حقوق بشر: منظور از حقوق بشر

در بحث از حقوق بشر، اولین نکته‌ای که باید تذکر داد، این است که افراد در جوامع مختلفی که زندگی می‌کنند تابع صلاحیت نظام‌های حقوقی گوناگونی هستند که بر روابط اجتماعی آنان حکومت کرده و حقوق و تکالیف آنان را معین می‌نماید. به‌عبارت دیگر افراد انسانی از حقوق متنوعی در زمینه‌های گوناگون برخوردارند: از حقوق شخصی گرفته تا حقوق خانوادگی ، حقوق مدنی و غیره. کدام دسته از این حقوق به مرتبه و منزلت حقوق بشر ارتقاء می‌یابد؟ آیا همه این حقوق جزء حقوق بشر قلمداد می‌شود؟ قطعا چنین نیست، زیرا به‌طور مثال حق فسخ بیع که به عللی به طرف‌های عقد داده شده، جزء حقوق بشر محسوب نمی‌شود. بنابراین ملاک و معیار این‌که یک حق در زمره حقوق بشر جای بگیرد، کدام است؟ پاسخ ساده‌ای که به این سؤال می‌توان داد این است که حقوق بشر آن دسته از حقوقی است که انسان به دلیل انسان بودن و فارغ از اوضاع و احوال متغیر اجتماعی یا میزان قابلیت و صلاحیت فردی او، از آن برخوردار است. در این پاسخ فرض بر این نهاده شده که یک سلسله هنجارها، اصول و حقوقی وجود دارد که جنبه جهان‌شمول دارد و برای تمام افراد انسانی در جوامع مختلف قابل اعمال است چراکه همه افراد به‌جهت انسان بودن دارای حقوقی هستند که هیچ جامعه یا دولتی نمی‌تواند آن‌ها را انکار کند. به‌همین دلیل در تعریف حقوق بشر گفته‌اند: «حقوق بشر به معنای امتیازاتی کلی است که هر فرد انسانی طبعا دارای آن است.» این تعریف مشکلی را حل نمی‌کند بلکه بر دامنه ابهامات می‌افزاید. مثلا: کدام حقوق، ذاتی انسان است و چه کسی آن‌ها را مشخص می‌کند؟ از این گذشته آیا می‌توان انسان را بصورتی انتزاعی و مستقل از جامعه‌ای که به آن تعلق دارد و اوضاع و احوال اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی زیستگاه وی، دارای حقوق دانست؟ برخی از محققان، حقوق بشر را حقوقی می‌دانند که دارای «اهمیت» است. حقوقی که «اخلاقی» است و حقوقی که « جهان‌ شمول » است. مثلا هنگامی‌که می‌گوئیم، حقی از چنان اهمیتی برخوردار است که جزء حقوق بشر باشد، منظور ما از اهمیت چیست؟ آیا ارزش ذاتی آن حق است؟ ارزش و اهمیت ابزاری آن؟ ارزش آن در مجموعه و نمائی از حقوق؟ اهمیت آن حق از این جهت که ملاحظات دیگر نمی‌تواند آن‌ها را تحت‌الشعاع قرار دهد؟ یا اهمیت آن به‌عنوان تکیه‌گاه ساختاری در نظام حیات سعادتمند است؟ اوصاف «اخلاقی» و «جهان شمول» هم کلماتی پیچیده‌تر هستند. چه چیزی باعث می‌شود تا حقوق خاصی، جهان شمول، اخلاقی و مهم در آید و چه کسی در این خصوص تصمیم می‌گیرد؟ اما هیچ‌کدام از این ابهام‌ها باعث نمی‌شود در وجود یک سلسله حقوق که برای هر انسانی لازم و ضروری است تردید کرد. آن‌چه مسلم است این‌که زندگی فرد انسانی در عصر پیچیده امروز، بدون برخورداری از این حقوق میسر نمی‌باشد. منبع: تدوین و اعتلای حقوق بشر در جامعه بین‌المللی، ص۹۵، مجله تحقیقات حقوقی، دانشگاه شهید بهشتی، شماره ۱۷-۱۶