دعوای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی — اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریه مشورتی

این دعوا زمانی مطرح میشود که خ. م. ا. به دلیل عسرت و تنگدستی فعلاً توان پرداخت هزینه دادرسی را ندارد. حسب ماده ۵۰۴ قانون آیین دادرسی مدنی، معسر از هزینه دادرسی کسی است که به واسطه عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال خود به طور موقت قادر به تأدیه آن نیست. به دلالت ماده ۵۰۵ قانون مذکور این دادخواست هم می تواند ضمن دادخواست بدوی یا تجدیدنظر یا فرجام خواهی مطرح شود و هم می تواند به طور جداگانه نیز طرح گردد. دادگاه در صورت احراز عدم ملائت خواهان حکم بر قبولی اعسار و عدم پرداخت هزینه دادرسی به صورت موقت صادر میکند. چراکه برخلاف اعسار از پرداخت محکوم به در هزینه دادرسی اعسار دائمی یا مطلق وجود ندارد. بنابراین اگر حکم اصلی به سود خواهان صادر و او از اعسار خارج گردد، اجرای احکام مکلف است هزینه دادرسی را از او دریافت نماید، اما چنانچه حکم اصلی به ضرر او صادر شود، لزومی به اخذ هزینه دادرسی نیست مستفاد از مواد ۵۰۴ و ۵۱۱ قانون آیین دادرسی مدنی مواد ۵۰۴ الی ۵۱۴ قانون آیین دادرسی مدنی (۱۵) ماده) دعوای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی دعوای غیر مالی محسوب میشود، همانند دعوای عسار از پرداخت محکوم به. ۲- مرجع صالح از جمع بین مواد ۲۴ و ۵۰۵ قانون آیین دادرسی مدنی می توان چنین بیان کرد که اظهار نظر در مورد اعسار از پرداخت هزینه تجدید نظر خواهی یا فرجام خواهی با دادگاهی است که رأی مورد درخواست تجدیدنظر یا فرجام خواهی را صادر نموده .است سؤال دادگاه صالح جهت رسیدگی به ادعای اعسار در مورد دعوای اعتراض ثالث و اعاده دادرسی در مواقعی که دادگاه تجدید نظر حکم قطعی را صادر کرده باشد چه مرجعی است؟ دادگاه بدوی یا تجدید نظر؟ هر چند قانون در این باره ساکت است اما ب. ت. ب. حکم مقرر در ذیل ماده ۵۰۵ و رعایت مواد ۴۲۰ و ۴۳۳ قانون آیین دادرسی مدنی باید گفت مرجع رسیدگی همان دادگاهی خواهد بود که نسبت به رسیدگی به دعوای اعتراض ثالث یا اعاده دادرسی موظف به رسیدگی است در فرض ما دادگاه تجدید نظر؛ مهاجری مبسوط در آیین دادرسی مدنی ج ۴ زیرنویس ش ۲۳۰۲ ماده ۵۵). اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۱۳۰۱ مورخ ۱۳۹۸/۹/۲ به استناد مواد ۲۴ و ۷ قانون آیین دادرسی مدنی رسیدگی به دعوای اعسار مربوط به دعوای جلب ثالث که توأم با دادخواست تجدید نظر خواهی و اعسار از هزینه دادرسی مرحله تجدیدنظر تقدیم شده باشد را در صلاحیت دادگاه بدوی دانسته است. بدیهی است در خصوص اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مرحله بدوی دادگاهی که به اصل دعوا رسیدگی میکند صالح به رسیدگی است حسب مورد شورای حل اختلاف یا دادگاه) چنانچه از رأی بدوی فرجام خواهی شده باشد، اما ضمن آن اعسار از پرداخت هزینه دادرسی نیز مطرح گردد، دادگاه بدوی صلاحیت رسیدگی به دعوای اعسار را دارد و تجدید نظر خواهی از این حکم در صلاحیت دادگاه تجدید نظر است. بنابراین اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مرحله فرجام در صلاحیت دادگاه صادر کننده رأی فرجام خواسته است حسب مورد دادگاه بدوی یا تجدید نظر اعسار از پرداخت هزینه دادرسی و اخواهی اعاده دادرسی و اعتراض ثالث در صلاحیت همان دادگاه رسیدگی کننده به واخواهی اعاده دادرسی و اعتراض ثالث است که حسب مورد می تواند دادگاه بدوی یا تجدید نظر باشد. آیا تعیین وقت رسیدگی برای رسیدگی به دعوای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی الزامی است؟ ب. ت. ب. اینکه اصل و قاعده بر این است که صدور حکم درباره هر خواسته ای نیازمند تعیین و تشکیل جلسه رسیدگی و دعوت از طرفین م. ب. رسیدگی بدون تعیین وقت خلاف قاعده و نیازمند دلیل است بنابراین ب. ت. ب. اطلاق ماده ۵۰۷ قانون آیین دادرسی مدنی تشکیل جلسه ضروری است. نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۱۳۴۵ مورخ ۱۳۹۸/۹/۲ مؤید همین نظر است. همان طور که بیان شد، اعسار از تجار و شرکتهای تجاری پذیرفته نمی شود حال با این وصف آیا اشخاص حقوقی حقوق عمومی مثل شهرداری ها می توانند دادخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مطرح کنند؟ اداره حقوقی به این پرسش پاسخ مثبت داده است و در نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۴۸۸ مورخ ۱۳۹۸/۴/۱۱ بیان داشت: مقررات ماده ۱۵ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی ۱۳۹۴ صرفاً ناظر به دادخواست از پرداخت محکوم به و منصرف از دادخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی است. در خصوص دادخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مطروحه از سوی اشخاص حقوقی باید مطابق مقررات مذکور در فصل دوم باب هشتم قانون آیین دادرسی مدنی مواد ۵۰۴ تا ۵۱۴) رفتار گردد ... در مورد اشخاص حقوقی حقوق عمومی مانند شهرداری ها هر چند اعسار از پرداخت هزینه دادرسی خلاف ظاهر و احراز آن دشوار است در عین حال استماع أن منع قانونی ندارد.