تعریف مسئولیت مدنی — اصل لزوم جبران خسارت عام تر از

مسئولیت مدنی عنوانی است که برای بیان تعهد شخص به جبران خسارت ناروایی که به دیگری وارد شده است به کار می رود. به عبارت بهتر در هر مورد که شخص ناگزیر از جبران خسارت دیگری باشد می گویند در برابر او مسئولیت مدنی دارد زندگی اجتماعی از زمانی که فعالیت های مختلف اشخاص و اشیاء در آن جریان یابند با تعهد به جبران زیان و مسئولیت مدنی مقارن شده است. اصل لزوم جبران خسارت که به عنوان یکی از سه اصل اجتماعی معرفی شده است و قواعد آن رفته رفته سایر قواعد را در بر می گیرد، ۱۱ مهمترین مظهر خود را در مفهوم مسئولیت مدنی به معنای خاص می بیند. - مشایخی دکتر همایون مبانی و اصول حقوقی بیمه انتشارات مؤسسه عالی حسابداری تهران ۱۳۴۹ احمد جاد عبد الرحمان التأمین، دار النهضة العربیه، قاهره السنهوری، عبدالرزاق احمد الوسیط فی شرح القانون المدنی المجلد الثانی عقود الغرر عقود المعامره و الرهان و المرتب مدی الحیاة و عقد التأمین، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۶۴ صادقی نشاط دکتر امیر حقوق بیمه دریایی مؤسسه آموزشی کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران علوم و فنون دریایی مدیریت چاپ اول ۱۳۷۰ کاتوزیان دکتر ناصر حقوق مدنی الزامهای خارج از قرارداد ضمان قهری جلد اول مسئولیت مدنی مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران چاپ دوم تهران ۱۳۷۸، ص ۴۶. - مشایخی دکتر … و اصول حقوقی بیمه انتشارات مؤسسه عالی حسابداری تهران ۱۳۴۹ احمد جاد عبد الرحمان التأمین، دار النهضة العربیه، قاهره السنهوری، عبدالرزاق احمد الوسیط فی شرح القانون المدنی المجلد الثانی عقود الغرر عقود المعامره و الرهان و المرتب مدی الحیاة و عقد التأمین، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۹۶۴ صادقی نشاط دکتر … دریایی مؤسسه آموزشی کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران علوم و فنون دریایی مدیریت چاپ اول ۱۳۷۰ کاتوزیان دکتر … الزامهای خارج از قرارداد ضمان قهری جلد اول مسئولیت مدنی مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران چاپ دوم تهران ۱۳۷۸، ص ۴۶. ۱۲ - اصل لزوم جبران خسارت عام تر از مسئولیت مدنی است. در هر مورد که زبان اشخاص باید اعاده گردد و صدمات معنوی و حیثیت تجاری آنها نیاز به جبران دارد یا قواعد کلی قراردادها، فسخ قرارداد را تجویز می کند یا تصرف و استیلاء عدوانی سبب تعهد اشخاص می شود یا بدون سبب بر دارایی اشخاص افزوده ۱ - بدیهی است تا زمانی که عملی در خارج محقق نشود به ندرت در حقوق بازتاب خواهد داشت. تفکر و نیت درست یا نادرست در حوزه علم اخلاق قرار دارد و وقتی جواز ورود به دنیای حقوق را می گیرد که در خارج متبلور گردد. این همان چیزی است که از آن به فعل زیانبار یا تحقق عمل خارجی یاد میکنند و در حقیقت موتور حرکت برای تحقق مسئولیت مدنی م. ب.. البته عمل فاعل خواه به صورت فعل مثبت یا ترک فعل باشد صلاحیت بررسی در این حوزه از حقوق را دارد و حتی نیازی به برخورد فیزیکی و مادی عمل شخص با جسم زیان دیده یا مال او نیست. در ماده ۴۹۹ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) می خوانیم هرگاه کسی دیگری را بترساند و آن شخص در اثر ترس بی اختیار فرار کند یا بدون اختیار حرکتی از او سر بزند که موجب ایراد صدمه بر خودش یا دیگری گردد. ترساننده حسب تعاریف جنایات عمدی و غیر عمدی مسئول است وصف ناروا بودن فعل زیانبار در نظریات مختلف با عناوین تقصیر خطرناک بودن عمل و حمایت از حقوق زبان دیده نظریه تضمین حق برای بررسی مسئولیت مدنی استفاده می شود. البته شیوع بیمه های مسئولیت و تأمین ین اجتماعی تحولی در این زمینه به وجود آورده است و در مواردی به صرف ارتکاب عمل بدون وصف ناروا بودن مسئولیت تحقق می یابد. ۱۳ تعدی و ارتکاب عمل خارجی به شرط مقرون بودن به ضرر تحت حاکمیت حقوق مسئولیت مدنی قرار می گیرد. بر خلاف عمده قواعد حقوق کیفری که صرف نظر از نقصان یا افزایش دارایی اشخاص به جهت صیانت و نظم اجتماعی قواعدی را برای تعیین واکنش اجتماعی و حقوقی مجازات تعیین میکند و در اصطلاح اصولی از حیث تعلق ماهیت آن به ضرر و تقارن با خسارت لا بشرط می باشد، در مسئولیت مدنی نمیتوان تصور مسئولیت را بدون ورود زبان در نظر داشت. در هر جا که نقص در اموال ایجاد شد و یا منفعت مسلمی از دست برود یا به سلامت و حیثیت و عواطف اشخاص لطمه ای وارد آید، می گویند ضرری به بار آمده است. بنابراین ماهیت مسئولیت مدنی از حیث لزوم وجود زیان ماهیتی می شود و این افزایش مقارن با کاهش دارایی دیگران است. از این اصل استفاده می شود؛ اما مسئولیت مدنی در قواعدی خلاصه میشود که فعل زیانبار را با تحلیل رابطه سببیت برای جبران ضرری مستقیم بررسی می کند. برای توضیح بیشتر رجوع شود به کاتوزیان دکتر … نظریه عمومی تعهدات، نشر یلدا، چاپ اول ۱۳۷۵، ص ۹۹ تا ۱۰۶ 13-Tunc, André, op.cit, P. 6. ۱۴ کاتوزیان دکتر … ص ۲۴۴. بشرط شیء محسوب می شود. ماده ۵۲۰ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب ۱۳۷۹ در مورد لزوم تحقق زبان مقرر میدارد در خصوص مطالبه خسارت وارده خواهان باید این جهت را ثابت نماید که زبان وارده بلا واسطه ناشی از عدم انجام تعهد یا تأخیر آن و یا عدم تسلیم خواسته بوده است در غیر این صورت دادگاه دعوای مطالبه خسارت را رد خواهد کرد. ۱۵ - البته در مواردی میتوان از شروع به خسارت نیز یاد کرد. دادرسی کیفری به طور عمده برای رعایت قاعده حقوقی و واکنش به نقض هنجارهای اجتماعی تحقق می یابد. مفاهیم مربوط به مسئولیت کیفری نیز با این فرایند همراه می باشند و بیش از آنکه بر تحقق نتیجه ای تاکید داشته باشند به دنبال بررسی نقض قاعده اند: روژه پرو نهادهای قضایی فرانسه ترجمه شهرام ابراهیمی عباس تدین و غلام حسین کوشکی انتشارات سلسبیل چاپ نخست ۱۳۸۴، ص ۵۶۹ در چنین تحلیلی جرم در برابر شروع به جرم قرار نمی گیرد و تمایز اصولی بین آنها دیده نمی شود زیرا نقض قاعده حقوقی با شروع به جرم Actempt) نیز ممکن است و بنابراین نظریات موسوم به تقصیر محور (Culpability Centered Theory) در صدد مبارزه با شروع به جرایم نیز می باشند. همچنان که در برخی از نظام های حقوقی تفاوتی بین معاون جرم و مباشر نگذاشته و مجازات یکسان برای آنها در نظر گرفته اند جورج پی فلچر مفاهیم بنیادین حقوق کیفری ترجمه سید مهدی سیدزاده ثانی، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی چاپ اول، ۱۳۸۴، صص ۲۹۲ و ۳۲۰. آیا مسئولیت مدنی می تواند به بهانه نقض قاعده حقوقی و پیش از ورود زیان دخالت کند و نهاد شروع به خسارت را در مقابل اصل خسارت شناسایی نماید؟ بیگمان تحول قواعد مسئولیت مدنی و ظهور نظریات موسوم به خطر» باعث حرکت سریع تر آن شده و نوعی مسئولیت را برای شروع به برخی اعمال خطرناک پیش بینی میکند و هشدار می دهد که در صورت انجام این اعمال مسئولیت به آسانی محقق خواهد شد؛ اما این رویکرد تا زمانی که اصل زبان تحقق نیابد به خودی خود اثری ندارد و نمیتوان شخص را صرفاً بر اساس شروع به عمل خطرناکی مانند رانندگی وسیله نقلیه مسئول مدنی دانست. این تفاوت در مسئولیت مدنی و کیفری یکی از اصول بدیهی به شمار می رود و تاکنون ایراد قابل توجهی متوجه آن نشده است زیرا در مسئولیت مدنی حقوق با ذهن مرتکب و باور او کاری ندارد بلکه مهم تحقق خسارت با معیار بیرونی و عینی است، اما این تفاوت نیز بدون تحول نبوده و زمینه هایی از شروع به خسارت را می توان در برخی از مسئولیتهای مدنی ملاحظه کرد. در حقوق فرانسه بر اساس اصل اقدامات احتیاطی (Le Principe de Precaution)، احکامی صادر شده است و پیش از تحقق زیان مسئولیت مدنی را محقق دانسته اند که علت آن به یکی از کارکردهای مهم این مسئولیت در پیش گیری از ارتکاب اعمال زیانبار بر می گردد در یک مورد مدعی از دادگاه درخواست نمود که همسایه خ. ر. ب. تخریب دو جایگاه شکار محکوم کند. او مدعی مزاحمت شده و اعلام می کرد. جایگاه شکار همسایه در نزدیکی جایگاه شکار او قرار دارد و می تواند سهم او را از شکار کم کند. دادگاه پژوهش همسایه را محکوم به تخریب جایگاه شکار نمود ولی درخواست غرامت مدعی را نپذیرفت با این استدلال که هیچ خسارتی یا مزاحمتی برای او به وجود نیامده است. در فرجام خواهی از این رأی شعبه دوم مدنی دیوان کشور فرانسه در رأی ۱۸ دسامبر ۲۰۰۳ نظر دادگاه پژوهش را نقض کرد و به دلیل عدم تحقق زیان دعوا را نپذیرفت زیرا وقتی خسارت به وجود نیاید صدور حکم به امری که از آثار مسئولیت مدنی است قابل قبول به نظر نمی رسد پاریس ژوردن تحلیل رویه قضایی در زمینه مسئولیت مدنی ترجمه مجید ادیب نشر میزان چاپ اول، ۱۳۸۶، صص ۵۹ الی ۶۱ با وجود این مطالعه رویه قضایی فرانسه نشان می دهد که گاهی فقط در صورت وجود خطر وقوع زمانی که هنوز ایجاد نشده است حکم به تدابیری از همان نوعی که در این پرونده خواسته شده بود صادر میشود. به عنوان مثال در صورتی که یک خطر مشخص تدابیر یا اقدامات خاص را برای جلوگیری از وقوع آن توجیه نماید طبیعی است که ایجاد کننده خطر محکوم شود که یا خود این اقدامات را انجام دهد و یا هزینه آن را تأمین کند. در این صورت زبان عبارت است از اقدامات یا هزینه های مشروعی که خطر، انجام آن را الزام کرده بود رأی شعبه دوم مدنی ۲۵ مارس ۱۹۹۱؛ شعبه سوم مدنی ۲۹ ژوئن ۱۹۸۳ و ۱۷ دسامبر (۲۰۰۲) همچنین گاه حکم به اجرای تدابیری برای پایان دادن به یک وضعیت زیان بار یا جلوگیری از تشدید زبان صادر میشود مانند تخریب بستن مؤسسه و ممنوعیت های مختلف که هدف از آن هم جبران زبانهای گذشته و هم پیشگیری از زبانهای آینده است، اما در برخی موارد حتی اگر با هیچ گونه تدابیری نتوان از وقوع زبان جلوگیری کرد صرف وجود خطر منبع یک زبان معنوی، یعنی نگرانی از وقوع زبان است رای شعبه دوم مدنی ۱۳ مارس (۱۹۶۷) به همین دلیل در صورتی که صرفاً خطر وقوع زبان وجود داشته باشد. قضات تردیدی نمیکنند که حکم به جبران به عین صادر کنند. در این موارد زبان از شرایط مسئولیت حذف نشده بلکه با خطر آمیخته شده است و مبتنی بر منطق پیش گیری و جبران خسارت است و در چنین وضعیتی این دو کارکرد مسئولیت مدنی - اگر غیر قابل تفکیک نباشند - دست کم رابطه بسیار نزدیکی با هم دارند. زیرا در این جا هدف این نیست که مسئولیتی به اجرا در آید که با اتکا بر اصل احتیاط با پیشگیری به هر گونه زبان بی توجه باشد بلکه صرفاً هدف این است که تدابیر پیش گیرانه با جبران خسارت همراه شوند تا این که یک وضعیت غیر قانونی و زیان بار یا خطر یک زبان نزدیک و قطعی از بین برود.