استقلال قضایی به معنای آزادی و مصونیت قاضی در صدور حکم بر اساس قانون و عدالت ، بدون تأثیرپذیری از فشارها و مداخلات افراد، نهادها یا قدرتهای سیاسی است. ۶.
۱ - مبنای الهی قضا در اسلام در اسلام تقنین ، الهی است و قوانین اسلامی از طرف ذات باری تعالی به پیامبر وحی میشود و پیامبر حامل وحی و ابلاغ کنندۀ احکام خداوندی است که: ( مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ، اِنْ هُوَ اِلّٰا وَحْیٌ یُوحیٰ ) دو قوه دیگر یعنی قوه قضائیه و اجرائیه در پیغمبر متمرکز است و قضات به نمایندگی پیغمبر تعیین میشوند. ۶.
۲ - استقلال قاضی از حاکمان پس از پیامبر پس از رحلت پیامبر و در زمان خلفا نیز وضع چنین بود. ولی تعیین قاضی از طرف خلیفه به مفهوم اطاعت او از دستورات خلفا نبود. چون قاضی برای قضاوت ملاکهای مشخصی داشت و هیچ کس حق نداشت که در حکم قاضی دخالت کند یا از او بخواهد که چگونه حکم صادر کند، حتی خلیفه نیز این حق را به خود نمیداد که از قاضی بخواهد چه حکمی صادر کند یا در حکم او تصرف نماید. بسیار اتفاق میافتد که قاضی علی رغم تمایلات خلیفه حکم صادر میکرد، یا خلیفه را در دعاوی شخصی محکوم مینمود. ۶.
۳ - نمونههای تاریخی استقلال قضات نمونه هایی از استقلال قضات در برابر حاکمان برای شما ذکر میشود. ۶.۳.
۱ - امیرالمؤمنین و استقلال قاضی چنانکه روایت کردهاند علی (علیهالسّلام) در ایام حکومت، زره خویش را نزد عربی مسیحی از مردم عادی دیده و او را نزد قاضی شریح هدایت کرد تا در مورد دعوایش قضاوت کند و به قاضی گفت: این زره من است که نه آن را فروخته و نه بخشیدهام. قاضی از مسیحی توضیح خواست که در مورد ادعای امیرالمؤمنین چه میگویی؟ مسیحی گفت: زره مال من است ولی امیرالمؤمنین را نیز دروغگو نمیشناسم، شریح از علی (علیهالسّلام) سؤال کرد آیا بر ادعای خود شاهدی داری؟
علی (علیهالسّلام) پاسخ داد: حق با شریح است من شاهدی ندارم و شریح ادعای علی (علیهالسّلام) را به نفع مسیحی رد کرد. مسیحی زره را برداشت و رفت. هنوز چند قدم نپیموده بازگشت و گفت: شهادت میدهم که این حُکم ، حکم انبیا است. امیرالمؤمنین در مورد دعوای خود مرا نزد قاضی میخواند و قاضی با آن که منصوب اوست او را محکوم میکند، آنگاه اعتراف کرد که زره از آن علی است و به مذهب اسلام گروید. و همچنین همین قاضی شهادت فضل بن ربیع وزیر خلیفه را نپذیرفت.
قاضی گفت: «از فضل شنیدهام که او خود را بنده خلیفه میخواند، اگر فضل در این اظهار کاذب باشد فاسق است و شهادت فاسق مسموع نیست و اگر در اظهار خود صادق باشد در مذهب من گواهی بردگان شنیده نمیشود». قاضی قبول ادعا را منوط به اقامۀ بیّنه نمود؛ خلیفه برای اثبات ادعای خود دو شاهد از اعیان و بزرگان دولت معرفی کرد. قاضی پیام داد که دو گواه در دادگاه حاضر شوند تا بدواً عدالت آنها بررسی گردد و در صورت احراز عدالت به استماع گواهی مبادرت شود، دو گواه از بیم آن که عدالت آنها مورد قبول قاضی قرار نگیرد از حضور در دادگاه خودداری کردند و در نتیجه ادعای خلیفه رد شد.
چندسال قبل کنگره حقوقشناسی بین المللی این کتاب را از مبانی استوار در حقوق بینالملل شناخت. از جمله آن که علی رغم درخواستهارون که میخواست امان نامۀ یحیی علوی را باطل کند و او را به قتل برساند با تقاضای خلیفه مخالفت کرد و اماننامه را معتبر شناخت، و در مساله مسیحیان تغلب ، که با خلیفۀ دوم پیمان بسته بودند، بر خلاف نظر هارون که میخواست پیمان را فسخ و به بهانۀ احتمال بروز خیانت از طرف آنان، در جنگ با روم به کشتار آنها بپردازد، رای به اعتبار پیمان داد و بدین وسیله مسیحیان را از مرگ رهایی بخشید. ۶.
۴ - آثار استقلال قضایی در تاریخ اسلام از این نمونهها در تاریخ قضای اسلامی فراوان است و همه حکایت از استقلال قضات در برابر زورمندان حتی خلفا دارد و از اینجا روشن میشود که چرا اسلام به دانش و تقوی و عدالت قضات این همه تاکید مینماید؛ چون تنها فقاهت و ایمان و عدالت میتواند قضاتی بپروراند که نه تنها در اجرای عدل و احقاق حق در قبال زورمندان پایداری کنند، بلکه چنان چهرۀ تابناکی از عدالت اسلامی ارائه دهند که پس از گذشت قرنها هنوز بر تارک تاریخ تمدّن بشر بدرخشند.
آنگاه اگر خواستند از در آشتی درآیند و اگر نخواستند به نبرد دست یازند». خلیفه آن حکم را پذیرفته و دستور داد حکم قاضی بیچون و چرا به مورد اجرا گذارده شود. سپاهیان اسلام در پی حکم قاضی خیمه و خرگاه خود را برچیدند و سمرقند را ترک گفتند و آن را به بومیان آن واپس دادند و مردم که این گونه عدالت و دادگستری را در اسلام دیدند از مسیحیت بازگشته و اسلام آوردند. با وجود آن که هر چه از دوران صحابه و تابعین دورتر میشویم به هماناندازه نفوذ زورمندان در قضاوت فزونتر میشود.
ولی آنچه بطور قطع میتوان گفت این است که در تاریخ داوریهای جهانی، قضات اسلامی جایگاهی شایسته تکریم دارند و نمیتوان آنها را با قضات همزمان در سایر ادیان و ممالک در یک ردیف قرار داد در شمال آفریقا نیز چه در زمانی که خلافت فاطمیان برقرار بود و چه بعد یا قبل از آن، قضات از اعتبار مخصوص برخوردار بودند. قلقشندی در کتاب صبح الاعشی مینویسد: و قاضی القضات در دستگاه خلفای فاطمی مقام اول را داشت و از جلیلترین و محترمترین صاحبان مشاغل بود. ق در گذشت. سحنون دستگاه قضایی قیروان را نظمی نو بخشید و امور قضایی را تقسیمبندی کرده و صلاحیت دادگاهها را بر حسب میزان مدّعی به و نوع دعاوی مشخص کرد که بیشباهت به تشکیلات قضایی امروزی نیست.
منبع: بحار الانوار، ج۳۴، ص۳۱۶ · دولة القرآن، ص۶۲ · مثل علیا من قضاء الاسلامی، ص، ۷۴ به بعد · تاریخ الخلفاء، ص۲۷۰ · حقوق روابط بین الملل در اسلام، نشر علوم اسلامی، تهران · دادگستری در ایران، ص۱۷-۱۹ · الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۷۴ · عدالت و قضا در اسلام، ص۱۲۳
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
