دکترین
امر الهی: مصادیق فرمان تشریعی
آیاتی که در آنها فرمانهای تشریعی خداوند آمده دو دسته است:
۱. آیاتی که در آنها واژه امر و مشتقات آن به‌کار نرفته است. در این دسته گاهی با واژه‌های دیگری چون حکم و قضا به فرمانهای تشریعی الهی اشاره شده و بر انحصار فرمان در خداوند: «اِنِ الحُکمُ اِلاّ لِلّه...» و فرمان به پرستش نکردن غیر او: «و قضی ربّک ألاّ تعبدوا إلاّ إیّاه» و لزوم صبر در برابر فرمان الهی: «فَاصبِر لِحُکمِ رَبِّکَ» تأکید گشته است و گاهی نیز با صیغه و هیئت امر فرمانهای تشریعی خداوند بیان شده است؛ مانند دستور به برپایی نماز و پرداخت زکات ، انفاق، تقوا ، صبر ، اطاعت از خدا و پیامبر و اولواالامر ، عدالت، ایمان، وفای به پیمان ، بودن با راستگویان، جهاد، یاد خدا، یاری دین خداوند و توبه . شمار این‌گونه آیات فراوان است.
۲. آیاتی که در آنها واژه امر یا مشتقات آن به‌کار رفته است. در این دسته آیات نیز خداوند به مسائل گوناگونی فرمان داده است: ۵.
۱ - عدالت، احسان و انفاق به خویشاوندان براساس آیه ۲۸ سوره اعراف یکی از توجیهات مشرکان برای برخی از کارهای ناپسندشان این بود که خداوند به این کار فرمان داده است. قرآن به این توجیه مشرکان چنین پاسخ می‌دهد که خداوند هیچ‌گاه به عمل ناپسند فرمان نمی‌دهد: «و اِذا فَعَلوا فحِشَةً قالوا... واللّهُ اَمَرَنا بِها قُل اِنَّ اللّهَ لا یَأمُرُ بِالفَحشاءِ» بسیاری از مفسران مراد از عمل ناپسند در این آیه را، طواف خانه خدا به صورت عریان دانسته‌اند که نزد مشرکان رایج بود.
در عین حال ظاهر آیه مطلق بوده و هر عمل ناپسندی را که به عنوان عبادت انجام شود شامل می‌گردد. خداوند پس از بیان این مطلب که هیچ‌گاه به عمل ناپسند فرمان نمی‌دهد در آیه بعدی این نکته را بیان داشته که پروردگار به قسط فرمان داده است: «قُل اَمَرَ رَبّی بِالقِسطِ» مراد از قسط عدل و رعایت حدّ اعتدال در تمامی امور و پرهیز از دوطرف افراط و تفریط است. در آیه ۹۰ سوره نحل افزون بر عدل، به احسان و انفاق به خویشان نیز فرمان داده شده است: «اِنَّ اللّهَ یَأمُرُ بِالعَدلِ والاِحسنِ وایتایِ ذِی القُربی» در تفسیر «قسط»، « عدل »، « احسان » و «ایتاء ذی‌القربی» نظراتی ارائه شده است.
خداوند به پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) دستور داده است در دعوت انسانها به حق و دین یا در همه مسائل به عدالت رفتار کند: «واُمِرتُ لاَِعدِلَ بَینَکُم» ۵.
۲ - اسلام و ایمان خداوند به مؤمنان فرمان داده که برای پروردگار جهانیان تسلیم شوند: «و اُمِرنا لِنُسلِمَ لِرَبِّ العلَمین»، چنان‌که به پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) دستور داده از تسلیم‌شوندگان باشد: «واُمِرتُ اَن اَکونَ مِنَ المُسلِمین»، بلکه به آن حضرت امر شده که اولین مسلم باشد: «قُل اِنّی اُمِرتُ اَن اَکونَ اَوَّلَ مَن اَسلَم» اگر مراد از این دو آیه آن باشد که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) مأمور است نسبت به همه انسانها حتی امّتهای پیشین اولین مسلم باشد، مقصود اول بودن از نظر رتبه خواهد بود. در آیه دیگری به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمان داده شده از مؤمنان باشد: «واُمِرتُ اَن اَکونَ مِنَ المُؤمِنین» ۵.
۳ - کفر به طاغوت خداوند برخی از مسلمانان صدر اسلام را که گمان داشتند به قرآن و کتابهای آسمانی پیشین ایمان آورده‌اند و با این‌حال می‌خواستند برای رفع نزاعشان به طاغوت مراجعه کنند، سرزنش کرده است، زیرا به آنها فرمان داده شده بود که به طاغوت کفر بورزند: «اَلَم تَرَ اِلَی الَّذینَ یَزعُمونَ اَنَّهُم ءامَنوا بِما اُنزِلَ اِلَیکَ وما اُنزِلَ مِن قَبلِکَ یُریدونَ اَن یَتَحاکَموا اِلَی الطّغوتِ وقَد اُمِروا اَن یَکفُروا بِهِ» طاغوت در لغت به معنای بسیار طغیان کننده و برحسب شأن نزول مقصود از آن در این آیه مردی کاهن یا یهودی است که منافقی به وی مراجعه کرده بود. ۵.
۴ - پایداری در صراط مستقیم خداوند به پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و مؤمنان فرمان داده که در صراط مستقیم ثابت قدم بوده و از افراط و تفریط بپرهیزند: «فاستَقِم کَما اُمِرتَ و مَن تابَ مَعَکَ» ۵.
۵ - توحید در عبادت خداوند به پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و دیگر انسانها دستور داده است که او را عبادت کنند و هیچ‌کس را در عبادت شریک او نکنند: «قُل اِنَّما اُمِرتُ اَن اَعبُدَ اللّهَ ولا اُشرِکَ بِهِ»، «اَمَرَ اَلاّ تَعبُدوا اِلاّ اِیّاهُ» در برخی آیات نیز به عبادت خداوند همراه با اخلاص فرمان داده شده است: «قُل اِنّی اُمِرتُ اَن اَعبُدَ اللّهَ مُخلِصًا لَهُ الدّین»، «و ما اُمِروا اِلاّ لِیَعبُدُوا اللّهَ مُخلِصینَ لَهُ الدّین» ۵.
۶ - صله رحم و مانند آن خداوند نسبت به اموری فرمان وصل و پیوند داده و در آیه‌ای کسانی را که به این فرمان الهی عمل می‌کنند ستوده است: «والَّذینَ یَصِلونَ ما اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یوصَلَ» و در دو آیه کسانی را که این دستور را نادیده گرفته و آنچه را که خداوند فرمان به وصل آن داده قطع می‌کنند، سرزنش کرده است: «و یَقطَعونَ ما اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یوصَلَ» گرچه برخی مراد از این آیات را صله رحم و پیوند با خویشاوندان دانسته‌اند؛ ولی این آیات مطلق بوده و هر چیزی را که خداوند امر به وصل آن کرده شامل می‌شود؛ مانند پیوند با رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و مؤمنان.
البته از مشهورترین مصداقهای این آیات صله رحم است. گفته شده: در آیه ۲۷ سوره بقره مراد از کسانی که آنچه را خداوند به وصل آن فرمان داده قطع می‌کنند، آنهایند که مانع سلوک راه حق و پیمودن صراط توحید می‌شوند؛ یعنی با طرح شبهه‌های گمراه کننده عقاید آنان را فاسد و معجزات نبوی را انکار و حقانیت علوم الهی را ردّ می‌کنند. ۵.
۷ - بازگرداندن امانتها به صاحبانش خداوند به مؤمنان فرمان داده است که امانتها را به اهلش باز گردانند: «اِنَّ اللّهَ یَأمُرُکُم اَن تُؤَدُّوا الاَمنتِ اِلی اَهلِها» از قراین موجود در این آیه و آیات قبل برمی‌آید که مراد از امانات اعم از امانات مالی و معنوی است و شامل علوم و معارف الهی نیز می‌شود که بهره‌مندان از آنها باید این معارف را به انسانهایی که اهل آن هستند برسانند. برخی گفته‌اند: مخاطب در آیه فوق حاکمان جامعه اسلامی هستند که باید حقوق مردم را به آنها برسانند. در روایت دیگری امام سجاد (علیه‌السلام) به اصحاب خویش فرموده‌اند: بر شما باد به بازگرداندن امانت . اگر قاتل پدرم حسین بن علی شمشیری را که با آن پدرم را کشت نزد من امانت بگذارد آن را به او باز خواهم گرداند. ۵.
۸ - جهاد در صدر اسلام خداوند به مسلمانان که هنوز از قدرت کافی برخوردار نبودند، دستور داد در برابر ستمهای مشرکان با عفو و مدارا برخورد کنند تا فرمان الهی آمده و به آنها اجازه جهاد دهد: «فَاعفوا واصفَحوا حَتّی یَأتِیَ اللّهُ بِاَمرِه» گفته شده: این آیه با آیه ۲۹ سوره توبه : «قتِلُوا الَّذینَ...» نسخ شده است. ۵.
۹ - قربانی‌کردن اسماعیل (علیه‌السلام) به ابراهیم (علیه‌السلام) درخواب فرمان داده شد که پسرش اسماعیل (علیه‌السلام) را قربانی کند و چون آن حضرت در مورد این فرمان الهی با اسماعیل (علیه‌السلام) مشورت کرد، اسماعیل (علیه‌السلام) به او گفت: ای پدر! آنچه بدان مأمور شده‌ای انجام ده: «یاَبَتِ افعَل ما تُؤمَرُ» ۵.
۱۰ - اطاعت جنّیان از سلیمان (علیه‌السلام) خداوند به گروهی از جنیان دستور داده بود که در خدمت سلیمان (علیه‌السلام) بوده و مطیع فرمانهای او باشند و اگر برخی از آنان از این فرمان الهی سرپیچی می‌کردند، خداوند آنان را به شدّت عذاب می‌کرد: «و مِنَ الجِنِّ مَن یَعمَلُ بَینَ یَدَیهِ بِاِذنِ رَبِّهِ و مَن یَزِغ مِنهُم عَن اَمرِنا نُذِقهُ مِن عَذابِ السَّعیر» ۵.
۱۱ - ذبح گاو به دست بنی‌اسرائیل خداوند به بنی‌اسرائیل فرمان داد گاوی را ذبح کنند: «واِذ قالَ موسی لِقَومِهِ اِنَّ اللّهَ یَأمُرُکُم اَن تَذبَحوا بَقَرَة» و پس از پرسشهای بی‌مورد بنی‌اسرائیل، موسی (علیه‌السلام) ضمن پاسخ به آنها، تأکید کرد که آنچه به شما فرمان داده شده انجام دهید: «فَافعَلوا ما تُؤمَرون»
منبع: یوسف/سوره۱۲، آیه۴۰ · اسراء/سوره۱۷، آیه۲۳ · انسان/سوره۷۶، آیه۲۴ · نور/سوره۲۴، آیه۵۶ · بقره/سوره۲، آیه۲۵۴ · حشر/سوره۵۹، آیه۱۸ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۲۰۰ · نساء/سوره۴، آیه۵۹ · نساء/سوره۴، آیه۱۳۵ · نساء/سوره۴، آیه۱۳۶ · مائده/سوره۵، آیه۱ · توبه/سوره۹، آیه۱۱۹ · توبه/سوره۹، آیه۱۲۳ · احزاب/سوره۳۳، آیه۴۱ · صفّ/سوره۶۱، آیه۱۴ · تحریم/سوره۶۶، آیه۸ · اعراف/سوره۷، آیه۲۸ · مجمع البیان، ج۴، ص۶۳۳ · اطیب‌البیان، ج۵، ص۳۰۱ · جامع‌البیان، مج۵، ج۸، ص۲۰۳ · التحریروالتنویر، ج۸، ص۸۶ · نحل/سوره۱۶، آیه۹۰ · مجمع البیان، مج۸، ج۴، ص۶۳۴ · جامع‌البیان، مج۸، ج۱۴، ص۲۱۳ · شوری/سوره۴۲، آیه۱۵ · انعام/سوره۶، آیه۷۱ · یونس/سوره۱۰، آیه۷۲ · انعام/سوره۶، آیه۱۴ · المیزان، ج۷، ص۳۳ · یونس/سوره۱۰، آیه۱۰۴ · نساء/سوره۴، آیه۶۰ · مجمع البیان، ج۳، ص۱۱۵ · التبیان، ج۳، ص۲۳۸ · تفسیر المنار، ج۱۲، ص۱۶۶ · هود/سوره۱۱، آیه۱۱۲ · رعد/سوره۱۳، آیه۳۶ · زمر/سوره۳۹، آیه۱۱ · بیّنه/سوره۹۸، آیه۵ · رعد/سوره۱۳، آیه۲۱ · بقره/سوره۲، آیه۲۷ · جامع‌البیان، مج۱، ج۱، ص۲۶۶ · التفسیر الکبیر، ج۱۹، ص۴۱ · المیزان، ج۱۱، ص۳۴۳ · تفسیر صدرالمتالهین، ج۲، ص۲۴۶ · نساء/سوره۴، آیه۵۸ · المیزان، ج۵، ص۳۷۸ · جامع البیان، مج۴، ج۵، ص۲۰۱ · نورالثقلین، ج۱، ص۴۹۵-۴۹۶ · بقره/سوره۲، آیه۱۰۹ · توبه/سوره۹، آیه۲۹ · جامع البیان، مج۱، ج۱، ص۶۸۵ · صافات/سوره۳۷، آیه۱۰۲ · مجمع البیان، ج۸، ص۵۹۸ · سبأ/سوره۳۴، آیه۱۲ · بقره/سوره۲، آیه۶۷ · بقره/سوره۲، آیه۶۸
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.