظریات مختلفی در فقه ارائه شده است. بعضی معتقدند که این شروط به طور مطلق باطل و بی‌اثر است و به عقیده بعضی دیگر، شروط ضمن عقد، تابع نوع عقدی است که آنها ضمن آن درج شده‌اند، یعنی اگر عقد لازم است شرط ضمن آن نیز لازم الوفاست و اگر عقد جایز است، شرط نیز جایز خواهد بود. به نظر می‌رسد که شرط ضمن عقد به طور مطلق لازم الوفاست؛ خواه عقد لازم باشد و خواه جایز؛ بدین معنا که شرط ضمن عقود جایز، مادام که عقد فسخ نشده، لازم الوفاست و متعهد نمی‌تواند از انجام دادن مفاد آن تخلف کند، اگر چه چنین شرطی با انتفای موضوع خود، یعنی انحلال عقد، منتفی می‌شود، اما مادام که عقد معتبر است، جایز بودن شرط به طور مستقل معنا ندارد. به سخن دیگر، شرط یا باطل است و وفای به آن لازم نیست و یا آنکه صحیح است و لازم الوفاست. اگر شرط صحیح باشد جواز آن بلا وجه است؛ زیرا معنی جواز شرط آن است که شرط مستقلا قابل فسخ است؛ بدون آنکه عقد اصلی فسخ شود و ادله نفوذ شروط که قبلا مورد بحث قرار گرفت، دال بر لزوم وفا به مدلول شرط است. موارد زیر نمونه‌هایی از شروط ضمن عقد جایز است: ۱. شرط ضمان عین در عقد عاریه که آن را «عاریه مضمونه» می‌گویند. ۲. شرط وکالت مرتهن از طرف راهن در بیع عین مرهونه که از سوی مرتهن جایز است. ۳. منبع: قانون مدنی ایران، ماده۷۷۷ · قانون مدنی ایران، ماده ۵۵۲