دوم - امضای رأی — رای دادگاه پس از انشای لفظی آن

رای دادگاه پس از انشای لفظی آن برای طرفین باید نوشته شود و به امضای دادرس یا دادرسان صادر کننده رأی برسد (ماده ۲۹۶ ق..د. انشای رأی در مواردی که دادگاه از دادرسان متعدد تشکیل میشود با امضای همه دادرسان شرکت کننده در انشاء و صدور ۱ ماده ۲۰۲ قادم : هرگاه کسی اقرار به امری نماید که دلیل ذی حق بودن طرف او باشد، دلیل دیگری برای ثبوت آن لازم نیست.». رأی انجام می پذیرد. انشای رأی در سه مرحله به انجام می رسد مرحله نخست آن، انشای لفظی رأی توسط دادرس دادگاه یا منشی دادگاه صورت می گیرد. اگر دادرسان متعدد باشند، انشای لفظی توسط رئیس دادگاه اعلام می شود. مرحله دوم نوشتن رأی است که اصولاً توسط دادرس دادگاه نوشته میشود یا حسب اعلام دادرس منشی اعلامات دادرس را می نویسد. آخرین مرحله امضای رأی توسط دادرس یا دادرسان است. دادرس پس از مضای رأی به اعتبار شمول قاعده ی فراغ دادرس حق تغییر آن را ندارد (ماده ۱۵۵ ق.آ.د.م سال ۱۳۱۸ و ماده ۸ ق.آ.د. م). بنابراین پس از نوشتن رأی و پیش از امضای آن، متن رأی امضاء نشده را می توان تغییر داد. چون هنوز به آن اطلاق رأی نمی شود. اما این ترتیب در تصمیمات مربوط به امور حسبی رعایت نمی شود؛ زیرا به جهت ترافعی نبودن امور حسبی قانونگذار اجازه داده هرگاه دادگاه رأساً یا بر حسب تذکر به خطای تصمیم خود پی ببرد در صورتی که آن تصمیم قابل پژوهش نباشد می تواند آن تصمیم را تغییر بدهد ماده ۴۰ ق.ا. ح). پرسشی که در این مورد به نظر میرسد آن است که اگر پس از اعلام شفاهی و انشای لفظی رأی دادرس دادگاه رأی را امضاء نکند، چه اتفاقی رخ می دهد؟ آیا رأی مزبور بلاثر میشود؟ قانونگذار در این خصوص ساکت است و حکم روشنی ندارد. به نظر میرسد ب. ت. ب. تأکید قانونگذار بر پاکنویس کردن رأی و سپس امضای آن توسط دادرس یا دادرسان دادگاه آنچه نوشته و امضاء شده مناط اعتبار خواهد بود. زیرا انشای لفظی رأی بدون نوشتن و امضای متن نوشته شده قابل استناد و اثبات نیست. بنابراین هم رأی نخست نوشته و امضاء میشود و افزون بر آن رأی نوشته شده، پاکنویس شده و دوباره توسط همان دادرس یا دادرسان به امضاء می رسد ماده ۲۹۷ ق.آ.د. م). آن جلوگیری کند مگر دادگاهی که حکم صادر نموده و یا مرجع بالاتر آن هم در مواردی که قانون معین تغییر نیست لکن مادامی که رأی به امضاء نرسیده رأی محسوب نیست تا غیر قابل تغییر و قانوناً ممنوع باشد. به نقل از سید محمد حسینی قانون آیین دادرسی مدنی در رویه قضایی، ص ۱۹۱. این عمل باعث بی اعتباری رای دادگاه و امضای دادرس نخواهد شد. سوم - پاکنویس نمودن رأی دادنامه) رای دادگاه پس از انشاء و نوشته شدن و امضاء و صدور آن توسط دادرس یا دادرسان دادگاه باید پاکنویس شود و دوباره رأی پاکنویس شده، به امضای دادرس یا دادرسان دادگاه برسد (ماده ۲۹۷ ق.آ.د.م. مستند مزبور اعلام نمی کند رایی که پاکنویس می شود، چه تفاوتی با اصل رایی دارد که پیش از آن انشاء و امضاء شده است؟ اکنون مراد از پاکنویس کردن رأی همان تایپ کردن آن است. ماده ۱۵۸ ق.آ.د.م سال ۱۳۱۸ رأی پاکنویس شده را دادنامه می نامید و تقریباً همه آنچه در رأی انشاء شده قبلی آمده، در پاکنویس رأی نیز باید درج میشد ماده ۱۵۹ ق.آ.د.م سال ۱۳۱۸) ماده ۳۰۰ ق.آ.د.م نیز از واژه دادنامه استفاده کرده و مقرر میدارد که پس از امضای دادنامه رونوشت آن به تعداد اصحاب دعوا تهیه و در صورت حضور به آنان یا وکلای آنها ابلاغ حضوری می شود. در قانون پیشین آیین دادرسی مدنی پیش بینی شده بود که آنچه به اصحاب دعوا ابلاغ میشود، همین رأی پاکنویس شده است (ماده ۱۶۰) ق.آ.د.م سال ۱۳۱۸). آنچه اکنون در عمل نیز رخ می دهد، ابلاغ پاکنویس یا متن تایپ شده رأی به اصحاب دعوا و اطراف رأی صادره است. ا. رأی شماره ۱۶۰۵ مورخ ۱۳۱۳/۱۲/۱۲ دادگاه عالی انتظامی قضات : حاکم دادگاه که رأی خود را داده و ذیل آن را امضاء کرده سپس به عذر تغییر محل مأموریت روی امضاء را خط کشیده و باطل کرده تخلف است. زیرا قلم کشیدن روی امضاء به قصد بی اعتبار نمودن آن مجوز قانونی نداشته و به این عمل رأی مشارالیه ممکن نبوده است از اعتبار قانونی بیفتد و به طور کلی رأی محکمه پس از امضاء دارای اثرات قانونی و تغییر آن غیر ممکن است.». به نقل از سید محمد حسینی، قانون آیین دادرسی مدنی در رویه قضایی، ص ۱۹۱.