دامنه ی مسئولیت مهندس مشاور در قراردادهای خدمات مشاوره — در مسئولیت قراردادی هر متعهدی تا مدت

مشابه مسئولیت فوق در شرایط عمومی پیمان سه عاملی موضوع نشریه ی شماره ی ۴۳۱۱ سازمان برنامه و بودجه) نیز برای پیمانکار منظور شده است. مثلاً، اگرچه کارهای پیمانکار پس از اجرا به تصویب مهندس مشاور میرسد با وجود این بند (الف) ماده ی ۳۲ شرایط عمومی پیمان می گوید: عملیات اجرایی پیمانکار همیشه باید زیر نظر و با اطلاع مهندس مشاور انجام شود. نظارتی که از طرف کارفرما و مهندس مشاور در اجرای کارها به عمل می آید، به هیچ روی، از میزان مسئولیت پیمانکار نمی کاهد. یا در پایان بند (د) ماده ی ۳۳ شرایط عمومی پیمان می خوانیم که بهر حال نظارت مهندس ناظر از مسئولیت پیمانکار نمی کاهد و سلب حق از کارفرما و مهندس مشاور نمی کند. ولی در بند (۲) ماده ی ۲۶ قرارداد همسان خدمات مشاوره دو نکته قابل تأمل است: ۱ در ماده ی ۱۱ شرایط عمومی همسان قراردادهای مشاوره به هر حال تصویب مدارک و گزارشهای مطالعات یا به عبارت دیگر تصویب کارهای مهندس … به عهده ی کارفرماست و هموست که یک نسخه از مدارک و گزارشهای مصوب هر قسمت یا مرحله را با مهر تصویب شد» به مهندس … می کند (بند ۱۱ه شرایط عمومی قرارداد). کما این که مدارک و گزارشهای تصویب شده مبنای کارهای بعدی است و مهندس … حق الزحمه ی مربوط را بر اساس قرارداد دریافت می کند بند ۱۱ شرایط عمومی قرار داد. حال ب. ت. ب. مراتب بالا این پرسش قابل طرح است که پس از تصویب کارهای مهندس … از جانب کارفرما، چرا باید مهندس … به درستی کارهای خود مسئول باشد؟ پاسخ روشن است، زیرا، مهندس … در کار خود غفلت کرده و این غفلت که باید توسط کارفرما بازرسی و کشف میشد در اثر خطای وی نیز به همان ترتیب مصوب شده اما در جریان ادامه ی قرارداد معلوم شده که هر دو طرف قرارداد خطا کرده اند، بر مبنای تعهد به نتیجه ی مهندس … خطای خود را اصلاح و گزارش مطالعات، محاسبات و طراحی های خود را با استانداردها و اصول علمی و فنی منطبق سازد. نکته ی مهم دیگر این است که دامنه ی این مسئولیت تا کجاست؟ ظاهر بند (۲) ماده ی ۲۶ شرایط عمومی قرارداد نشان می دهد که ... در هر حال، مهندس … و جوابگوی کاستیهایی است که به علت نقص کار او بعدها در کار مشاهده شود. با استعمال واژه ی «بعدها»، چنین می نماید که مهندس … باید پاسخگوی کاستیهای اعمال خود باشد. ولی، این برداشت به هیچ وجه با قواعد حقوقی سازگاری ندارد. توسعه ی دامنه ی مسئولیت قرار دادی مهندس … به مسئولیت مدنی خارج از قرارداد از نظر حقوقی قابل قبول نیست. زیرا در هر قراردادی متعهد تا مدت قرارداد مسئول اعمال خود است و پس از آن اگر تضمینی وجود داشته باشد تا مدت تضمین وگرنه مسئولیت مدنی خارج از قرارداد نمی تواند دامن او را با استناد به شروط مندرج در قرارداد بگیرد. چون قرارداد مهندس … ی ۳ موافقت نامه مقید به مدت معینی است پس مهندس … تا مدت قرارداد خود مسئول کاستی هایی است که به علت نقص عمل او در کار مشاهده می شود. به بیان دیگر واژه ی «بعدها» مبین زمانی است که کاستیهای اعمال مهندس … از ابتدای شروع کار تا پایان مدت و اتمام قرارداد ظاهر شود. پس این تلقی که مهندس … از پایان کار اعم از طراحی مطالعه و نظارت بر پروژه نیز مسئول اعمال خود است کاملاً غلط و برداشت نادرست است. اگر این برداشت درست باشد باید مهندس … را از زمان انعقاد قرارداد الی قیام یوم الدین مسئول شناخت!! حال آنکه چنین طرز تلقی با اصول حقوقی مباینت دارد. زیرا خلط مسئولیت ناشی از قرارداد با مسئولیت مدنی خارج از قرارداد به هیچ عنوان صحیح نیست. نکته ی مهم دیگر این است که دامنه ی این مسئولیت تا کجاست؟ ظاهر بند (۲) ماده ی ۲۶ شرایط عمومی قرارداد نشان می دهد که ... در هر حال، مهندس مشاور مسئول و جوابگوی کاستیهایی است که به علت نقص کار او بعدها در کار مشاهده شود. با استعمال واژه ی «بعدها»، چنین می نماید که مهندس مشاور الی الابد باید پاسخگوی کاستیهای اعمال خود باشد. ولی، این برداشت به هیچ وجه با قواعد حقوقی سازگاری ندارد. توسعه ی دامنه ی مسئولیت قرار دادی مهندس مشاور به مسئولیت مدنی خارج از قرارداد از نظر حقوقی قابل قبول نیست. زیرا در هر قراردادی متعهد تا مدت قرارداد مسئول اعمال خود است و پس از آن اگر تضمینی وجود داشته باشد تا مدت تضمین وگرنه مسئولیت مدنی خارج از قرارداد نمی تواند دامن او را با استناد به شروط مندرج در قرارداد بگیرد. چون قرارداد مهندس مشاور طبق ماده ی ۳ موافقت نامه مقید به مدت معینی است پس مهندس مشاور تا مدت قرارداد خود مسئول کاستی هایی است که به علت نقص عمل او در کار مشاهده می شود. به بیان دیگر واژه ی «بعدها» مبین زمانی است که کاستیهای اعمال مهندس مشاور از ابتدای شروع کار تا پایان مدت و اتمام قرارداد ظاهر شود. پس این تلقی که مهندس مشاور بعد از پایان کار اعم از طراحی مطالعه و نظارت بر پروژه نیز مسئول اعمال خود است کاملاً غلط و برداشت نادرست است. اگر این برداشت درست باشد باید مهندس مشاور را از زمان انعقاد قرارداد الی قیام یوم الدین مسئول شناخت!! حال آنکه چنین طرز تلقی با اصول حقوقی مباینت دارد. زیرا خلط مسئولیت ناشی از قرارداد با مسئولیت مدنی خارج از قرارداد به هیچ عنوان صحیح نیست. در مسئولیت قراردادی هر متعهدی تا مدت قرارداد و ایفای موضوع آن در برابر طرف خود مسئول است و تسری آن به بعد از مدت قرارداد: ولاً باید مقید به مدت معینی باشد که به آن تضمین یا گارانتی می گویند و ثانیاً - مسئول دانستن متعهد در برابر تعهدات خود بدون ذکر مدت فاقد اثر حقوقی است. از این جهت در قانون مدنی، مسئولیتهای قراردادی از ماده ی ۱۸۳ تا ماده ی ۲۳۰ و مسئولیتهای مدنی خارج از قرارداد از ماده ی ۳۰۱ تا ماده ی ۳۲۷ از هم تفکیک شده است. به عبارت دیگر تعهد ناشی از قرارداد فقط در قرارداد بین طرفین اشتراط می شود ولی در تعهدات خارج از قرارداد قرار دادی وجود ندارد که طرفها بدان استناد کنند بل که قانون به عنوان قرارداد اجتماعی) حکم آن را برای طرفین بار می کند. از این رو، در قرارداد نمی توان چیزی را که هنوز پس از قرارداد حادث نشده بر یک طرف بار کرد و پس از ورود خسارت مسئولیت آن را به قراردادی که موضوع و مدت آن پایان یافته است، مستند کرد. به موجب ماده ی ۲۶۴ قانون مدنی یکی از طرق اسقاط تعهدات وفای به عهد است. وفای به عهد یعنی انجام تعهد به وسیله ی متعهد در یک قرار داد. حال وقتی مهندس مشاور بر طبق مفاد قرارداد همسان خدمات مشاوره، تعهدات خود را انجام داده باشد که به وسیله ی کارفرما تأیید شده و مدت قرارداد نیز منقضی و طرفین تسویه حساب کرده اند آیا می توان به استناد قسمت پایانی بند (۲) ماده ی ۲۶ قرارداد مذکور باز هم او را مسئول شناخت؟ هرگز چرا که پس از پایان قرارداد دیگر الزاماتی بر عهده ی مهندس مشاور باقی نمانده است. پس هرگاه پس از پایان قرارداد همسان خدمات مشاوره خسارتی بر پروژه وارد شود در این صورت کارفرما حق ندارد به قسمت پایانی بند (۲) ماده ی ۲۶ قرارداد یاد شده استناد کند که به زعم وی مهندس مشاور مسئول کاستیهایی است که «بعدها» در کار او مشاهده شده است. در این حالت، دادرس دادگاه می تواند بررسیهای کارفرما را نیز مدنظر قرار داده و در صورتی که از روی غفلت متوجه کاستیهای کار مهندس مشاور در زمان مدت قرارداد نشده، مهندس مشاور را از این مسئولیت مبرا دارد و حاصل کلام این که نظام مسئولیت قراردادی با نظام مسئولیت خارج از قرارداد (ضمان قهری) با هم متفاوت است و اگر چنین شرطی در قرارداد ذکر شود که خدمات مشاوره مورد مؤاخذه قرار داد. بلکه از موارد الزامات خارج از قرارداد است. خدمات مشاوره مورد مؤاخذه قرار داد. بلکه از موارد الزامات خارج از قرارداد است. و کان لم یکن خواهد بود مگر در مدت معینی که بدان تضمین یا گارانتی می گویند. با عطف توجه به مطالب فوق نتایج زیر از قراردادهای همسان خدمات مشاوره حاصل می شود الف مسئولیت مالی مهندس مشاور در اثر قصور و تقصیر قراردادی وی تا مبلغ قرارداد است و لاغیر. لذا چنانچه کارفرما قرارداد را به استناد بند ۲۳-۳ فسخ کند فقط دستمزد مربوط به کارهای معیوب و ناقص از صورت وضعیت های وی به انضمام سپرده ی حسن انجام کار کسر میشود. ب هرگاه مهندس مشاوری که در چارچوب قرارداد همسان خدمات مشاوره کار طراحی را به صورت معیوب و غیر استاندارد انجام داده باشد، کارفرما نمی تواند مسئولیت های وی را به مرحله ی نظارت که توسط مهندس مشاور دیگری انجام می شود، تسری دهد. زیرا قرارداد طراحی پایان یافته و تعهدات مهندس مشاور طراح ساقط شده است. ج- چنانچه کارفرما قرارداد نظارت مهندس مشاور را در حین اجرا فسخ یا خاتمه دهد و ادامه ی نظارت بر کار پیمانکار را توسط خود انجام دهد و یا با مهندس مشاور دیگری قرارداد ببندد باز هم اگر کارهای مهندس مشاور سابق که با استانداردها و اصول علمی و فنی منطبق نباشد، مسئولیتی در قبال کارفرما ندارد.