لعب: بازی در تمدن اسلامی

خصیصه بازی که در بسیاری از فعالیتهای بشری مانند رقص ، نمایش ، موسیقی و جز آن‌ها وجود دارد، و نیز بازیهای آیینی که بازمانده آداب برانگیخته از مذهب در دوران قبل از اسلام است، مناسبتی با بحث ما ندارد، و فقط گهگاه از آن یاد می‌شود؛ کما این‌که مثلاً به آداب سال نو یا به یکی از مراسم مذهبی ایرانیان که بر روی اَلاّ کلنگ انجام می‌گرفته اشاره شده است. در مقاله حاضر تأکید بر بازیهای کودکان است؛ ولی در جهان اسلام نیز، مانند دیگر جاها، بازیهای کودکان بوضوح از بازیهای بزرگسالان مجزّا نشده است و تمایزی گونه شناختی وجود ندارد؛ تنها تفاوت گاهی در برخی از وسایل بازی دیده می‌شود. مظاهر گوناگون و غریزه بازی در بشر و انواع مختلف بازیها، در جهان اسلام پرورش یافت. استفاده مستمر از استعاره های مبتنی بر ترکیبات «لَعَبَ» (بازی کرد)، شاهد دوام این مفهوم است. ۲. ۱ - اعتراضات شدید مذهبی نسبت به بازی نقش عظیم «بازی» در حیات مسلمانان، بدین سبب که با اعتراضات شدید مذهبی روبرو بوده است، بسیار جالبتر جلوه می‌کند. این اعتراضات بر نگرش مسلمانان نسبت به بازی عمیقاً تأثیر نهاده است، و شکی نیست که محدودیت اطلاعات ما درباره بازیها متأثر از همین امر است. در قرآن به «لَعِب» (و «لَهْو» = هوسرانی)، بخصوص به عنوان مظهر بسیار گمراه کننده ای از بی توجهی بشر به رسالت واقعی خود در این دنیا، که تلاش برای نیل به رستگاری در آن دنیاست، اشاره شده است. این اندیشه که کار مداوم و بدون هیچگونه تفریح، ذهن بزرگترین و مخلصترینِ افراد را نیز کُند می‌کند، بی شباهت به رأی آناکارسیس نیست که می‌گفت بازی کردن تنها در صورتی مجاز است که بر توانایی انسان برای پرداختن به امور جدی بیفزاید. بنابراین، تفریح مختصر قابل چشم پوشی است، ولی بعید می‌نماید که مؤلفان راوی گفته‌هایی از این قبیل در تعبیر خود از تفریح، بازیهای ساده را نیز در مدِّنظر داشته باشند. مصلحت دنیوی ایجاب می‌کرد که حکام را از افراط در فعالیتهای تفریحی برحذر دارند. در واقع، در اسلام «بازی» از حقوق انحصاری کودکان شمرده می‌شد، و گاه زنان را نیز در این مورد به ایشان می‌افزودند. گاهی به گفته‌هایی از این نوع برمی خوریم که بی اعتنایی کودک به بازی، نویدبخش عظمت او در آینده است. ذکر کودکان غالباً به طور طبیعی با اشاره به بازی همراه است. گفته شده است که عباس ، عموی پیغمبر، در زمان کودکی «قُلَه» بازی می‌کرده است. این بازی که در شعر دوران جاهلیت بدان اشاره شده بدین صورت وصف شده که دو تکه چوب در آن به کار می‌رفته است، که طول یکی دو برابر دیگری بوده، و با یکی از آن دو («مِقْلاء») به دیگری می‌زده اند. به طور خلاصه، عروسک از آن جهت که به دختران کوچک می‌آموخت که مادران شایسته ای باشند، دارای ارزش آموزشی بود و معمولاً با اکراه بسیار مجاز شمرده می‌شد. تعارض آشکار تحریمِ صورت سازی با تجویز عروسک، هر چند که غالباً تقلید واقعگرایانه از موجودات زنده نبود، به نحوی حل وفصل نشد که رضایت همگان را جلب کند. نسبت این امر به بت پرستی فقط به شیوه ای آمیخته با تردید ذکر می‌شد. چنانکه قول اسباب بازیهای دیگری، مانند چوبِچوگان، به کودکان داده می‌شد تا آن‌ها را به درس خواندن تشویق کنند. برخی از اسباب بازیهای عایشه به شکل اسبهای بالدار بود، یا خود طفل در عالم خیال آن‌ها را چنین می‌دید، و بالها از پارچه کهنه ساخته شده بود. ۲. ۳ - اشاره به بازی در کتب لغویان اسامی بسیاری از بازیها بدین عنوان که از نظر لغویان جالب اند، یا به دلیل شکلهای نامأنوس یا پیوندهای ادبی آن‌ها فهرست شده است. و نیز اشاره‌هایی نیز به چیزهایی مانند «دِحِنْدِحْ»، «دِرْکِلَه»، «دَعْلَجَه» (بازی دویدن و ؟ گرفتن)، یا گذاشتن «فِجْرِم» در «اُوَقْ». گاهی نام بازیها به صورت ترکیبی از اسمها یا جمله هاست؛ چنانکه انتظار می‌رود، نام بازیها در طول زمان تغییر می‌کند، به طوری که نامهایی که هید از قرن یازدهم به دست داده است و حتی بیش از آنها، نامهای دوران اخیر (مثلاً تالکویست، یا ریتر) تقریباً همگی، صرف نظر از تفاوتهای محلی، با نامهایی که از منابع قدیم می‌شناسیم متفاوت است. البته این امر منحصر به لغویان مسلمان نیست و جنبه جهانی دارد؛ چرا که ارضای غریزه بازی مستلزم قواعد پیچیده و فرّاری است که وصف کامل آن مشکل است. ابهام در تعبیر نیز همواره وجود دارد. بازی حلقه («خاتَم») تردستان و شعبده بازان قطعاً، همان بازی حدس و گمانی است که روبر وصف کرده است، ولی شامل همه بازیهایی نیست که بدین نام خوانده می‌شوند. همان طوری که ریتر اشاره کرده است، بازی معاصر موسوم به «بِلْبِلْ» را می‌توان برگرفته از بازی «قُلَه» قدیم دانست، ولی برای درک این مطلب که این وابستگی، اگر واقعاً وجود داشته باشد، تا چه حد درباره جزئیات صادق است راهی نمی‌شناسیم. ۲. ۴ - برخی از انواع بازی ۱) بازیهای حدس و گمان، مانند «خَریج»؛ ۴) «بازی» با حیواناتی مانند پرندگان کوچک، کبوتر ، سگ ، یا خزندگان، چه به صورت تفریحی ساده یا به صورت قمار ، مسابقه ، و ورزش رزمی . از آن‌جا که بیش‌تر بازیهای کودکان متضمن پاداش برای برنده و جریمه برای بازنده است عامل قمار در آن وارد می‌شود. این امر بر نگرانیهای مولود از مفهوم بازی‌ به‌طور کلی و مسئله صورت سازی در مورد عروسک مزید شد و فقها را نسبت به مشروعیت خرید و فروش اسباب بازی دچار تردید کرد. این نگرانی، همراه با اوضاع اقتصادی حاکم، احتمالاً باعث شد که اسباب بازیهای کودکان بیش‌تر ساده و بی دوام باشند. منبع: ج۱، ص۲۱۶، چاپ Sachau، لایپزیک ۱۸۷۸، ۱۹۲۳ · ج۳، ص۷۹، قاهره ۱۳۲۳ ـ ۱۳۲۵ · ج۲، ص۱۵۱، چاپ محمدباقر محمودی، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴ · ج۳، ص۶۳، قاهره ۱۳۵۲ · ج۱، ص۳۶۰، چاپ مجتبی مینوی، ویسبادن ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸ · سوره کهف:آیه ۷۴ · ج۱، ص۲۳۲، قاهره ۱۳۷۸ـ۱۳۸۳ · سوره یوسف:آیه ۱۲، تنها اشاره قرآن به «بازی کردن » که از نظر اخلاقی خنثی است · ج۱، ص۴۰۶، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷ · ج۴، ص۴۷۶ · ج۱، ص۸۱، کویت ۱۹۶۲ · ج۱، ص۵۲، قاهره · ذیل «ل ـ ع ـ ب»، لیدن ۱۹۳۶ـ۱۹۶۹ · ج۱۳، ص۱۴۳ به بعد، قاهره ۱۳۷۸ـ۱۳۸۳ · ذیل «عِهن»، لیدن ۱۹۳۶ـ۱۹۶۹ · ج۱، ص۷۰، نسخه خطی کتابخانه بادلیان، ش ۵۱۸ · ج۲، ص۲۴۵، قاهره ۱۳۵۲ · ج ۲، ص ۶۰، قاهره ۱۳۵۲ · ج۱، ص۷۱۸-۷۲۴، دمشق ۱۳۸۹ـ۱۳۹۰ · ج۲، ص۳۱۵، قاهره ۱۳۷۳ · ج۲، ص۴ به بعد، قاهره ۱۳۷۳ · ابوالقاسم بن احمد سماوی، عیون الحقائق و کشف الطرائق، فصل ۱۱ · ج۳، ص۵۳، قاهره ۱۳۵۲ · ج۲، ص۲۸، قاهره ۱۳۲۳ ـ ۱۳۲۵