اولیای دم (حقوق): تعریف اولیای دم

در لغت اولیا جمع ولی و به معنای کسی است که عهده‌دار انجام کارهای کس دیگر باشد و دم به معنای خون م. ب.. در اصطلاح اولیای دم همان ورثه مقتول هستند که حق قصاص و عفو جانی را در اختیار دارند مگر شوهر یا زن که در قصاص و عفو، اختیاری ندارند. حق قصاص و عفو از آن، به استناد آیه ۳۳ سوره اسرا ( و من قتل مظلوما فقد جعلنا لولیه سلطانا ) «کسی که مظلوم کشته شود برای ولی او سلطه قرار دادیم» به ولی دم یا اولیای دم مقتول واگذار شده است. • نسب . • اجداد و برادر و خواهر و فرزندان آن‌ها؛ • دایی و عمه و خاله و عمو و فرزندان آن‌ها. بنابراین جنسیت در این مورد شرط نیست. لذا دختر و مادر از اولیای دم محسوب می‌شوند و حق قصاص دارند. نکته‌ای که قابل توجه است این‌که تشخیص اولیای دم در قالب موارد به آسانی امکان‌پذیر است، اما در مواردی که تشخیص آسان نباشد از دادنامه حصر وراثت استفاده می‌شود. اما این روش نیز انحصاری نیست و دادگاه می‌تواند از راه‌های دیگری نیز اولیای دم را شناسایی نماید. هرچند زن و شوهر نسبت به درخواست قصاص یا عفو حقی ندارند، اما حق طرح شکایت و درخواست تعقیب دعوای قتل عمدی را دارند و چنان‌چه قصاص تبدیل به دیه گردد حق خود را مطالبه می‌کنند. منبع: جرایم علیه اشخاص، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۴، چاپ اول، ص۱۴۹ · جرایم علیه اشخاص، تهران، انتشارات مجمع علمی و فرهنگی مجد، ۱۳۸۶، چاپ اول، ص۱۵۱ · تهران، انتشارات جاودانه، ۱۳۸۲، چاپ دوم، ج۱، ص۲۵۲ · نظریه مشورتی شماره ۷/۳۳۳۰ مورخ ۱۳۷۳/۵/۱۵ اداره حقوقی قوه قضائیه