شهادت غیر مستقیم — و مستند او شیاع یا گفته هایی

⚠ احتیاط: ممکن است آغاز یا پایانِ مطلب در بندِ مجاور باشد. و مستند او شیاع یا گفته هایی است که دهان به دهان بازگو می شود و اعتقاد عمومی را به خود جلب کرده است. طبیعی است که ابهام در استناد سوء ظنی را که در شهادت بر شهادت از آن یاد کردیم فزونی می بخشد و از درجه اعتبار چنین شهادتی می کاهد. به همین جهت در فقه نیز نسبت به اعتبار علمی که از راهی غیر محسوس ایجاد شده است تردید فراوان وجود دارد و در قوانین خارجی جز در مواردی معدود و استثنایی چنین شهادتی را دلیل نمی دانند. قانون مدنی نیز از چنین شهادتی نام نمی برد و لحن ماده ۱۳۲۰ ق.م. نشان می دهد که اعتمادی به شاهدان غیر حضوری ندارد. با وجود این چون در پاره ای موارد جز از راه تکیه بر شهرت و اعتقاد عمومی نمی توان به واقع دست یافت و استماع چنین شهادتی گاه مورد نیاز عمومی است و عرف آن را معتبر می شمارد تمایل عمومی بر این است که در بعضی فرضها شهادت متکی بر شیاع و تسامع پذیرفته شود به عنوان مثال فرزندی متولد می شود و جز معدودی این واقعه را ندیده اند. ولی جمع کثیری می دانند که کودک فرزند آن خانواده است. پس در دعوای نسب چنین کودکی، اگر شهادت مبتنی بر شهرت و شایع پذیرفته نشود، حقگزاری به خطر می افتد. همچنین است در مورد مرگ اشخاص و مالکیت و وقف بودن... و مانند اینها. منتها دو پرسش اصلی و مهم به ذهن می رسد که باید به آنها پاسخ گفت: (۱) آیا اخبار از شیاع و شهرت داخل در مفهوم شهادت است یا باید آن را در زمره امارات و قرائن آورد؟ (۲) بر فرض که اعتبار استثنایی و به حکم ضرورت شهرت و شیاع پذیرفته شود ۱. جواهر همان ص ۱۲۸ به بعد. در شرایع محقق می خوانیم و ما یکفی فیه السماع، فالنسب و الموت و الملک المطلق تعذر الوقوف علیه مشاهدة فی الاغلب...» با تعلیقات سید صادق شیرازی، ص ۹۱۸ - همچنین ر.ک. علامه حلی تحریر، ص ۲۱۲).