حیات خواهان به هنگام تقدیم دادخواست — آنجا واقع شده یا محلی که کالا

روشن است که هرگاه پیش از اقامه دعوا به طرفیت شخصی او فوت کرده باشد، ما با دادخواستی مواجه هستیم که نقص دارد نه این که با دعوای غیر قابل استماع مواجه باشیم. اصولاً پس از ورود دادگاه به دعوا معلوم می گردد که مخاطب دعوا یعنی خوانده به هنگام تقدیم دادخواست زنده نبوده و فوت کرده است. در این مواقع به نظر دادگاه باید برابر ماده ۶۶ ق.آ.د.م پرونده را به دفتر دادگاه برگرداند و از مدیر دفتر بخواهد که برابر ضوابط مقرر در بند ۲ ماده ۵۱ و مواد ۵۳ و ۵۴ آن قانون عمل کند. اگر چه صدور قرار عدم استماع دعوا در فرض مزبور توسط دادگاه از حیث نتیجه با صدور قرار رد دادخواست از سوی مدیر دفتر (البته پس از اخطار رفع نقص و عدم اجابت آن) یکسان است، ولی مطابق با قاعده و اصول حاکم بر اقامه دعوا نیست. در حقیقت دادخواست دارای نقصی بوده که نباید به ب - برای مطالعه بیشتر رجوع کنید به فریدون نهرینی، آیین دادرسی مدنی، جلد اول، انتشارات گنج دانش، دکتر عبدالله خدا بخشی حقوق دعاوی قواعد عمومی دعاوی)، شرکت سهامی انتشار چاپ اول، ۱۳۹۲، ص ۲۴۲. مرحله رسیدگی در دادگاه وارد می شد. با این وجود به نظر می رسد دادگاهها به این علت از ارسال پرونده به دفتر دادگاه خودداری می ورزند که پرونده امر از مقطع دادخواست عبور کرده و به دعوا رسیده است؛ یعنی با این که در مقطع دادرسی کشف میگردد که دادخواست به علت فوت طرف دعوا ناقص بوده دادگاه دیگر رسیدگی به دادخواست را به مقطع پیشین بر نمی گرداند و بنابراین رأساً در این زمینه تصمیم می گیرد. همان طور که در بخش مربوط به خ. د. د. نیز به تفصیل گفته شد، در مورد اشخاص حقوقی نظیر شرکتهای تجارتی دادخواست و دعوا را نمی توان علیه شعب شخص حقوقی تقدیم و اقامه نمود. شعبه شخصیت حقوقی یا شرکت تجارتی خود شخصیتی مستقل ندارد تا بتوان حقی را برای (له) یا بر علیه او مطرح و او را طرف دعوا قرار داد. در چنین مواردی که خوانده فاقد شخصیت حقیقی یا حقوقی است و استقلال شخصیت ندارد و در عالم حقوق غیر موجود تلقی میگردد دادخواست خواهان از ماهیت و عنوان یک دعوا خارج می گردد. زیرا یکی از ارکان اساسی امور ترافعی و آنچه به آن دعوا گفته میشود، طرف دعوا یعنی خوانده است و هرگاه چنین خوانده ای وجود خارجی و اعتباری نداشته باشد یا دست کم خواهان نتواند چنین خوانده ای را شناسایی و مخاطب دعوای خود قرار بدهد، دادخواست تقدیمی از ماهیت دعوا تهی و خارج خواهد شد. به همین علت نیز هرگونه ادعای حقی به طرفیت او به مثابه آن است که علیه شخص غیر موجود اقامه دعوا شده باشد. اقامه دعوا علیه خوانده موجودی که به عنوان شخص حقیقی یا حقوقی شناسایی شده و از منظر قانونی به رسمیت شناخته میشود عنصر اساسی هر دعوا و دادخواستی است و بدون این رکن اساسی اطلاق و تصور دادخواست و دعوا غیر ممکن است ملاک بند ۲ ماده ۵۱ ق.آ.د.م و ماده ۵۸۸ قانون تجارت نادیده گرفتن قاعده بالا در نظام اقامه دعوا و دادرسی و ادامه این روند با طرح دادخواست به طرفیت شعبه شخص حقوقی حتی بر فرض محال که خواهان موفق به اثبات ادعای خود گردد، نتیجه ای را عاید خواهان مزبور نخواهد کرد. چون رأی صادره به طرفیت و علیه شخصی که با نام مزبور شعبه شرکت و به عنوان یک شخص حقوقی وجود خارجی ندارد تأثیری نداشته و قابل اجرا نیست علیه شخص حقوقی قابل اجرا نیست چون علیه او رایی صادر نشده است و علیه شعبه شخص حقوقی نیز نمی توان رأی محلی دادگاه است و به هیچ وجه در صدد وضع یک قاعده حقوقی ماهوی برای وضعیت شعب شرکتها نیست. مفاد و عبارات مقرر در ماده ۲۳ قانون یاد شده به هدف سهولت اقامه دعوا برای خواهان تنظیم و وضع شده تا خواهان دعوای خ. ر. ب. طرفیت شرکت در همان محلی اقامه کند که شرکت مزبور از طریق شعبه خود تعهد سپرده است. در واقع امر شعبه شرکت به عنوان شاخه و جزیی از شرکت و به تعبیری دیگر به عنوان همان شخص حقوقی در برابر مشتریان خود و اشخاص ثالث، تعهد میدهد و قرارداد می بندد. این مطلب موجب نمیشود که برای جزیی از بدنه شرکت ماهیتی جدا و مستقل از شخص حقوقی تصور کنیم در این موارد در صورت تخلف شعبه شرکت از انجام تعهدات خود، ذینفع تعهد یا همان متعهدله باید دادخواست و دعوای خ. ر. ب. طرفیت شخص حقوقی و شرکت تسلیم و اقامه کند ولی این دادخواست را در مقر و حوزه قضایی دادگاهی تسلیم مینماید که در محل اقامت و استقرار شعبه شخص حقوقی که به نیابت از شخص حقوقی تعهد سپرده، مستقر و واقع است. ترتیب مقرر در ماده ۲۳ ..آ.د.م تنها امتیازی است برای خواهان تا بتواند دعوای خ. ر. ب. جای محل مرکز اصلی شرکت در محلی که شعبه آن شرکت مستقر است اقامه نماید. آنجا واقع شده یا محلی که کالا باید در آنجا تسلیم گردد یا جایی که پول باید پرداخت شود اقامه می شود. اگر در این صورت نیز دعاوی در مرکز اصلی شرکت اقامه خواهد شد.». سوالی که در مورد خوانده ممکن است پیش آید، آن است که گاهی خوانده یک شخص است و دادگاه به علت عدم توجه دعوا نسبت به او قرار رد دعوا را صادر مینماید. اما گاهی خوانده بیشتر یک شخص است و دادگاه دعوا را متوجه یکی از خواندگان نمی داند و قرار رد دعوا را نسبت به او صادر میکند و نسبت به سایر خواندگان حکم بر بی حقی خواهان می دهد. پرسشی که مطرح میشود آن است که آیا خواهان مزبور در تجدید نظر خواهی از رأی یاد شده میتواند خوانده ای که نسبت به او به علت عدم توجه دعوا قرار رد دعوا صادر شده طرف دادخواست تجدید نظر خود قرار بدهد یا خیر؟ در پاسخ باید گفت که اگر خواهان مزبور قرار رد دعوا را به علت عدم توجه دعوا به خوانده نادرست می پندارد، به هنگام اعتراض و تجدید نظر خواهی از قرار رد دعوا می بایست همان خوانده را مخاطب تجدید نظر خواهی خود قرار بدهد.