دکترین
خلف وعده: دلائل حرمت خلف وعده
از جمله دلیل‌های حرمت خلف وعده‌ی با خلق احادیثی است که در باب صفات مؤمن و منافق رسیده است از آن حرمت مطلق مخالفت عهد دانسته می‌شود. مانند: ۴.
۱ - صفت منافقین حدیثی از پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که مروی است می‌فرماید: «ثلث من کن فیه کان منافقاً و ان صام و صلی و زعم انه مسلم من اذا ائتمن خان و اذا حدث کذب و اذا وعد اخلف؛ سه خصلت است در هر کس باشد منافق است هر چند نماز بخواند و روزه بگیرد و خود را مسلمان بداند هرگاه او را امین بدانند و چیزی به او بسپارند در امانت خیانت می‌کند و هرگاه حرف می‌زند دروغ می‌گوید و هرگاه وعده‌ای می‌دهد به وعده‌اش وفا نمی‌کند.» حضرت صادق (علیه‌السّلام) می‌فرماید: «من عامل الناس و لم یظلمهم و حدثهم فلم یکذبهم و وعدهم فلم یخلفهم فهو ممن کملت مروته و حرمت غیبته و ظهر عدله و وجبت اخوته؛ کسی که در معاملاتش با مردم ستم نکند و در سخن‌گفتن دروغ نگوید و در وعده‌هایی که به آنها می‌دهد خلف وعده نکند غیبت‌کردن از چنین شخصی حرام است و مروتش تمام و عدالتش هویدا است باید او را برادر دینی دانست و حقوق برادری او را رعایت کرد. پس کسی که ظالم یا دروغ‌گو یا پیمان‌شکن باشد جایز الغیبة و فاسق است. ۴.
۲ - استثناناپذیری حضرت صادق (علیه‌السّلام) می‌فرماید: «ثلثة لم یجعل الله تعالی لاحد فیها رخصة برالوالدین برین کانا او فاجرین و الوفاء بالعهد للبر و الفاجر و اداء الامانة للبر و الفاجر؛ سه حکم از واجبات خداست که به کسی اجازه نداده آن را ترک کند نیکی به پدر و مادر، نیکوکار باشند یا بد کردار و وفای به عهد با نیکوکار و بدکردار و امانت‌داری که باید به صاحبش رد نمود خواه خوب باشد یا بد.» و نظیر همین حدیث هم در کافی از حضرت سجاد (علیه‌السّلام) روایت شده است.
حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) می‌فرماید: «من شرط لامرئته شرطاً فلیف به فان المسلمین عند شروطهم الا شرطاً حرم حلالا او احل حراماً؛ هر کس با همسر خود شرط و عهدی کرده باید به آن وفا کند زیرا مسلمان با هر عهدی که می‌کنند استوارند و به آن وفادار مگر شرطی که حلال خدا را حرام یا حرامی را حلال کرده باشد.» اخباری که در وجوب وفای به عهد و حرمت پیمان‌شکنی است بسیار و برای اهمیت مقام همین بس که خداوند پیمان‌شکنان را از مقام عالی انسانیت طرد و در زمره‌ی حیوانات قرار داده است، می‌فرماید: «ان شر الدواب عندالله الذین کفروا فهم لایؤمنون الذین عاهدت منهم ثم ینقضون عهدهم فی کل مرة و هم لایتقون؛ بدترین جانوارن در نزد خدا آنهایی هستند که به کفر خو کرده ایمان آور نیستند کسانی که از آنها پیمان گرفته‌ای و هر دفعه پیمان خود را می‌شکنند و از خدا نمی‌ترسند.» ۴.۲.
۱ - وفای به عهد با مشرکین باید دانست که خداوند پیمان شکنی را به هیچ وجه حتی درباره‌ی مشرکین و کفار، اذن نفرموده و وفای به پیمان آنها را هم واجب فرموده است. پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به واسطه‌ی عهدی که شده بود پذیرفت و جندل را به شرطی که او را امان دهد و اذیت نکند حاضر شد که تحویل دهد پس از اصرار آن حضرت او را امان داد جندل گفت ای مسلمانان من که مسلمان شده‌ام چگونه میان مشرکین روم رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود برو صبر کن تا خدا برای تو فرج کند چه ما بر خلاف آنچه پیمان بسته‌ایم نمی‌توانیم کاری کنیم سهیل دست فرزندش را گرفت و برد ولی به عهدش وفا نکرد او را اذیت و آزار فراوان کرد.
پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به یک نفر وعده فرمود که در مکان معینی نزد سنگی بماند تا او بیاید آن حضرت همانجا توقف فرمود آن شخص نیامد تا وقتی که آفتاب سوزان بر بدن آن حضرت افتاد بعضی از اصحاب که آن حضرت را در آن حال دیدند عرض کردند از اینحا حرکت بفرمائید فرمود نمی‌توانم به جای دیگر روم تا وقتی که آن شخص آمد حضرت فرمود اگر نیامده بود از اینجا حرکت نمی‌گردم تا مرگم برسد. در سوره مریم راجع به اسماعیل صادق الوعد می‌فرماید: «واذکر فی الکتاب اسمعیل انه کان صادق الوعد و کان رسولاً نبیاً؛ و یاد کن در قرآن قصه اسماعیل را به درستی که راست وعده و فرستاده‌ی خداوند به خلق و خیر دهنده بود.» این پیغمبر به کسی وعده داد که من در این مکانم تا تو بیائی سه شبانه روز و به قول اکثر و اشهر یک سال در آنجا ماند تا او آمد و خداوند در آیه‌ای که ترجمه‌اش گذشت او را به صدق وعده می‌ستاید. ۴.
۳ - از شعبه‌های کفر حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) نقض عهد و خلف وعده را از شعبه‌های کفر می‌داند و می‌فرماید: «و الله ما معویة‌بادهی منی و لکنه یغدر و یفجر ولو لا کراهیة الغدر لکنت من ادهی اناس و لکن کل غدرة‌فجة و کل فجرة‌کفرة و لکل غادر لواء یعرف به یوم القیمة؛ ۴.
۴ - از اقسام مکر و نیرنگ و نیز می‌فرماید: «ان الوفاء توام الصدق ولا اعلم جنة اوقی منه، ولا یقدر من علم کیف المرجع و لقد اصبحنا فی زمان قد اتخذ اکثر اهله الغدر کیساً و نسبهم اهل الجهل فیه الی حسن الحیلة ما لهم قاتلهم الله قدیری الحول القلب وجه الحیلة و دونها مانع من امر الله و نهیه فید عها رای عین بعد القدرة علیها و ینتهز فرصتها من لاجریحة له فی الدین؛ به درستی که وفای به عهد همزاد راستی و درستی است و هیچ سپری را نگاه دارنده‌تر از وفای به عهد برای نجات از عذاب نمی‌دانم و کسی که بازگشتش را می‌شناسد، (ایمان به روز جزا دارد.) غدر نمی‌کند و پیمان نمی‌شکند در زمانی هستیم که مردمان بی‌وفایی و نیرنگ را کیاست و زیرکی می‌گیرند و جاهلان آنها را به نیکی فراست نسبت می‌دهند چه می‌شود این گروه حیله‌گر و جاهل را خدا ایشان را بکشد به درستی که راه‌های حیله را می‌بیند حیله را که از آن جمله پیمان‌شکنی است من خوب می‌دانم لیکن مرا امر و نهی خدا مانع است ولی کسی که درد دین ندارد و از هیچ گناهی پرهیز نمی‌کند (مانند معاویه و عمرو عاص ) امر خدا را ندیده انگاشته و در مواقع حیله فرصت را غنیمت می‌شمارند، نیرنگ می‌زنند و خلف وعده می‌کنند.» ۴.
۵ - از اقسام دروغ بعضی از فقهاء نقض عهد و خلف وعده را از اقسام دروغ دانسته‌اند خصوصاً اگر در هنگام تعهد و وعده‌دادن تصمیم داشته باشد که به وعده‌اش وفا نکنند و عهدش را بکشند بنابراین تمام آیات و روایات وارده در مذمت و حرمت و عقوبت دروغ که سابقاً ذکر گردید شامل نقض عهد هم می‌شود. و بعضی دیگر فرموده‌اند که عهدها و شرط‌هایی که در ضمن عقد می‌شود علاوه بر اینکه وفای به آن واجب است بر عهده شخص متعهد، حقی برای طرف ثابت می‌شود به طوری که می‌تواند مطالبه کند و اگر نداد به زور و قهر حق خود را بگیرد ولی اگر وعده ضمن عقد لازمی نباشد بلکه عهد و شرط ابتدایی باشد این حق ثابت نمی‌شود و فقط همان حکم تکلیفی به وفای عهد متوجه اوست. ۴.
۷ - تعلیق در عهد کردن باید همه جا و همیشه وفای به عهد کرد، لیکن پس از دانستن آیات و روایات گذشته واضح می‌شود که احتیاط شدید در وفاکردن به هر وعده‌ای است و سزاوار است برای اینکه شخص به پیمان‌شکنی مبتلا نشود در هنگام عهدکردن و وعده‌دادن به طور جزم متعهد نگردد بلکه به طور تعلیق «شاید و اگر» متعهد شود و لااقل معلق بر خواست خدا کند و بگوید انشاءالله یعنی اگر خدا بخواهد چنین و چنان خواهم کرد. باید دانست که این حکم در صورتی است که گفتن انشاءالله از روی تعلیق باشد ولی اگر از روی جزم متعهد شود و وعده بدهد و برای تبرک مثلاً بگوید انشاءالله (نه به طور تعلیق) آن نذر و عهد واجب الوفاء است.
منبع: اصول کافی، ج۲، ص۲۹۰-۲۹۱ · اصول کافی، ج۲، ص۲۳۹ · خصال شیخ صدوق، ج۱، ص۱۲۸ · تهذیب، ج۷، ص۴۶۷ · انفال/سوره۸، آیه۵۷-۵۸ · توبه/سوره۹، آیه۴ · سیدقطب، کتاب اسلام و صلح جهانی، ص۲۶۴ · تفسیر منهج الصادقین، سوره فتح · مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار · مریم/سوره۱۹، آیه۵۴ · صبحی صالح، خطبه ۲۰۰، ص۳۷۵ · امام علی (علیه‌السلام)، نهج البلاغه، خطبه۴۳
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.