برات (حقوق): تاریخچه

در آن زمان برات فقط وسیله نقل و انتقال وجوه نقد از نقطه‌ای به نقطه دیگر بوده است. شخصی که پولی در محل دیگری لازم داشت، به تاجری مراجعه می‌کرد و با تحویل پول به او، براتی در عهده طرف حساب او در شهر دیگر می‌گرفت و تاجر برای این کار حق‌الزحمه‌ای دریافت می‌کرد. سپس شخص مزبور به شهر مورد نظر رفته و با ارائه برات به طرف حساب تاجر، مبلغ برات را تادیه کرده و حوائج تجاری خود را برطرف می‌ساخت. تا این‌که به مرور زمان کم‌کم برات اعتبار مستقلی پیدا کرد و جانشین پول شد. بدین نحو که هرگاه تاجری از تاجر دیگر کالایی می‌خرید و پول نقد در دست نداشت، براتی را که فروشنده به طرفیت او صادر می‌کرد، قبول می‌نمود. ۲) ذکر دفعات یا نوبت اقساط پرداخت شده؛ ۳) ذکر مبالغ متفرقه در صورت لزوم؛ ۴) امضای نویسنده برات و ناظر پرداخت. صورت این برات‌ها به رغم تنوع و فاصله زمانی نمونه‌های بر جای مانده تفاوت چندانی نکرد، اما گاه شروط ویژه‌ای در آن‌ها ثبت می‌شد. مِتز دلیل رواج چنین سندی - در متن چک و سفته ـ را نیاز به وسیله‌ای مطمئن برای معاملات کلان می‌داند. ۱۱. ۳ - قرن چهارم در قم در قرن چهارم در قم ، جهبذ موظف بود در حضور کاتبِ روزنامچه (روزنامجه/ روزنامه: دفتر ثبت حساب‌های روزانه) سندی به‌عنوان برات برای عاملان و متصدیان گردآوری خراج در ازای تحویل مالیات‌های گردآوری شده صادر کند. ۱۱. ۴ - دوره غزنویان بعدها، از جمله در دوره غزنویان ، برات به‌صورت اهرمی برای اعمال فشارهای مالی بر مردم درآمد، زیرا هزینه لشکریان از این طریق پرداخت می‌شد. ۱۱. ۵ - دوره مغول این فشار، به‌ویژه در دوره مغول شدت یافت. با این‌همه، ایلچیان (سفیران) و حواله‌داران و برات‌داران موفق به دریافت وجه برات نمی‌شدند و برات‌ها با آن‌که بر اموال نقد ولایات نوشته می‌شد ، در دست ایشان باقی می‌ماند و حاکمان ولایات به بهانه عدم تکافوی عواید موجود با هزینه‌های جاری، یک مالیات را سالی چند بار از رعایا می‌گرفتند. از این‌رو، کدخدایان از ولایات می‌گریختند و محصلان موفق به اخذ وجه برات نمی‌شدند. . همچنین برای حاکمانِ متخلف، مجازات سنگینی در نظر گرفته شد. ۱۱. ۶ - پس از دوره غازان به‌نظر می‌رسد که پس از دوره غازان ، صدور بی‌رویه برات‌ها از سر گرفته شده باشد، زیرا در دوره جلایریان (۷۴۰ـ۸۳۶) نیز بار‌ها به هشدار‌هایی برمی‌خوریم که حاکمان و متصرفان ولایات را از صدور برات بر محل‌های معاف از مالیات منع می‌کند. همچنین مقرر شد تا برای تهیه مایحتاج لشکریان برات صادر نشود، زیرا وصول آن اگر نه غیر ممکن باری بسیار سخت بود. حتی گاه افراد از بیم ناتوانی در پرداخت وجه برات‌ها از قبول منصب خودداری می‌کردند. در چنین مواردی، یکی از راه‌حل‌ها، اعطای اقطاع بوده است. هنگام صدور برات، که از مکتوبات دیوانی به‌شمار می‌رفت، کاتب می‌بایست نخست نام عامل را ذکر می‌کرد، سپس نوع مال حواله شده و محل صدور برات و نیز نوع برات (از نوع مواجب یا غیر آن) و علت صدور و کتبی یا شفاهی بودن آن، و آن‌گاه گیرنده برات و مبلغ آن نوشته می‌شد. به عبارت دیگر، حواله دائمی یا سال به سال، تنخواه، برات همه ساله، همه ساله و برات به یک معنا بوده است. در واقع، حواله‌های مستمر و همه ساله یا برات همه ساله و نیز تیول ، شیوه معمول پرداخت حقوق کارکنان دربار بود. در همین دوره، به اجناس براتی نیز اشاره شده است که نشان می‌دهد برات می‌توانست علاوه‌بر نقد متضمن جنس هم باشد. این مواجب جایگزین قسمتی از مبلغ کل مواجب می‌شد. ظاهراً بهترین نوع حواله یا برات، تیول یا اقطاع بود و دارنده آن حق داشت مطالبات دولت را از بهره اراضی که در حواله یا برات قید شده بود، وصول کند و این ملک، ملک موروثی وی تلقی می‌شد. این معنا را بیش‌تر در عثمانی می‌یابیم. به‌نظر می‌رسد که قبل از شاه عباس دوم (حک: ۱۰۵۲ـ۱۰۷۷) برات‌ها را به عهده چند محل صادر می‌کرده اند. این کار، وصول آن‌ها را برای دارنده برات مشکل می‌کرد، از این‌رو، از زمان این پادشاه قرار شد فقط برات‌هایی را که مبلغ آن‌ها بیش از ۵۵ تومان باشد به محل‌های مختلف حواله دهند. گردآوری وجوه و مبالغ اندک وظیفه مأموران و نمایندگان مخصوص بود و در ازای این کار درصدی به عنوان حق‌العمل می‌گرفتند. بهترین نوع برات، از نظر وصول وجه، برات همه ساله بود، چنین براتی مبلغ سالانه‌ای بود که به‌عهده منبع درآمد یا شخص معینی صادر می‌شد. اما وصول برات یک‌ساله که برای همان سال صادر می‌شد، چندان آسان نبود. ۱۱. ۹ - دوره قاجار در دوره قاجار نیز از برات برای پرداخت حقوق کارکنان دولت و لشکریان استفاده می‌شد و حقوق قشون را حواله ولایات می‌کردند، و رئیس قشون بایست آن را وصول می‌کرد. براتی که به آبدارخانه، قهوه‌خانه و آشپزخانه شاهی داده می‌شد، ظاهراً از سایر برات‌ها نقد‌تر بوده و پول آن از طریق وجوه نقدی که به عنوان پیشکش و جز آن به خزانه واریز می‌شد، تأمین می‌شد. برای پرداخت حقوق ماهانه برخی از کارکنان بیوتات، هر دو سه ماه براتی صادر می‌کردند. ظاهراً برات برای موارد مختلف دیگری مانند انعام و صرف جیب و ابتیاع و تکلف نیز صادر می‌شده است. شیوه رسیدگی به برات‌ها یکسان نبود، به برات‌هایی که تحویل یا وجه گردان یا اعتبار بود بعد‌ها رسیدگی می‌شد، اما در مورد برات‌های دیگر، رسیدگی در زمانِ صدور صورت می‌گرفت. به هر حال، برات می‌بایست مانند فرمان حکم کتبی شاه (دستخط) و دستور صدر اعظم، به امضای این دو و مهر و امضای سر رشته‌داران و مستوفیان برسد تا قابل پرداخت باشد. روی هم رفته، پرداختِ هر برات مستلزم شصت امضا بود و «عَزَب دفتران» (محاسبان و مستوفیان درجه سوم) که تحت امر عزب باشی قرار داشتند، موظف بودند برات‌ها را نزد مستوفیان و سر رشته‌داران ببرند تا امضا و مهر شود. برات‌ها را معمولاً در دفتری به نام اَوارِجِه (اوراجه: دف‌تر متفرقه، دفتری برای ثبت حسابهای پراکنده) ثبت می‌کردند. شاه بایست همه برات‌ها را امضا می‌کرد. با این حال، گاه برخی پادشاهان بدون توجه به محل پرداخت برات و امکان وصول آن برات صادر می‌کردند که به سوءاستفاده برخی کسان می‌انجامید ظاهراً، برای حل این مشکل «کمیسیون تطبیق حوالجات» تشکیل شده بود تا حوالجات صادر شده را با موازین بودجه‌ای تطبیق دهد. ادارات مختلف دولتی نیز برات نویس‌های خاص خود را داشت. منبع: حقوق تجارت، صفحه ۱۱ · کتاب الاموال، ج۱، ص۶۵، چاپ خلیل محمد هراس، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸ · التنظیم المحاسبی للاموال العامة فی الدولة الاسلامیة، ج۱، ص۲۳۱، بیروت ۱۹۷۷ · التنظیم المحاسبی للاموال العامة فی الدولة الاسلامیة، ج۱، ص۲۳۰، بیروت ۱۹۷۷ · تاریخ تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ج۲، ص۲۱۰ـ۲۱۱، ترجمه محمدحسین استخری، تهران ۱۳۴۳ ش · کتاب تاریخ قم، ج۱، ص۱۵۰ـ۱۵۴، ترجمه حسن بن علی قمی، چاپ جلال الدین طهرانی، تهران ۱۳۶۱ ش · تاریخ بیهقی، ج۱، ص۵۹۸، چاپ علی اکبر فیاض، تهران ۱۳۷۱ ش · تاریخ سلاجقه، ج۱، ص۲۴۳، یا، مسامرة الاخبار و مسایرة الاخبار، چاپ عثمان توران، تهران ۱۳۶۲ ش · تاریخ مبارک غازانی، ج۱، ص۲۴۴، چاپ کارل یان، لندن ۱۳۵۸/۱۹۴۰ · تاریخ مبارک غازانی، ج۱، ص۳۱۴، چاپ کارل یان، لندن ۱۳۵۸/۱۹۴۰ · تاریخ مبارک غازانی، ج۱، ص۲۵۱، چاپ کارل یان، لندن ۱۳۵۸/۱۹۴۰ · تاریخ مبارک غازانی، ج۱، ص۲۴۷، چاپ کارل یان، لندن ۱۳۵۸/۱۹۴۰ · تاریخ مبارک غازانی، ج۱، ص۲۵۴، چاپ کارل یان، لندن ۱۳۵۸/۱۹۴۰ · تاریخ مبارک غازانی، ج۱، ص۲۵۳، چاپ کارل یان، لندن ۱۳۵۸/۱۹۴۰ · ج۱، ص ۲۵۳، چاپ کارل یان، لندن ۱۳۵۸/۱۹۴۰ · دستورالکاتب فی تعیین المراتب، ذیل «برات»، چاپ عبدالکریم علی اوغلی زاده، مسکو ۱۹۷۶ · دستورالکاتب فی تعیین المراتب، ج۲، ص۱۲۷، چاپ عبدالکریم علی اوغلی زاده، مسکو ۱۹۷۶ · دستورالکاتب فی تعیین المراتب، ج۲، ص۱۳۶، چاپ عبدالکریم علی اوغلی زاده، مسکو ۱۹۷۶ · دستورالکاتب فی تعیین المراتب، ج۲، ص۴۸، چاپ عبدالکریم علی اوغلی زاده، مسکو ۱۹۷۶ · تاریخ اولجایتو، ج۱، ص۸۳، چاپ مهین همبلی، تهران ۱۳۴۸ ش · دستورالکاتب فی تعیین المراتب، ج۲، ص۱۱۳، چاپ عبدالکریم علی اوغلی زاده، مسکو ۱۹۷۶ · نفایس الفنون فی عرایس العیون، ج۱، ص۳۱۱ـ ۳۱۲، چاپ ابوالحسن شعرانی، قم ۱۳۷۷ · کتاب الشروط و علوم الصکوک، ج۱، ص۴۰۵ـ ۴۱۸، بغداد ۱۹۸۷ · پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی: برمبنای اسناد دوران آق قوینلو و قراقوینلو و صفوی، ج۱، ص۶۸، ترجمه غلامرضا ورهرام، تهران ۱۳۶۷ ش · ذیل برات، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۶۸ ش · دستورالکاتب فی تعیین المراتب، ج۳، ص۹۲۴، چاپ عبدالکریم علی اوغلی زاده، مسکو ۱۹۷۶ · ج۱، ص۵۶، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۶۸ ش · سازمان اداری حکومت صفوی، ج۱، ص۱۶۳، یا، تحقیقات و حواشی و تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة الملوک، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران ۱۳۳۴ ش · سازمان اداری حکومت صفوی، ج۱، ص۱۶۲، یا، تحقیقات و حواشی و تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة الملوک، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران ۱۳۳۴ ش · سازمان اداری حکومت صفوی، ج۱، ص۱۶۱، یا، تحقیقات و حواشی و تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة الملوک، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران ۱۳۳۴ ش · سازمان اداری حکومت صفوی، ج۱، ص۴۷، یا، تحقیقات و حواشی و تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة الملوک، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران ۱۳۳۴ ش · منتخب التواریخ، ج۱، ص۴۱۴ـ ۴۱۵، تهران ۱۳۶۶ ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۹۴، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۳ ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۹۴ـ۳۹۵، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۳ ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۲۵، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۳ ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۲۳ـ۴۲۶، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۳ ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۲۳، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۳ ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۲۶، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۳ ش · شرح زندگانی من، ج۲، ص۴۶۳، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۳ ش · مرآت الوقایع مظفری، ج۱، ص۱۵۱ · المآثر و الا´ ثار، ج۱، ص۳۶۱، در چهل سال تاریخ ایران، در چاپ ایرج افشار، ج ۱، تهران ۱۳۶۳ ش