شمول قانون بر حوادث و قوه قاهره — با اینکه خسارتی که قابل جبران نباشد

قانون بیمه اجباری دارندگان وسایل نقلیه را مکلف نموده است که مسئولیت خود را در قبال خسارت بدنی و مالی ناشی از حوادث وسایل نقلیه بیمه نمایند. بنابراین موضوع این تکلیف و نقش محوری آن حوادث ناشی از وسایل نقلیه موتوری م. ب.. بند «پ» ماده ۱ در تعریف این حوادث بیان می دارد هرگونه سانحه ناشی از وسایل نقلیه موضوع بند (2) این ماده و محمولات آنها از قبیل تصادم تصادف سقوط واژگونی آتش سوزی و یا انفجار یا هر نوع سانحه ناشی از وسایل نقلیه بر اثر حوادث غیر مترقبه در این تعریف از مفهوم کلی سانحه ۵۵ استفاده شده و تمام مصادیق دیگری مانند تصادف یا تصادم، به عنوان نمونه های سانحه ذکر گردیده است. برای درک بهتر این تعریف ب. ت. ب. اینکه قوه قاهره نیز در کنار بحث از احراز مسئولیت مطرح می شود، بهتر است تحلیلی در این خصوص ارایه گردد و وضعیت صندوق، بیمه گر و مسئول حادثه را بررسی کرد. قوه قاهره عاملی است خارجی غیر قابل پیش بینی و پرداخت دیه مقرر در دادنامه شماره ۸۸۰۹۹۷۳۸۱۹۵۰۰۷۶۰ صادره از شعبه ۱۰۱ دادگاه عمومی جزائی بروجن د. ح. زیان دیده و حصول برائت خواهان می نماید ..... ۵۸۵ در بندهای ۸ و ۹ آیین نامه مدیریت ایمنی حمل و نقل و سوانح رانندگی ۱۳۸۸/۶/۴ در تعریف تصادف و سانحه آمده است: تصادفات رانندگی انواع وقایع منجر به جرح فوت خسارت و یا ترکیبی از آنها که در نتیجه برخورد یک یا چند وسیله نقلیه با یکدیگر و یا انسان حیوان و شیء به وجود می آید سوانح رانندگی وقایعی علاوه بر تصادفات رانندگی که وسیله نقلیه یا سرنشینان آن به دلایلی غیر از تعریف ذکر شده برای تصادف متحمل خسارتهای جانی و مالی شوند از قبیل سقوط واژگونی ریزش بهمن ریزش کوه رانش زمین و وقوع سیل این تعریف به طور کامل با تعریف و شمول قانون بیمه اجباری منطبق نیست. غیر قابل اجتناب که انتساب خسارت به شخص را منتفی میکند و در حکم حادثه طبیعی جلوه است. خسارت ناشی از چنین عاملی قابل جبران نیست. همانطور که مرگ طبیعی مسئولیتی به بار نمی آورد. قانون مجازات اسلامی در مواد مختلفی به این موضوع تصریح کرده است. برای مثال در ماده ۵۳۰ اعلام میدارد: هرگاه برخورد بین دو یا چند نفر یا وسیله نقلیه بر اثر عوامل قهری مانند سیل و طوفان به وجود آید، ضمان منتفی است». ماده ۵۰۴ نیز مقرر میدارد. هرگاه راننده ای که با داشتن مهارت و سرعت مجاز و مطمئن و رعایت سایر مقررات در حال حرکت است در حالی که قادر به کنترل وسیله نباشد و به کسی که حضورش در آن محل مجاز نیست بدون تقصیر برخورد نماید ضمان منتفی و در غیر این صورت راننده ضامن است. تبصره ۱ در موارد فوق هرگاه عدم رعایت برخی از مقررات رانندگی تأثیری در حادثه نداشته باشد به گونه ای که تقصیر مرتکب علت جنایت حاصله نباشد، راننده ضامن نیست تبصره -۲- حکم مندرج در این ماده در مورد وسایل و ابزار آلات دیگر نیز جاری است. همچنین در ماده ۵۰۵ می خوانیم هرگاه هنگام رانندگی به سبب حوادثی مانند واژگون شدن خودرو و یا برخورد آن با موانع سرنشینان خودرو مصدوم یا تلف شوند در صورتی که سبب حادثه علل قهری همچون زلزله و سیل نبوده و مستند به راننده باشد راننده ضامن دیه است. چنانچه وقوع حادثه مستند به شخص حقوقی یا حقیقی دیگری باشد آن شخص ضامن است. با اینکه خسارتی که قابل جبران نباشد، اصولاً قابل بیمه شدن از نوع بیمه مسئولیت» هم نخواهد بود اما عبارت حوادث غیر مترقبه که بند پ» ماده ۱ قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵ به آن اشاره دارد با تعریفی که از قوانین دیگر مستفاد میشود مه قابل انطباق با قوه قاهره است و این پرسش را مطرح می کند که هدف مقنن از چنین تعبیری چیست؟ آیا قوه قاهره را در این حوادث استثنائاً قابل ضمان می داند یا تنها پوشش بیمه ای را به سود زیان دیده مقرر میکند بدون اینکه از مسئولیت مدنی نام برد؟ ۵۸۶ ماده ۶ قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان خودرو ۱۳۸۶/۳/۲۳ چنانچه انجام تعهدات عرضه کننده به دلیل حوادث غیر مترقبه غیر قابل پیش بینی و غیر قابل رفع ناممکن باشد. این تعهدات به حالت تعلیق در می آید. مدت تعلیق به دوره ضمانت افزوده می شود تبصره ۱ ماده ۶۰ قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب ۱۳۸۰ (الحاقی (۱۳۸۸/۳/۲۷) ... حوادث غیر مترقبه از قبیل سیل یا زلزله... بند ۳۰ قانون بودجه ۱۳۹۰ کل کشور حوادث غیر مترقبه از جمله خشکسالی... بند ج ماده ۲۱۶ قانون برنامه پنجم توسعه ... «حوادث غیر مترقبه از جمله سیل زلزله سرمازدگی تگرگ طوفان پیشروی آب دریا ، آفت های فراگیر محصولات کشاورزی و بیماریهای همه گیر انسانی و دامی... ماده ۱۷ قانون مذکور نیز قابل توجه است زیرا در مقام موارد خارج از شمول قانون مقرر می دارد موارد زیر از شمول بیمه موضوع این قانون خارج است الف خسارت وارده به وسیله نقلیه مسبب حادثه و محمولات آن ب خسارت مستقیم و یا غیر مستقیم ناشی از تشعشعات اتمی و رادیو اکتیو پ - جریمه یا جزای نقدی ت - اثبات قصد زبان دیده در ایراد صدمه به خود مانند خودکشی اسقاط جنین و نظایر آن و نیز اثبات هر نوع خدعه و تبانی نزد مراجع قضایی همانطور که ملاحظه میشود در این ماده از قوه قاهره، سخنی به میان نیامده است. این اختلاف سابقاً نیز با مقایسه قانون بیمه اجباری... (۱۳۴۷) و قانون بیمه اجباری... (۱۳۸۷) مطرح بود، زیرا عده ای بر آن بودند که چون قانون مصوب ۱۳۴۷ از قوه قاهره یاد کرده و آن را از شمول حمایت خود خارج نموده اما در قانون مصوب ۱۳۸۷ هیچ اشاره ای به آن نشده است لذا قوه قاهره نیز تحت شمول قانون قرار میگرفت. این وضع با تصریح به حوادث غیر مترقبه» در قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵، تقویت می شود و برای فهم آن چند نکته قابل توجه است. ۱- آیا بند ب» ماده ۱ به این معنا است که هر بار خسارتی وارد آید و وسیله نقلیه در زنجیره اسباب و شرایط حادثه دخالت داشته باشد می توان از پوشش بیمه ای استفاده نمود و مسئولیت مقصر حادثه را با پرداخت از محل بیمه نامه تضمین کرد؟ توضیح این مساله ضروری است خسارت مالی و بدنی میتواند مرهون علل بسیاری باشد؛ وسیله نقلیه به محض حرکت خطر قابل توجهی را همراه خود دارد بنابراین هر گونه حوادثی که بعد از حرکت وسیله نقلیه تحقق یابد و قابل انتساب به این وسیله باشد تحت شمول بیمه قرار دارد؛ ممکن است وسیله نقلیه در محل نامناسبی متوقف شود و به علت این تخلف حادثه ای به وجود آید می توان از آتش گرفتن وسیله نقلیه در حالت توقف در محل مناسب نیز یاد کرد که علت آن به اهمال دارنده باز می گردد یا موارد دیگری را نیز تصور کرد که وسیله نقلیه مانند یک شیء غیر فعال عمل میکند و تنها در هنگام خسارت حضور دارد. آیا در تمام این حالات خسارت را باید از محل بیمه نامه پرداخت نمود؟ میتوان سوال را این گونه نیز طرح کرد که آیا قانون بیمه اجباری ۱۳۹۵ پوشش بیمه و جبران خسارت ناشی از آن را به اعتبار خود وسیله نقلیه و اعم از دخالت فعال یا منفعل آن پیش بینی میکند یا به علت حرکت خطر ساز و دخالت فعال این وسیله و به منظور حمایت از مسئول حادثه و زبان دیده ای که از حرکت خطر ساز وسیله نقلیه آسیب می بیند پوشش بیمه را مقرر داشته است؟ در این خصوص دو استدلال قابل ذکر است