حق‌: نکته

۱. ۱ - بررسی لغوی واژه«حق» برای ریشه حق، دو معنای اصلی ذکر شده است: یکی استحکام و استواری، چنان که «ثوب محقَّق» به معنای لباس یا پارچه ای با بافت محکم است؛ و دیگری موافقت و مطابقت ، چنان که به حفره ای که پاشنه در ، در آن قرار می‌گیرد و می‌چرخد «حِقِّ الباب» و به محل اتصال دو استخوان «حُق» می گویند. برای یافتن تفاوت های معنایی و کاربردی حق و صدق می‌توانیم از کتب لغت بهره جوییم. همچنین، دو واژه حاکی از نام خدا ، به صورت حق و حقت ، در کتیبه های جنوب عربستان یافته شده است. علاوه بر این، «الحق» یکی از « اسماء الحسنی » است. ۱.۲. ۱ - آیات دال برعینیت خدا و«حق» آیاتی که خدا را عین حق دانسته یا با وصف حق توصیف کرده در دو زمینه اصلی بیان شده است: دسته نخست آیاتی که بر قدرت عظیم خدا به عنوان منشأ هر ایجاد و تغییر و تحول در عالم هستی تأکید می‌کند، مانند آیات مربوط به « مراحل خلقت » انسان و تدبیر امور او، تدبیر روز و شب و تسخیر موجودات. او یگانه موجود مطلق ، غنی و قائم به ذات است که هستی همه موجودات دیگر از اوست و همه مسخَّر و نیازمند اویند و اوست که نظام حق را در عالم جاری می‌سازد. هم نشینی وصف حق با صفات ولایت ، علوّ، سلطنت و مالکیت خدا در آیات متعدد، مؤید این معناست. ۱.۲. ۲ - استلزام دریافت مفهوم حق،به اثبات توحیدحق مفسران با این استدلال که هستی همه موجودات ، جز خدا ، به باطل، یعنی نقص و تغییر فنا ، آمیخته است، نشان می‌دهند که دریافت حقیقت ِ مفهوم حق، مستلزم اثبات توحید حق است. به این بیان که حقِ حقیقی و محض ، که به هیچ باطلی مشوب نیست، یگانه و همان ذات احدیت است؛ حق بودن وعده های الهی، مانند نصرت و اعزاز دین پیامبر ، برگشت انسان‌ها به سوی پروردگارشان ، ثواب و عقاب یا برگرداندن موسی به مادرش ، به معنای وقوع حتمی آن هاست. در آیات متعدد، عقیده مطابق با واقع ، حق نامیده شده است. در این معنا حق مقابل « ظن » و « ضلال » قرار می‌گیرد. مثال معروف حق و باطل در آیه ۱۷ سوره رعد بیان می‌کند که موضع انسان‌ها در برابر حقیقت متفاوت است؛ مطابق این تمثیل ، از آبی که خدا از آسمان فرو می‌فرستد، دشت‌ها به قدر خود مقداری از آب را در خود روان می‌کنند و کف زائد را سیل می‌برد. همچنین زیور آلاتی که در آتش گداخته می‌شود، ماده خالصی دارد که باقی می‌ماند و پس مانده‌هایی که بی فایده است. در این تمثیل، ویژگی مهم و مؤکد حق، ثبات و منشأ آثار بودن است و خصوصیت باطل ، ظاهر نمایی و بی ثمری است. به همین ترتیب، در عالم هستی ، موجودی حق است که ثابت باشد و هرچه ناپایدار و میرا باشد، از این جهت، باطل است. براین اساس ، اگر انسان معتقد به چیزی باشد که وجود خارجی ندارد، یا برای موجودات، خواص وجودی ای فرض کند که فاقد آن باشند، مانند استقلال یا بقا برای موجودات ممکن الموجود ، یا اعتقاد به تجسد یافتن خدا در شخص انسانی، این عقاید باطل است. این افراد به احوال اشک ریختن از سر معرفت حق ، ایمان آوردن ، نرم دلی و دارا بودن بصیرت ، وصف شده اند. ظاهرآ تعبیر «بِغَیرِالحقّ» در توصیف برخی افعال انسان‌ها از همین باب است؛ افعالی چون غلوّ در دین ، بَغیْ ( ظلم )، بیرون راندن مؤمنان از سرزمینشان و فَرَح . تعبیر «یا اَیها النّاسُ اِنَّما بَغیکُم عَلی اَنفُسِکُم» در آیه ۲۳ [[ سوره یونس]]، و تأکید بر این‌که عذاب قوم مستکبر عاد در آخرت خوار کننده تر از عذاب دنیوی آنهاست، دلالتی ضمنی است بر این‌که این گونه اعمال ، انسان‌ها را به هدف و غایتی که در پی آن‌اند نمی‌رساند. چون در عالم وجود، حقِ مطلق فقط خداوند است و تنها اوست که به سوی حق هدایت می‌کند و دستیابی انسان به حقیقت در اندیشه و کردار ، جز با پیروی از دین حق میسر نیست. چون گاهی حق، مدتی پوشیده می‌ماند و مهلت دادن به باطل از سنّت های الهی است و غلبه ظاهری باطل و دشواری التزام به حق ممکن است به یأس و تردید اهل حق بینجامد، در آیات متعدد، فرمان صبر به پیامبر ، با تأکید بر حق بودن وعده های الهی قرین گشته و تواصی به حق، در کنار تواصی به صبر، از صفات مؤمنان شمرده شده است. ۱. ۳ - وجوه استعمال واژه«حق» درحدیث در جوامع حدیثی ، درباره شناخت حق، استواری در راه حق و تقابل آن با باطل، مطالب بسیاری آمده است. ۱.۳. ۱ - آثار و برکات شناخت حق بنابر روایات ، شناخت حق از نشانه های بصیرت و دانایی است. در مقابل، پیروی از هوای نفس ، فراموشی آخرت و کثرتِ نزاع جاهلانه ، از جمله عواملی است که انسان را از حق باز می‌دارد. طبق حدیثی از پیامبر اکرم ، راه معرفت حق، معرفت نفس ، راه موافقت با حق، مخالفت با نفس ، راه رسیدن به رضایت حق، سخط بر نفس، راه رسیدن به حق، هجرت از نفس، راه طاعت حق، عصیان بر نفس، راه ذکر حق، فراموش کردن نفس و راه قرب به حق و انس با آن، دوری و وحشت از نفس است. ۱.۳. ۲ - لزوم عمل به حق وپایداری برآن در احادیث بر لزوم عمل به حق و پایداری بر آن بسیار تأکید شده است، حتی اگر پیامدهایی سخت، مانند قطعه قطعه شدن یا سوزانده شدن ، داشته باشد. علی علیه‌السلام به فرزند خود سفارش می‌کند برای حق به هر دشواری ای وارد شود و شکیبایی ورزیدن در راه حق را نیکوترین خصلت برمی شمارد. قرین گشتن سفارش التزام به حق با توصیه به صبر ، دشواری پایداری در راه حق را به خوبی نشان می‌دهد. احادیث بسیاری نیز درباره لزوم بازگو کردن حق حتی در مواردی که به ضرر فرد باشد، و همچنین گفتن حق در رضا و غضب ، وارد شده است. براساس حدیث مشهور نبوی ، برترین جهاد ، گفتن کلام حق در برابر سلطانِ جائر است. برخی از خطبه های حضرت علی علیه‌السلام، بر آمیختگی مداوم حق و باطل و در نتیجه لزوم افشای باطل برای جلوه گر ساختن حق دلالت دارد. در کلام علی علیه‌السلام این وضعیت شبهه ناک ، جولانگاه شیطان برای استیلا یافتن بر اهل باطل خوانده شده، اما در عین حال بر این نکته تأکید شده است که دوستان خدا به لطف حق و با هدایت نور یقین ، نجات می‌یابند. ۱.۳. ۳ - صفات اهل حق در روایات شیعی از جمله مسائلی که در احادیث شیعی بسیار مورد توجه قرار گرفته، توصیف اهل حق است. براساس این روایات ، امامان علیهم‌السلام با حق‌اند و حق با آنهاست، امر ایشان حق است و هر قضاوت حقی نزد آنهاست. علی علیه‌السلام تصریح می‌کند که رایت حق در دست اهل بیت علیهم‌السلام است و تنها راه رستگاری ، همراهی با آنان و پیروی از آنان است. همچنین نقل شده که دین حق دین همراه با ولایت است و روی گردانی از ولایت اهل حق مایه هلاک است. اگرچه سخن مشهور علی علیه‌السلام («اِعرِف الحَقَ تَعرِف اَهلَهُ») به « حارث بن حوط » در جنگ جمل ، بر این دلالت دارد که شناختن حق بر شناختن اهلِ آن مقدّم است؛ مضمون این روایات، که به وقوع اختلاف و نبرد میان مسلمانان پس از رحلت پیامبر اشاره دارد، در واقع به مسلمانان کمک می‌کرد که در فضایی که حق و باطل به هم آمیخته بود، حق را از باطل تمییز دهند. ۱.۳. ۴ - تقابل دولت حق بادولت باطل در روایات در احادیث شیعی به تقابل دولت حق با دولت باطل نیز اشاره شده و مصداق اَتمِّ دولت حق، دولت قائم آل محمد علیه‌السلام دانسته شده است که در آن حق و عدلْ ظاهر، دل ها به هم نزدیک، و حدود الهی اجرا می‌شود و حق به اهلش بازمی گردد. ۱.۳. ۵ - معانی حقوقی واژه«حق» در روایات واژه «حَق» در بسیاری از احادیث بر معنای حقوقی دلالت دارد. این معنا در ابعاد گوناگون (مانند حق خدا بر انسان ، حق اعضا و جوارح و حقوق متقابل انسان‌ها در مناسبات اجتماعی ) مطرح می‌شود. براساس روایات ، منشأ تمامی حقوق، حق خدا بر بندگان است، که از جمله آن‌ها عبادت خالصانه و اطاعت خدا، شریک نگرفتن برای او و تقوای الهی است. اگرچه به گفته علی علیه‌السلام حق خدا بر بندگان، موجب ایجاد حق متقابل برای بنده نمی‌شود، اما در صورت التزام بنده به حقوق الهی ، خداوند از سر فضل بر خود لازم کرده است به او پاداشی دو چندان دهد و امر دنیا و آخرتش را کفایت و او را از عذاب رها کند. اما در مناسبات انسان‌ها هر حقی موجب به وجود آمدن حقی برای طرف متقابل می‌شود. از مجموع احادیث چنین برمی آید که صاحبان حقوق بسیارند، از آن جمله‌اند والدین ، فرزند ، همسر (حقوق خانواده )، همسایه ( جار )، مهمان ، برادر ، و دوست . صاحبان حقوق فقط انسان‌ها نیستند. مطابق این رساله، منشأ تمامی حقوق، حقی است که خدا بر بندگان دارد. ۱.۳. ۶ - بزرگترین حق خدا بربنده بزرگ ‌ترین حق خدا بر بنده ، عبادت خالصانه و شرک نورزیدن به اوست. براساس این حق اصلی ، در هر نعمتی ، حقی بر بندگان واجب شده است، که همه این حقوق اهمیت یکسانی ندارند. منبع: ذیل واژه «حَق»، چاپ احمد عبد الغفور عطار، بیروت، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش · ذیل واژه «حَق»، چاپ محمد سید کیلانی، تهران، ۱۳۳۲ش · ذیل واژه «حَق»، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹ · ذیل واژه «حَق»، توسط د ب مک دونالد–EE Calverley · ج۱، ص۱۳۱، شعر ثعلبة بن صعیر، چاپ احمد محمد شاکر و عبد السلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۳/ ۱۹۶۳ · ج۱، ص۳۵۶، شعر معاویه بن مالک، چاپ احمد محمد شاکر و عبد السلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۳/ ۱۹۶۳ · ج۱، ص۵۶ـ۵۷، " جهان اسلام ۱۹۶۴ · ابن منظور، لسان العرب، ذیل «حق» · ج۱، ص۵۷، " جهان اسلام ۱۹۶۴ · ذیل واژه «حَق»، قم ۱۳۸۰ش · حج/سوره ۲۲، آیه ۶ · طه/سوره ۲۰، آیه ۱۱۴ · حج/سوره ۲۲، آیه ۵ · انعام/سوره ۶، آیه ۶۲ · ج۱، ص۹۷ـ۹۸، مونترال ۱۹۶۶ · سوره الحاقة:آخرت · ذیل سوره رعد آیه ۱۴، قاهره، چاپ افست تهران · ذیل سوره طه آیه ۱۱۴، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت · حج/سوره ۲۲، آیه ۶۲ · ذیل سوره یونس آیه ۵۳، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵ · نساء/سوره ۴، آیه ۱۷۱ · رعد/سوره ۱۳، آیه ۱۴ · طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره رعد آیه ۱۴ · بقرة/سوره ۲، آیه ۱۴۷ · انعام/سوره ۶، آیه ۷۳ · یونس/سوره ۱۰، آیه ۵ · نساء/سوره ۴، آیه ۱۷۰ · مائدة/سوره ۵، آیه ۴۸ · انفال/سوره ۸، آیه ۵ · حجر/سوره ۱۵، آیه ۸ · مؤمنون/سوره ۲۳، آیه ۴۱ · زمر/سوره ۳۹، آیه ۶۹ · ذیل سوره آل عمران آیه ۴، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت · طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره احزاب آیه ۴ · آل عمران/سوره ۳، آیه ۳ · مریم/سوره ۱۹، آیه ۳۴ · آل عمران/سوره ۳، آیه ۴۵ · زمخشری، الکشّاف عن حقیقة التنزیل، ذیل سوره مریم آیه ۳۴ · آل عمران/سوره ۳، آیه ۵۹ · یونس/سوره ۱۰، آیه ۴ · ذیل سوره یونس آیه ۴، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت · فصلت/سوره ۴۱، آیه ۲۵ · زمر/سوره ۳۹، آیه ۱۹ · اعراف/سوره ۷، آیه ۳۰ · انبیاء/سوره ۲۱، آیه ۲۴ · یونس/سوره ۱۰، آیه ۳۲ · رعد/سوره ۱۳، آیه ۱۷۱۹ · ذیل سوره رعد آیه ۱۷، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح، مشهد ۱۳۶۵ـ۱۳۷۶ش.( برای تعداد مثال‌ها در این آیه) · ذیل سوره رعد آیه ۱۷، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت · طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره رعد آیه ۱۷ · ج۱، ص۳۰۳، چاپ مجید هادی زاده، تهران ۱۳۸۳ش · بقرة/سوره ۲، آیه ۱۴۴ · مائدة/سوره ۵، آیه ۸۳ · مائدة/سوره ۵، آیه ۷۷ · یونس/سوره ۱۰، آیه ۲۳ · فصلت/سوره ۴۱، آیه ۱۶ · یونس/سوره ۱۰، آیه ۳۵ · توبه/سوره ۹، آیه ۲۹ · طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره توبه آیه ۲۹ · توبه/سوره ۹، آیه ۳۳ · رعد/سوره ۱۳، آیه ۱۷ · بقرة/سوره ۲، آیه ۴۲ · بقرة/سوره ۲، آیه ۲۱۴ · روم/سوره ۳۰، آیه ۶۰ · عصر/سوره ۱۰۳، آیه ۳ · بقرة/سوره ۲، آیه ۱۸۰ · بقرة/سوره ۲، آیه ۲۳۶ · اِسراء/سوره ۱۷، آیه ۲۶ · ذاریات/سوره ۵۱، آیه ۱۹ · بقرة/سوره ۲، آیه ۱۲۱ · آل عمران/سوره ۳، آیه ۱۰۲ · واقعة/سوره ۵۶، آیه ۹۵ · حاقة/سوره ۶۹، آیه ۵۱ · طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره واقعه آیه ۹۵ · ج۵، ص۵۲ · ج۱، ص۱۶ · نهج البلاغة، خطبه ۴۲، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم · ج۱، ص۲۴۶، چاپ مجتبی عراقی، قم ۱۴۰۳۱۴۰۵/ ۱۹۸۳۱۹۸۵ · ج۲، ص۹۱ · نهج البلاغة، نامه ۳۱، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم · نهج البلاغة، نامه ۵۳، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم · نهج البلاغة، چاپ صبحی صالح، حکمت ۳۷۶، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم · ج۳، ص۵۵، بشرح جلال الدین‌سیوطی، بیروت ۱۳۴۸/۱۹۳۰ · ج۳، ص۱۹، بیروت، دارصادر · نهج البلاغة، خطبه ۳۸، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم · ج۱، ص۴۹، چاپ محسن کوچه باغی تبریزی، قم ۱۴۰۴ · نهج البلاغة، خطبه ۸۷، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم · ج۱، ص۴۳۲ · ج۱، ص۶۲۶، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش · ج۱، ص۲۳۹، چاپ محمد باقر محمودی، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴ · ج۱۰، ص۹۶، چاپ حمدی عبد المجید سلفی، چاپ افست بیروت ۱۴۰۴ · ج۱، ص۳۳۳ · نهج البلاغة، خطبه ۲۱۶، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم · نهج البلاغة، حکمت ۱۹۱، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم · ج۲، ص۳۱۵، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · نهج البلاغة، خطبه ۹۱، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم