حال آنکه خزانه که غالبآ اموال شخصی سلطان را در بر میگرفت در زمره بیوتات سلطنتی بود و به لحاظ تاریخی پیشینهای بسیار کهنتر داشت. در عصر خلفا و سپس امویان ، عمدهترین منابع تأمین بیتالمال، غنایم جنگی و خراج و جزیه بود. وفور این منابع درآمد، بهویژه غنایم جنگی، نه تنها بیتالمال را به نحو چشمگیری افزایش داد، بلکه در عصر امویان، به ایجاد خزانههای اختصاصی خلفا و عمّال حکومتی نظیر حجاج بن یوسف انجامید. از این گزارش نمیتوان مطمئن شد که آیا این مایه اموال همه در یک خزانه عام نگهداری میشده یا در چند خزانه اختصاصیِ جداگانه.
اما از اشاره همین نویسنده به بانویی که وی را «صاحبة خزانةالجوهر» در دستگاه خلافت مأمون (حک: ۱۹۸ـ۲۱۸) خوانده، دست کم میتوان دریافت که یک خزانه، مختص جواهرات سلطنتی بوده است. با اینهمه با تکیه بر برخی منابع دیگر میتوان از تنوع و چندگونگی خزانهها با اطمینان سخن گفت. در منابع همچنین بر نگهداری اسناد مهم حکومتی مانند برخی پیماننامهها و خطبهها و فرمانها در خزانه تصریح شده است که هنوز روشن نیست در خزانه مستقلی نگهداری میشدند یا در یکی از خزانههای یاد شده.
خزانه مداخل، که از عواید اتفاقی و مصادرههای مختلف بهدست میآمد و صرف خلعتها و صلههای اعطایی به رسولان و مُنهیان (خبررسانان) میشد. ظاهرآ با نظر به مصارف این خزانه بوده که به آن نام «خزانه صِلات» هم داده بودند. در منابع، علاوه بر رئیس خزانه که کاملا معتمد سلطان یا حاکم بوده، از کارکنان متعدد خزانه یاد شده است، مانند بیتکچیان و دبیران، حمالان، غلامان و نیز شحنه خزانه. به این خزانههای سه گانه خزاین خرج میگفتند و رعیت ، که در حکم خزانه دخل بود، این خزانهها را پر میکرد.
این آشفتگی تا آنجا بود که محل خاصی برای اموال رسیده وجود نداشت و آنچه از اطراف میرسید، در صحرا روی هم انباشته میکردند و با نمدی میپوشاندند. اتلاف اموال خزانه دیگر مشکل عمده این روزگار بود. بعدها نیز که خزانهای برای زر و جواهرات معیّن شد، بعضی از خانها، مانند اوگتایقاآن (حک: ۶۲۴ـ۶۳۹) و گیوکخان (حک: ۶۳۹ـ۶۴۷)، با بخششهای بیحد و حصر خود خزانه را از مال تهی کردند. افزون بر این، هنگامی که مال و زر از ولایات میرسید، امرا و دوستان خزانهداران نزد آنان میرفتند و «باریقو» (سهمی از خزانه سلطنتی که به هدیه گرفته میشد) میستاندند.
بدین ترتیب، پیداست که هر سال چه اندازه از اموال خزانه تلف میشد و درنتیجه، وقتی غازان (حک: ۶۹۴ـ۷۰۳) بر تخت خانی نشست، خزانهها از مال تهی، ولایتها خراب، اموال دیوانی در معرض تلف شدن و استحصال مالیات ناممکن شده بود. یکی نارین (خزانه خاص) که گرانبهاترین اموال، مانند زر سرخ ، مرصّعات و جامههای خاص، در آنجا نگهداری میشد. خزانه دیگر، بیدون (خزانه عام) بود و اموال کم ارزشتر، مانند زر سفید و جامههای پرمصرفتر را در آن مینهادند و خزانهدار و خواجهسرایی به نگاهبانی از آن گماشته میشدند.
خزانهدار میبایست بر هر جامهای که به خزانه میآوردند، مُهر مخصوصی بزند تا نتواند آن را با جامه دیگر تعویض کند. به هر یک از چهار تن متولی خزانههای خاص و عام، از هر صد دینارِ رسیده به خزانه دو دینار به عنوان رسمالخزانه تعلق مییافت. همچنین، خزانه سومی نیز ایجاد شد که یک دهم اموال خزانههای پیش گفته را به این خزانه انتقال میدادند تا سلطان برای صدقه به مستحقان از آن هزینه کند. این صدقات هر سه ماه یک بار و نقد پرداخت میشد. ظاهرآ در میان این وزیران، «وزیر کارخانههای سلطنت که از مداخل و مخارج و جمیع خزانه و دواب آگاه» بود، مسئولیت مستقیم اداره خزانه را داشته است. ۲.
۵ - آق قوینلوها در میان آققوینلوها، خزانهداری منصبی پراهمیت بود و خزانهدار از اعضای شورای عالی آنان به شمار میآمد. آققوینلوها و قراقوینلوها بخش مهمی از مصارف خزانه را به پرداخت حقوق ایناقان (نوکران خاصه) که از صاحبان مشاغل مهم و حساس حکومتی به شمار میآمدند، اختصاص میدادند. در واقع گرچه ناظر و صدراعظم از عایدات خزانه بهطور کلی آگاهی داشتند، از مقدار و نوع آنها اطلاع دقیقی نداشتند. صرافباشی خزانه عامره نیز مسئول تشخیص مسکوکات سره از ناسرهای بود که به خزانه آورده میشد.
ظاهرآ پرداخت از خزانه عامره را تحویلداران برعهده داشتند. پارهای شواهد حاکی از تقلب خزانهداران است. در پی قتل نادر (۱۱۶۰)، خزانه و جواهرخانه او اولین جایی بود که غارت شد و جانشینان برای تثبیت پایههای اقتدار خود دست به بذل و بخشش زدند.
منبع: ج۵، ص۷۷ · ج۱، ص۲۰۸ـ۲۰۹، چاپ محمد حمیداللّه، کویت ۱۹۵۹ · ج۱، ص۲۱۴ـ۲۱۸، چاپ محمد حمیداللّه، کویت ۱۹۵۹ · ج۱، ص۱۸۴، چاپ محمد حمیداللّه، کویت ۱۹۵۹ · ج۱، ص۱۵، چاپ محمد حمیداللّه، کویت ۱۹۵۹ · ج۱، ص۲۰ـ۲۱، او، تحفةالامراء فی تاریخ الوزراء، چاپ عبدالستار احمد فراج، ) قاهره (۱۹۵۸ · ج۵، ص۷۶ · ج۱، ص۲۳، از ناصحبن ظفر جرفادقانی، چاپ جعفر شعار، تهران ۱۳۵۷ش · ج۱، ص۱۲۶، به سعی و تصحیح محمد اقبال، بانضمام حواشی و فهارس با تصحیحات لازم مجتبی مینوی، تهران ۱۳۶۴ش · ج۱، ص۲۰۷ · ج۱، ص۳۲۸ · ج۱، ص۳۸، تهران ۱۳۳۲ش · ج۱، ص۱۰۵، از ناصحبن ظفر جرفادقانی، چاپ جعفر شعار، تهران ۱۳۵۷ش · ج۱، ص۱۶ـ۲۴، چاپ محمد حمیداللّه، کویت ۱۹۵۹ · ج۱، ص۲۲۳، چاپ هیوبرت دارک، تهران ۱۳۷۲ش · ج۱، ص۲۹۴، چاپ محمدجواد مشکور، تهران ۱۳۵۰ش · ج۱، ص۳۱۳ـ۳۱۴، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۲۸۱ · ج۱، ص۲۵، چاپ میخائیل عوّاد، بغداد ۱۳۸۳/۱۹۶۴ · ج۱، ص۶۳ـ۱۰۲، ترجمه کریم کشاورز، تهران ۱۳۵۷ش · ج۱، ص۱۱۹، چاپ محمدشفیع، لاهور ۱۳۶۴/۱۹۴۵ · ج۲، ص۱۵۰۹، چاپ محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران ۱۳۷۳ش · جوینی، ج۱، ص۱۴۹ · ج۲، ص۱۵۰۹ـ۱۵۱۰، چاپ محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران ۱۳۷۳ش · ج۲، ص۱۳۴۹ـ۱۳۵۲، چاپ محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران ۱۳۷۳ش · ج۲، ص۱۵۱۰ـ۱۵۱۲، چاپ محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران ۱۳۷۳ش · ج۱، جزء۱، ص۲۹۴ـ۳۰۲، چاپ عبدالکریم علیزاده، مسکو ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶ · ج۱، جزء۱، ص۳۶۶ـ۳۶۹، چاپ عبدالکریم علیزاده، مسکو ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶ · ج۱، ص۲۴۶، آکسفورد ۱۷۷۳، چاپ افست تهران ۱۳۴۲ش · ج۱، ص۳۰۴، آکسفورد ۱۷۷۳، چاپ افست تهران ۱۳۴۲ش · ج۱، ص۲۴۵، ترجمه منصور صفت گل، تهران ۱۳۷۷ش · ج۱، ص۱۵۳، کشوری و لشکری ایران از عصر مغول تا پایان قاجار، تهران ۱۳۶۸ش · ج۱، ص۱۰۵، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۶۶ش · K A Sajun Lal, "The Mughals in the Deccan: ۱۶۸۷، ۱۷۲۴", in History of medieval Deccan: ۱۲۹۵، ۱۷۲۴, vol۱, ed H K Sherwani, Hyderabad, Deccan: The Government Andhra Pradesh, ۱۹۷۴، ج۱، ص۷۹ـ۸۰ · ج۱، ص۲۲۸، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۶۶ش · Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient, ed L Langles, Paris ۱۸۱۱، ج۵، ص۳۹۴ـ۴۱۵ · Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient, ed L Langles, Paris ۱۸۱۱، ج۵، ص۳۴۴ـ۳۴۵ · Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient, ed L Langles, Paris ۱۸۱۱، ج۵، ص۴۳۰ـ۴۳۳ · ج۱، ص۱۹، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۷۸ش · ج۱، ص۶۲، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۷۸ش · ج۱، ص۱۳۳، یا، تحقیقات و حواشی و تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة الملوک، ترجمه مسعود رجبنیا، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۳۴ش · ج۱، ص۶۸ـ۶۹، چاپ یوسف رحیملو، مشهد ۱۳۷۲ش · ج۱، ص۱۰۱، چاپ محمدامین ریاحی، تهران ۱۳۶۴ش · ج۳، ص۱۰۸۵ـ۱۰۹۰، چاپ محمدامین ریاحی، تهران ۱۳۶۴ش · ج۱، ص۲۹۷، چاپ محمدامین ریاحی، تهران ۱۳۶۴ش · ج۲، ص۷۴۱، چاپ محمدامین ریاحی، تهران ۱۳۶۴ش · ج۱، ص۱۶، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۵۶ش · ج۱، ص۱۰۵، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ۱۳۶۹ش · ج۱، ص۶۵، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ۱۳۶۹ش · ج۱، ص۳۹۱، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران ۱۳۷۷ش · ج۱، ص۳۹۱ـ۳۹۳، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران ۱۳۷۷ش · ج۱، ص۴۴، در چهل سال تاریخ ایران، چاپ ایرج افشار، ج ۱، تهران: اساطیر، ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۲۹۱، در چهل سال تاریخ ایران، چاپ ایرج افشار، ج ۱، تهران: اساطیر، ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۳۴۵، در چهل سال تاریخ ایران، چاپ ایرج افشار، ج ۱، تهران: اساطیر، ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۴۹۲، تهران ۱۳۵۶ش · ج۱، ص۱۰۴، ترجمه ابوالحسن موسوی شوشتری، تهران ۱۳۵۱ش · ج۱، ص۲۸۴ـ ۲۸۶، ترجمه منصوره اتحادیه (نظام مافی)، تهران ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۲۲، دو روئی و نیرنگ انگلیس، از روی اسناد محرمانه انگلیس در باب ایران، چاپ عیناللّه کیانفر و پروین استخری، تهران: زرین، ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۳۱۵، ترجمه منصوره اتحادیه (نظام مافی)، تهران ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۱۲۷، تهران ۱۳۷۳ش
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
