در مورد وضعیت سوم که خوانده حضور ندارد با قیاس اولویت و

در مورد وضعیت سوم که خوانده حضور ندارد با قیاس اولویت و به طریق اولی، دادگاه باید به اقدامات تحقیقی برای روشن شدن حقیقت دست بزند. این طریق باعث نمی شود دادرس دادگاه در معرض اتهام تحصیل دلیل به نفع یک طرف دعوا و خروج از بی طرفی قرار بگیرد. زیرا اتهام تحصیل دلیل در جایی متصور است و به قاضی منتسب میگردد که او از مفاد دلیل و استفاده از آن به نفع یکی از اصحاب دعوا آگاه باشد؛ مانند ترغیب گواه به ادای گواهی یا راهنمایی کردن وی در کیفیت گواهی و یا کمک در بیان مطالب ماده ۲۳۹ ق.آ.د. م). در حالی که در انجام تحقیق یا اقدام برای کشف حقیقت دادگاه به نتیجه تحقیق و اقدام آگاه نیست و نمی داند آنچه در پایان تحقیقات و اقدامات او برای کشف حقیقت به دست می آید به نفع کدام یک از اطراف دعوا است. گاهی از میان همان اسناد ابرازی هم می توان دریافت که خواهان ذی حق است یا بی حق برای نمونه توجه به مواد ۲۱۳۰۲ و ۱۳۰۳ قانون مدنی از این جهت به عنوان وسیله ای برای تمیز حق، راه گشا است. تأثیر سبب دفاعی خوانده در موضوع اختلاف - آنچه در بالا گفته شد بیشتر و به طور اصولی ناظر به موضوع اختلافی است که برآمده از اجتماع و گردآوری ادعای خواهان و سبب خواسته وی از یک طرف و ادعا و دفاع خوانده از سوی دیگر است که دادگاه را موظف میکند به موضوع اختلاف یاد شده رسیدگی و اتخاذ تصمیم نماید. موضوع اختلاف از آنچه پیش از این گفته شد، قلمروی محدودتر دارد و آن اندازه گسترده نیست که همه موارد و مصادیق دفاعی خوانده را در بر بگیرد. برای مثال هنگامی که خوانده در برابر دعوای مطالبه ثمن معامله به سبب بیع مدعی بطلان و بی اعتباری بیع مزبور به سبب عدم قابلیت تسلیم و تسلم مبیع میشود، موضوع اختلاف محصور میان همین ادعا و سبب دفاعی آن است؛ پس اگر دادگاهی در رسیدگی خود مبیع را قابل تسلیم تشخیص بدهد ولی از جهت دیگری مانند وجود شرط خلاف مقتضای ذات عقد بیع را بی اعتبار . ماده ۲۳۹ ق.آ.د. م : دادگاه نمی تواند گواه را به اداء گواهی ترغیب یا از آن منع یا او را در کیفیت گواهی راهنمایی یا در بیان مطالب کمک نماید، بلکه فقط مورد گواهی را طرح نموده و او را در بیان مطالب خود آزاد می گذارد.».