رابطه دین و آزادی: انواع آزادی

۱۰. ۱ - آزادی فلسفی مقصود از آزادی فلسفی، اختیار در مقابل جبر است این بحث معرکه آرای متکلمان و فیلسوفان بوده است و شروع این بحث به لحاظ زمانی شاید مقارن با آغاز حیات بشر باشد.در هر صورت، این مساله در عالم اسلام میان متفکران و‌اندیشمندان اسلامی نیز رونق خاصی پیدا کرد.گروهی به نام اشاعره جبری مسلک شدند و گروه دیگری به نام معتزله به تفویض گرویدند. و امامیه نیز با استفاده از تعلیمات اهل بیت (علیهم‌السّلام) طریق وسط یعنی امرٌ بین الامرین را طی کردند. ۱۰.۱. ۱ - اگزیستانسیالیسم در مغرب زمین نیز مکاتب فلسفی پیدا شد که پرچم آزادی را به دست خود گرفت و آن را معیار کمال انسانی و ارزش ارزش‌های بشر شمردند؛ مکتب اگزیستانسیالیسم یکی از این مکاتب به شمار می‌آید. اساس این مکتب این است که: « انسان تنها موجودی است که در این عالم آزاد آفریده شده است و محکوم هیچ جبر و ضرورت و تحمیلی نیست.» این مکتب می‌گوید: «هر چیزی که بر ضد آزادی و منافی با آن باشد انسان را از انسانیت خارج و بیگانه کرده است انسان بالذات آزاد آفریده شده است اگر انسان خودش را به چیزی ببندد و به آن تعلق و وابستگی پیدا کند و بنده و تسلیم چیزی باشد از انسانیت خارج شده است؛ زیرا اولاً در آن صورت همیشه به یاد محبوب و مطلوبش است و از خود غفلت می‌کند و ثانیاً این تعلقات باعث می‌شود که انسان از ارزش‌های انسانی خود غافل شود و همه‌ی توجهش به ارزش‌های آن شییء معطوف گردد و این رفتار مایه‌ی اسارت انسان و از دست دادن آزادی مطلق و توقف از حرکت و تکامل است. نزد این مکتب اعتقاد به خدا نیز نوعی اسارت و مانع رشد و تکامل انسان‌ها معرفی شده است؛ زیرا اولاً اعتقاد به خدا مستلزم اعتقاد به قضا و قدر است و اعتقاد به قضا و قدر هم مستلزم اعتقاد به جبر م. ب. و جبر نافی آزادی است.ثانیاً اعتقاد به خدا مستلزم ایمان به خدا و ایمان به خدا یعنی تعلق و وابستگی که با آزادی انسان‌ها نیز تعارض دارد.» به تعبیر دیگر «اگر تعلق و وابستگی روحی به چیزی نوعی بیماری و موجب محو ارزش‌های انسانی است و عامل رکود و توقف و انجماد به شمار می‌رود چه فرقی می‌کند که آن چیز ماده باشد یا معنی، دنیا باشد یا عقبی و بالاخره خدا باشد یا خرما. اگر نظر اسلام در جلوگیری از تعلق به دنیا و مادیت حفظ اصالت شخصیت انسانی و رهایی از اسارت بوده و می‌خواسته انسان در نقطه‌ای متوقف و منجمد نگردد می‌بایست به آزادی مطلق دعوت کند و هر قید و تعلّق را کفر تلقی کند. فرقی که بین اگزیستانسیالیست با مکتب عرفان وجود دارد در این است که «از نظر عرفان از هر دو جهان باید آزاد بود اما بندگی عشق را باید گردن نهاد، لوح دل از هر رقم باید خالی باشد جز رقم الف قامت یار، تعلق خاطر به هیچ چیز نباید داشت جز به ماه رخساری که با مهر او هیچ غمی اثر دارد؛ یعنی خدا. از نظر فلسفه‌های به اصطلاح اومانیستی و انسانی آزادی عرفانی دردی از بشر را دوا نمی‌کند؛ زیرا آزادی نسبی است» این است اشکالی که مکاتب فلسفی اومانیستی از جمله اگزیستانسیالیست مطرح کرده‌اند. آزادی اگر به این مرحله برسد که انسان حتی از غایت و کمال خودش آزاد باشد یعنی حتی از خودش آزاد باشد این نوع آزادی، از خود بیگانگی می‌آورد این نوع آزادی است که بر ضد کمال انسانی است. آزادی اگر بخواهد شامل کمال موجود هم باشد یعنی شامل چیزی که مرحله‌ی تکاملی آن موجود است بر این معنا که من حتی از مرحله‌ی تکاملی خودم آزاد هستم مفهومش این است که من از خود کامل‌ترم و خودِ ناقص‌تر من از خودِ کاملتر من آزاد است این آزادی بیشتر انسان را از خودش دور می‌کند؛ وی در این باره نیز می‌فرماید: «آقایان اگزیستانسیالیست بین هدف و وسیله اشتباه کرده‌اند آزادی برای انسان کمال است ولی آزادی کمال وسیله‌ای است نه کمال هدفی؛ قرآن می‌فرماید: «نحن اقرب الیه منکم؛ ما از خود شما به شما نزدیکتریم»؛ نه فقط آگاهی ما به شما از خودتان بیشتر است بلکه ذات ما از شما به شما نزدیکتر است ثانیاً قرآن که می‌گوید انسان به خدا باید تعلق خاطر داشته باشد؛ چون خدا را کمال و نهایت سیر انسان می‌داند و مسیر انسان را به سوی خدا می‌داند پس توجه انسان به خدا توجه او را به نهایت کمال خودش است...رفتن انسان به سوی خدا رفتن انسان به سوی خود است رفتن انسان از خود ناقص‌تر به خود کامل است.» ۱۰.۱. ۴ - فلسفه عبادت اصولاً «فلسفه‌ی عبادت این است که انسان خدا را بیابد تا خودش را بیابد، فلسفه‌ی عبادت بازیابی خود و خودآگاهی واقعی است» در نتیجه تعلق و وابستگی داشتن به خدا یک نوع رسیدن و وصول به کمال انسانی است که هیچگونه اسارت شمرده نمی‌شود. ۱۰.۱. ۵ - آزادی فلسفی در قرآن کریم «از نظر غالب مفسران و متکلمان، آیات قرآن در زمینه‌ی سرنوشت و آزادی انسان متعارض می‌باشند ولی نکته‌ی قابل توجه این است که تعارض بر دو قسم است: ۱.تعارض بالمطابقه که سخنی صراحتاً سخن دیگر را نفی کند، ۲.تعارض بالالتزام یعنی لازمه‌ی صحت یک سخن بطلان مفاد جمله دیگر باشد. تعارض آیات قرآن با یکدیگر در مساله‌ی قضا و قدر به لحاظ این که در مفاد التزامی آنها هست از نوع دوم محسوب می‌شود یعنی لازمه‌ی این که همه چیز به تقدیر الهی باشد این است که انسان آزاد نباشد و لازمه‌ی آزادی انسان نفی مشیت الهی است برای حل چنین تعارضی گروهی از متکلمان اسلامی به تاویل یک دسته از آیات دست زدند که منشا پیدایش جبری‌گری و قدری‌گری شد و گروه دیگری بین هر دو دسته از آیات جمع کردند و طریق سومی که امر بین الامرین باشد را برگزیدند.» (آیاتی که بر اختیار انسان و مشیت الهی دلالت دارند به ترتیب عبارتنداز: آیه‌ی ۳ سوره‌ی دهر «انّا هدیناه السّبیل امّا شاکرا و امّا کفورا؛ یعنی ما انسان را راه نمودیم او خود یا سپاسگزار است یا ناسپاس» و آیه‌ی ۲۶ بقره: «یضلّ به کثیرا و یهدی به کثیرا و ما یضلّ به الاّ الفاسقین؛ بسیاری را خدا با آن گمراه می‌کند و بسیاری را هدایت و با آن جز فاسقان را گمراه نمی‌کند». ۳ـ وجه امتیاز اسلام با مذاهب دیگر مخصوصاً مسیحیت همین است اسلام می‌گوید: اصول عقاید را جز از طریق تفکر و اجتهاد فکری نمی‌پذیریم اما اصول دین مسیحی ماورای عقل و فکر شناخته شده است. ‌زیرا اولاً آزادی در ‌اندیشه ناشی از استعداد انسانی بشر است و پیشرفت و تکامل بشر در گرو این آزادی است. پس این استعداد بشری باید آزاد باشد تا پرورش یابد و انسان را به کمال نهایی برساند. ثانیاً « علم چیزی است که بر اساس منطق پیش می‌رود در نتیجه انسان باید در علم آزاد باشد.» ثالثاً «تفکر قوّه‌ای است در انسان ناشی از عقل داشتن، انسان چون یک موجود عاقلی است موجود متفکری است، قدرت دارد در مسایل تفکر کند به واسطه تفکری که در مسایل می‌کند حقایق را تا حدودی که برایش مقدور است کشف می‌کند حالا هر نوع تفکری باشد تفکر به اصطلاح استدلالی و استنتاجی و عقلی باشد یا تفکر تجربی» پس کشف حقایق دلیل دیگری است بر مطلق نهادن آزادی فکری. ۵ـ اجتهاد مجتهدان نوعی حریت و آزادی فکری است البته مقصود از این حریت خروج و رهایی از حدود کتاب و سنت نیست همچنان که تفکر اشاعره و معتزله بر آن است بلکه آزادی و حریت از جمود و تقشیر م. ب.. ۱۰. ۳ - آزادی عقیده آزادی عقیده، نوعی دیگر از آزادی است که جولانگاه مناظرات و اختلاف آرای ‌اندیشمندان و متفکران شد. آیا عقیده مطلق است ‌یا محدود؟ ملاک انتخاب عقیده چیست؟ در این ارتباط پرسشهایی مطرح است. عقیده مطلق، آزاد نیست ‌بلکه حد و مرز دادن به آزادی عقیده امری لازم و ضروری است؛ زیرا اولا عقیده‌ای که انسان انتخاب می‌کند همیشه بر مبنای تفکر و ‌اندیشه نیست ‌بلکه اغلب عقاید بر اساس تقلید و پیروی کورکورانه از اکابر و بزرگان و پدر و مادر و یا از محیط است و نیز گاهی بر اساس دل و احساسات عقیده‌ای بسته می‌شود و از آن‌ جهت که دلبستگیها موجب تعصب ، جمود، خمود و سکون است ‌بشر نمی‌تواند در عقیده مطلقا آزاد باشد. ثانیا عقیده جلوی فکر و آزادی در تفکر را از انسان می‌گیرد؛ زیرا وقتی که دل بسته شد چشم بصیرت، کور و گوش بصیرت کر می‌گردد. ثالثا، عقاید غلط باعث اسارت انسانها و خروج آنها از مسیر انسانیت می‌شود و به خاطر انسانیت و حقوق انسانیت ‌باید این زنجیرها را از دست و پای او باز کرد مانند طبیبی که آزادی انسانهایی را که از خارش بدن لذت می‌برند می‌گیرد و به طبابت آنان می‌پردازد. رابعا از آن جهت که لازمه محترم شمردن بشر، هدایت نمودن او در راه ترقی و تکامل است، باید جلوی هر عقیده‌ای که انسان را از تکامل باز می‌دارد، گرفته شود. ۲.آزادی در اعتقاداتی مجاز است که مبنای آن تفکر و‌ اندیشه باشد، در واقع آزادی چنین عقیده‌ای به آزادی فکری مستند است. عملکرد و روش عملی غلط کلیسا در قرون وسطی و ایجاد محکمه تفتیش عقاید و مجازاتهای سخت ‌بر افرادی که فکر و عقیده‌ای مخالف با کلیسا داشتند، نمونه‌ای از آن است. ب.عامل فکری؛ به نظر فلاسفه اروپا مذهب و دین مربوط به وجدان اشخاص و افراد است‌ یعنی هر فردی در وجدان خود نیازمند به یک سرگرمی به نام مذهب است از آن جهت که مسایل مربوط به وجدان شخصی هر فرد خوب و بد و حق و باطل و راست و دروغ ندارد و تمام این امور مربوط به پسند افراد است در نتیجه مذهب حق و باطل ندارد. دین مانند مسایل بهداشتی و فرهنگی امر حقیقی است نه شخصی و وجدانی، دین یک راه واقعی برای سعادت بشر است لذا آزادی در عقیده‌ای که معارض با سعادت آدمیان باشد و بر مبنای تفکر نباشد مانند این است که مردم را در مسایل بهداشتی و فرهنگی آزاد بگذارند پس نه تنها دین یک مسئله سلیقه‌ای و شخصی از قبیل انتخاب رنگ لباس نیست ‌بلکه یک امر «آبجکتیو» و واقعی است. ۱۰.۳. ۲ - نقد دیدگاه غرب در اینجا استاد، خوانندگان عزیز را به اشکال بعضی از قایلان به آزادی عقیده مبتنی بر ناسازگاری دین با مقتضای طبیعت انسان متوجه ساخته، به نقادی آن پرداخته است: «بعضی علت کاهش تاثیر تعلیمات دین را این می‌دانند که بشر طبعا میل به شهوت و آزادی دارد و دین بر خلاف مقتضای میل و رغبت طبیعی انسان است، برای انسان قید و محدودیت است تا وقتی که وسیله اعمال شهوات و عیاشی فراهم نیست مردم به سوی دین می‌گردند و دل خود را با معانی و افکار دینی خوش می‌کنند و همین ‌که وسیله فراهم شد به دنبال همان چیزی می‌روند که مقتضای طبیعت و میل و رغبتشان است. این جواب هم ناصواب و ناتمام است. البته شبهه‌ای نیست که فراهم بودن و فراهم نبودن وسایل شهوات بی‌تاثیر نیست که انسان را از خدا غافل کند و او را نسبت ‌به وظیفه و تکلیفی که خداوند معین فرموده لاقید و لاابالی نماید؛ ولی این تعبیر صحیح نیست که دین مطلقا مخالف میل و رغبت است، قید و محدودیت است اگر مخالف یک میل و یک رغبت است ‌ با یک میل و یک رغبت دیگر هماهنگی دارد، اگر از یک نظر قید و محدودیت است از نظر دیگر آزادی و حریت است‌». همچنین با اصل دیگری که در خود قرآن هست چطور؟ مگر قرآن نمی‌گوید: «لا اکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی‌» در کار دین اکراه و اجباری نیست‌» ؛ پس چرا انتخاب شرک برای مشرکان قابل تحمل از سوی موحدان نیست؟! یعنی ‌ای انسان! تو با هر رنج و مشقت در راه طاعت و عبادت حق بکوشی، عاقبت‌حضور پروردگار خود می‌روی و نایل به ملاقات او می‌شوی. مشرف شدن به شرف توحید است که سعادت دنیوی و اخروی در گرو آن است ‌حالا اگر انسانی بر ضد توحید کاری کرد او انسان ضد انسان است ‌یا بگوییم حیوان ضد انسان است ‌بنابر این ملاک شرافت و احترام و آزادی انسان این است که انسان در مسیر انسانیت ‌باشد، انسان را در مسیر انسانیت ‌باید آزاد گذاشت نه انسان را در هرچه خودش انتخاب کرد باید آزاد گذاشت و لو این‌که آنچه انتخاب می‌کند بر ضد انسانیت ‌باشد». در بعضی از آثار و نوشته‌های ایشان استفاده می‌شود که مراد از آیه، آزادی فکری است نه آزادی عقیده در بعضی موارد می‌فرماید: مراد از «لا اکراه‌» جبر تکوینی است ‌یعنی دین و ایمان اصلا قابلیت اجبار کردن را ندارد دین مانند محبت و دوستی، زور بردار نیست. ۱۰. ۴ - آزادی فردی آزادی فردی در مقابل آزادی اجتماعی یکی دیگر از انواع آزادی به شمار می‌رود که بیشتر مغرب زمینان به ظاهر سنگ آن را به سینه می‌زنند. در تعریف «آزادی فردی‌» گفته‌اند: «آزادی فردی یعنی برای فرد شخصیت قایل شدن‌». استاد، آن را یکی از مشخصات ایدئولوژی اسلامی معرفی می‌کند و می‌فرماید: «اسلام در عین این که دینی اجتماعی است و به جامعه می‌اندیشد و فرد را مسئول جامعه می‌شمارد، حقوق و آزادی فرد را نادیده نمی‌گیرد و فرد را غیر اصیل نمی‌شمارد. فرد از نظر اسلام چه از نظر سیاسی و چه از نظر اقتصادی و چه از نظر قضایی و چه از نظر اجتماعی، حقوقی دارد. از نظر سیاسی حق مشورت و حق انتخاب؛ و از نظر اقتصادی حق مالکیت ‌بر محصول کار خود و حق معاوضه و مبادله و صدقه و وقف ... دارد؛ و از نظر قضایی حق اقامه دعوی و احقاق حق و حق شهادت ؛ و از نظر اجتماعی حق انتخاب شغل و مسکن و انتخاب رشته تحصیلی و غیره، و از نظر خانوادگی حق انتخاب همسر و...دارد». ایرادی که بر آزادی فردی از نظر اسلام گرفته شده است قضیه وجوب حجاب برای زنان مسلمان است و گفته‌اند: حجاب موجب سلب حق آزادی که یک حق طبیعی بشری است می‌گردد و نوعی توهین به حیثیت انسانی زن به شمار می‌رود. اگر رعایت پاره‌ای مصالح اجتماعی، زن یا مرد را مقید سازد که در معاشرت روش خاصی را اتخاذ کنند و طوری راه بروند که آرامش دیگران را برهم نزنند و تعادل اخلاقی را از بین نبرند چنین مطلبی را زندانی کردن یا بردگی نمی‌توان نامید و آن را منافی حیثیت انسانی و اصل آزادی فرد نمی‌توان دانست. «آزادی اجتماعی یعنی بشر بایددر اجتماع از ناحیه سایر افراد اجتماع آزادی داشته باشد، دیگران مانعی در راه رشد و تکامل او نباشند او را محبوس نکنند به حالت ‌یک زندانی درنیاورند که جلو فعالیتش گرفته شود، دیگران او را استثمار نکنند، استخدام نکنند، استبعاد نکنند یعنی تمام قوای فکری و جسمی خود او را در جهت منافع خودشان به کار نگیرند این را می‌گویند آزادی اجتماعی‌». به عبارت دیگر: «آزادی اجتماعی آزادی انسان است از قید و اسارت افراد دیگر». ۱۰. ۶ - آزادی جنسی آزادی جنسی یکی از زیرمجموعه‌های آزادی اجتماعی به حساب می‌آید که غربیان با این وسیله به بی‌بند و باری مردم آن سرزمین رونق دادند و برای عقلانیت آن به توجیهات فلسفی و روانشناختی تمسک جستند؛ ولی این اشتباهی بود که منشا چنین خطا و اشتباه بی توجهی به پیامدهای آن بود. اینها فقط متوجه محدودیتها و ممنوعیتها و عواقب سوء آنها شده‌اند و مدعی هستند که قید و ممنوعیت غریزه را عاصی و منحرف و سرکش و ناآرام می‌سازد، طرحشان این است که برای ایجاد آرامش این غریزه، باید به آن آزادی مطلق داد... اینها توجه نکرده‌اند که همان‌طور که محدودیت و ممنوعیت غریزه را سرکوب و تولید عقده می‌کند و رها کردن و تسلیم شدن و در معرض تحریکات و تهییجات درآوردن آن را دیوانه می‌سازد و چون... امکان ندارد همه خواسته‌های بی‌پایان یک فرد برآورده شود غریزه بدتر سرکوب می‌شود و عقده روحی به وجود می‌آید به عقیده ما برای آرامش غریزه دو چیز لازم است ‌یکی ارضای غریزه در حد حاجت طبیعی و دیگر جلوگیری از تهییج و تحریک آن‌». ۱۰.۶. ۱ - پیامدهای آزادی جنسی غربیان در بحث آزادی جنسی به یک جنبه آن توجه کردند لکن از جنبه‌های منفی و پیامدهایی که ویران‌کننده روان و جامعه است غفلت نمودند. افزایش بیماریهای روانی از قبیل جنونها، خودکشی‌ها، جنایتها، دلهره‌ها، اضطرابها، یاسها، بدبینی‌ها، حسادتها و کینه‌ها مهمترین پیامد چنین آزادی است؛ لذا افرادی چون فروید که شعار آزادی جنسی را برای ایجاد نظم اجتماعی و برقراری آرامش روحی سر دادند به تاویل سخن خود پرداختند و گفتند غریزه را نمی‌توان به طور کامل از تمتعات جنسی ارضا و اشباع کرد، باید ذهن را متوجه مسایل عالی هنری و فکری کرد و همچنین قایل به محدودیت مقررات اجتماعی شدند. ۲.شانه خالی کردن جوانان از ازدواج . ۳.تنفر زنان از امر حاملگی و تربیت کودکان و اداره منزل . اشباع غریزه با رعایت اصل عفت و تقوا منافی نیست ‌بلکه تنها در سایه عفت و تقوا است که می‌توان غریزه را به حد کافی اشباع کرد و جلو هیجان‌های بیجا و ناراحتیها و احساس محرومیتها و سرکوب شدن‌های ناشی از آن هیجانها را گرفت‌». اصلا تزکیه نفس یعنی آزادی معنوی: ««قد افلح من زکیها و قد خاب من دسیها»؛ بزرگترین خسران عصر ما این است که همه‌اش می‌گویند آزادی، اما جز از آزادی اجتماعی سخن نمی‌گویند؛ از آزادی معنوی دیگر حرف نمی‌زنند و به همین دلیل به آزادی اجتماعی هم نمی‌رسند» ؛ زیرا «آن علتی که در دوران گذشته بشر را وادار می‌کرد به سلب آزادی اجتماعی و پایمال کردن حقوق اجتماعی دیگران، حس منفعت طلبی او بوده است و بس، خوب حس منفعت طلبی بشر امروز چطور؟ هست ‌یا نیست؟ بله هست.... دهان بشر امروز برای بلعیدن، اگر بیشتر از دهان بشر دیروز باز نباشد کمتر باز نیست‌». از دیدگاه استاد، علت محرومیت مغرب زمین از آزادی معنوی وجود عقیده لاییک و بی دینی است؛ «چون آزادی معنوی را جز از طریق نبوت انبیا، دین، ایمان و کتابهای آسمانی نمی‌توان تامین کرد». ۱۰. ۷ - آزادی معنوی آخرین نوع از آزادی که در این نوشتار از آن بحث می‌کنیم آزادی معنوی است. وی در تعریف آزادی معنوی می‌فرماید: «آزادی معنوی نوع خاصی از آزادی است و در واقع آزادی انسان است از قید و اسارت خودش‌». در وجود انسان هزاران قوه نیرومند هست، انسان شهوت دارد، غضب دارد، حرص و طمع دارد، جاه‌طلبی و افزون طلبی دارد و در مقابل عقل دارد، فطرت دارد، وجدان اخلاقی دارد. انسان از نظر معنا، از نظر باطن و از نظر روح خودش ممکن است ‌یک آدم آزاد باشد و ممکن هم است ‌یک آدم برده و بنده باشد؛ یعنی ممکن است انسان بنده حرص خودش باشد، اسیر شهوت خودش باشد، اسیر خشم خودش باشد، اسیر افزون‌طلبی خودش باشد و ممکن است از همه اینها آزاد باشد» با این بیان، واضح است که «بزرگترین برنامه انبیا، آزادی معنوی است‌» تا انسان از بند همه اسارتهای نفسانی آزاد گردد. منبع: پیرامون انقلاب اسلامی، ص۷ · فلسفه‌ی تاریخ، ص۲۳۳ · انسان کامل، ص۳۳۰- ۳۳۳ · انسان کامل، ص ۳۳۴- ۳۳۶ · سیری در نهج البلاغه، ص۲۸۴ · سیری در نهج البلاغه، ص۲۸۶ · انسان کامل، ص۳۳۹ · انسان کامل، ص۳۴۶ · تکامل اجتماعی انسان، ص۱۲۱-۱۲۰ (با تلخیص) · واقعه/سوره، آیه۸۵ · انسان کامل، ص۳۴۰ · انسان کامل، ص۳۴۳ · انسان و سرنوشت، ص۵۸ · ‌انسان و سرنوشت، ص۴۰- ۴۲ · انسان/سوره، آیه۳ · بقره/سوره۲، آیه۲۶ · الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ج۲، ص۳۵۴ · پیرامون انقلاب اسلامی، ص۶۳ · پیرامون انقلاب اسلامی، ص۶۴ · پیرامون انقلاب اسلامی، ص۹۸ · آشنایی با قرآن، ج۳، ص۲۲۴ · پیرامون جمهوری اسلامی، ص۹۲- ۱۰۰ · تکامل اجتماعی انسان، ص۱۸۴- ۱۸۵ · پیرامون انقلاب اسلامی، ص۸ · آشنایی با قرآن، ج۳، ص۲۲۵- ۲۲۸ · پیرامون جمهوری اسلامی، ص۱۰۰ · پیرامون جمهوری اسلامی، ص۱۰۳ · پیرامون جمهوری اسلامی، ص‌۱۰۵- ۱۰۸ · حکمتها و‌اندرزها، ص۲۵۳- ۲۵۴ · آشنایی با قرآن، ج۳، ص۲۲۱ · انشقاق/سوره۸۴، آیه۶ · آشنایی با قرآن، ج۳، ص۲۲۲- ۲۲۳(با مختصر تصرف) · جهاد، ص‌۵۴- ۵۵ · پیرامون جمهوری اسلامی، ص۱۱۰ · حق و باطل، ص۷۶ · مسئله حجاب، ص‌۱۰۰- ۱۰۱ · گفتارهای معنوی، ص۱۴ · گفتارهای معنوی، ص۳۲ · گفتارهای معنوی، ص۱۶ · مسئله حجاب، ص‌۱۱۹- ۱۲۰ · اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب، ص‌۶۱- ۶۵ · اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب، ص‌۶۵- ۶۶ · گفتارهای معنوی، ص۵۱ · گفتارهای معنوی، ص۲۲ · گفتارهای معنوی، ص۱۹ · گفتارهای معنوی، ص۴۵- ۴۶