مالکیت معنوی: جدیدترین اثر به زبان عربی

اینک یکی از جدیدترین آثار به زبان عربی را در این زمینه به اختصار معرفی و تقدیم ارباب نظر می نماییم: حقوق الاختراع و التألیف فی الفقه الاسلامی حسین بن معلوی الشهرانی، الریاض، دارطیبة، ۱۴۲۵ / ۲۰۰۴. وزیری ۶۶۶ ص. اثر حاضر بسط یافته رساله فوق لیسانس مؤلف است که در باب حقوق مؤلف یا مالکیت معنوی به رشته تحریر در آمده است. ۵. ۱ - عناوین نویسنده پس از مقدمه مفصّلی که به (حق و اهتمام شریعت اسلامی به پاسداشت آن) اختصاص داده است، پژوهش خویش را در سه بخش سامان داده است. عنوان این بخش‌ها عبارتند از: ۱. ماهیت حق اختراع و تألیف ؛ ۲. احکام مالکیت حق اختراع و تألیف؛ ۳. احکام تعرض و تجاوز به حقوق اختراع و تألیف. ۵. ۲ - بخش اوّل این بخش، دارای سه فصل است. ۵.۲. ۱ - تشریح معنای حق اختراع تألیف فصل اوّل این بخش، به تشریح معنای حق اختراع و تألیف اختصاص یافته است که پس از تعریف اختراع و تبیین آرای مختلف فقهی حقوقی، به تفصیل از انواع اختراعات، معنای حق اختراع و دلالت‌های فقهی حقوقی آن، معنای تألیف، تألیف و حقوق مترتب بر آن، انواع تألیف و معنا یا معانی متصور حق تألیف و دلالت‌های فقهی حقوقی آن سخن گفته است. این دیدگاه در فصل بعد به تفصیل بحث و بررسی شده است. ۵.۲. ۲ - انواع حقوق اختراع و تألیف مؤلف در فصل دوّم، ابتدا به انواع حقوق اختراع و تألیف و سپس حقوق و منافع مالی تألیف و اختراع پرداخته است. وی تعاریف و معانی مختلفی را که در مورد حق معنوی یا به عبارت دیگر حق ادبی ارائه شده است، یک یک بر شمرده و در جامعیت و مانعیت هر کدام بحث و مناقشه کرده و سپس احکام و لوازم مترتب بر چنین حقی را آورده است. به نظر نویسنده، ادله شرعی بودن حق معنوی عبارت است از:۱. (ما اثبته الشرع حقاً بالسبق الیه و احرازه من المباحات)؛ ۲. (ما تقرر فی الشریعة… من مسئولیة الانسان عن اقواله و افعاله و ما یترتب علیها من ثواب اوعقاب)؛ ۳. (ما اثبته الشرع حقاً باعتباره ثمرة مجهود الانسان). هر یک از این ادله به تفصیل بحث و تحلیل و اشکالات احتمالی نیز مطرح شده است. مؤلف بر این باور است که چنین حقی و ادله آن نزد متقدمان نیز مورد نظر و توجه بوده است که مظاهر آن عبارت بوده اند از: امانت علمی در توثیق نمودن نصوص با ذکر اسناد، اهتمام ویژه به چگونگی نقل اخبار (مسئله تحمّل و اداء)، تحریم کذب و تدلیس و تحریم سرقت و انتحال. فرجام این مبحث نقبی است به تاریخ که چگونه پیشینیان ما بر آن بودند تا در نسبت دادن آرا و اقوال دقت ورزند و حقوق دیگران و از جمله حق تألیف را پاس دارند. بیانیه مجمع فقه اسلامی در مورد مالکیت معنوی نیز ضمیمه این بحث گشته است. این بیانیه که در پنجمین مجمع فقه اسلامی در سال ۱۴۰۹ ق / ۱۹۸۸ م صادره شده است، مالکیت معنوی را به رسمیت شناخته و آن را از جمله حقوق شرعی تلقی نموده است که تعدّی از آن شرعاً جایز نیست. در ادامه، لوازم و برخی پیامدهای اثبات چنین حقی بررسی شده است؛ از حقوق و منافع مالی مخترع یا مؤلف، در ادامه بحث شده است که پس از ذکر تعاریف مشهور و ذکر آرای مختلف در این باب از دیدگاه مذاهب اسلامی ، منشأ چنین حق یا منفعت مالی مختص به مخترع یا مؤلف بیان شده و احکام مترتب بر حقوق و منافع مالی مخترع و مؤلف به تفصیل بیان گردیده و ادله هر یک مورد بحث و مناقشه قرار گرفته و در پایان به برخی لوازم و آثار مترتب بر ثبوت حقوق مالکیت و منفعت متعلق به مؤلف یا مخترع اشاره شده است؛ مانند حق عقد قرارداد نشر و توزیع، صور مختلف مشروع چنین عقدی، صور غیر مشروع، حق عرضه مستقیم تألیف یا اختراع. ۵.۲. ۳ - محدودیت‌های حقوق اختراع و تألیف سومین فصل بخش اوّل به محدودیت‌هایی که بر حقوق اختراع و تألیف اعمال می شود، اختصاص یافته است که دو نوع قید یا محدودیت ذکر شده: الف) قیود عام که عبارت است از قیودی که بر حق اجازه نشر در عرضه یا چاپ اوّل اعمال می شود؛ مثلاً اختراع یا تألیفی کند که مفید به حال عموم است و از نشر یا عرضه آن امتناع ورزد که بنا به تقدّم ملاک مصلحت عامه، حاکم شرع با رعایت حقوق مادی و معنوی اثر، مبادرت به نشر و عرضه اثر می نماید. همچنین است در صورتی که مؤلف یا مخترع با وجود حاجت عموم، از عرضه یا چاپ دوّم اثر امتناع کند. ب) قیود و محدودیت خاص که در آن منافع و مصالح فرد لحاظ شده است؛ مانند اقتباس و استفاده علمی به شرط امانت و ذکر مأخذ، نقل یا استنساخ جهت استفاده علمی شخصی. ۵. ۳ - بخش دوم این بخش، به احکام مالکیت حق اختراع و تألیف اختصاص یافته است. مؤلف در این بخش، پس از درنگی در تاریخ و تطورات تاریخی چنین حقی، در دو فصل ابتدا انتقال یا انقضای ملکیت حق تألیف و اختراع و سپس تصرفات مخترع یا مؤلف د. ح. اختراع و تألیف را بررسی کرده است. ۵.۳. ۱ - شقوق مختلف انتقال حق ملکیت در فصل نخست، صور و شقوق مختلف انتقال حق ملکیت به تفصیل ذکر شده است که عبارتند از انتقال از طریق:ارث، اسقاط حق، تنازل، هبه یا وصیت، انتقال در مقابل اخذ عوض، انتقال همراه با اکراه یا اجبار، و انتقال از حیث گذشت زمان. در ادامه به نحوه انتقال حق ملکیت و چگونگی انقضای این حق نیز اشاره شده است. در این که آیا حق مخترع یا مؤلف، ملک مؤبّد وی محسوب می شود و مانند سایر مملوکات وی به ارث می رسد و از وارثی به وارث دیگر منتقل می شود؟ یا این که ملک موقت و محدود به فترت زمانی معینی است و پس از آن حق ملکیت منقضی می گردد؟ اقوال مختلف و متهافتی در این باب از سوی حقوقدانان و فقها ابراز شده است که نویسنده کتاب ضمن مناقشه در این آرا، نظریه مؤبّد بودن این حقوق را البته با قیودی راجح می شمارد. ۵.۳. ۲ - تصرفات مخترع یا مؤلف در فصل دوّم این بخش، تصرفات مخترع یا مؤلف د. ح. ملکیت، مورد مداقّه قرار می گیرد. این تصرفات به دو نحو متصور است:یا تصرف در مقابل عوض است یا بدون عوض. تصرفاتی که در مقابل عوض است، عبارت است از تصرف از طریقِ: بیع ، رهن ، مصالحه ، اجاره ، جعاله ، مهریه قراردادن آن در نکاح ، تصرف به عنوان عوض در طلاق خلع، و تصرف به عنوان ارش در جنایت ، که درباره هر یک از این موارد به تفصیل بحث شده است و به دنبال آن به تصرفات بدون عوض که از طریق اجاره، وقف ، هبه و وصیت است، اشاره شده و مؤلف به تفصیل از آن سخن گفته است. ۵.۳. ۳ - توکیل د. ح. مالکیت اختراع و تألیف آخرین مبحث این فصل درباره توکیل د. ح. مالکیت اختراع و تألیف و ضوابط موارد مجاز در توکیل در این موضوع است. ۵. ۴ - بخش سوم فرجامین باب که به احکام تعرض و تجاوز به حقوق اختراع و تألیف می پردازد، در سه فصل بر رسیده شده است. ۵.۴. ۱ - احکام تعدّی بر مخترَعْ در فصل نخست، احکام تعدّی و تجاوز بر مخترَعْ (شیءاختراع شده) و مؤلَّف (اثر تألیف شده) مورد توجه قرار گرفته و تعدیّات متصور به چهار قسم تقسیم شده است:تعدّی به غصب، به سرقت، به اتلاف و به انکار. ۵.۴. ۲ - احکام تعدّی به حقوق مخترع یا مؤلف دومین فصل این باب، به احکام تعدّی و تجاوز به حقوق مخترع یا مؤلف اختصاص یافته و انواع و شقوق مختلف چنین تعدّیاتی بر شمرده شده است؛ مانند تعدی از طریق:اقتباس و انتحال، تجدید چاپ یا اثر بدون اخذ اذن ، ترجمه اثر بدون اذن، تغییر و تصرف در اختراع و تألیف، تقلید نمودن از اختراع یا تألیف، و تعدّی از طریق عکس یا کپی برداری یا انتقال داده‌های رایانه ای . برای هر یک از این اقسام. نیز صور و فروعی متصور است که به تفصیل بحث و دیدگاه‌های فقهی حقوقی معاصر در این خصوص بررسی شده است. ۵.۴. ۳ - عقوبات تعدّی به حقوق مخترع و مؤلف فرجامین بحث این فصل، به عقوبات و کیفرهای تجاوز و تعدّی به حقوق مخترع و مؤلف اختصاص یافته و به دو موضوع اشاره شده است:کیفر تعدّی و تجاوز بر اختراع یا تألیف که عمدتاً از طریق سرقت صورت می گیرد، و کیفر تعدّی و تجاوز به حق مخترع یا مؤلف. در این جا نیز به تفصیل، صور مختلف این گونه تعزیرات بر حسب نوع و میزان جرم مورد بحث قرار گرفته است. ۵. ۵ - خاتمه فرجام این اثر خاتمه‌ای است که مؤلف چکیده مباحث و آرایی را که به عنوان مختار مؤلف در هر یک از مباحث و موضوعات کتاب مطرح شده است، در چهل بند به اختصار ذکر کرده است. شایسته یادآوری است که مؤلف در فراهم آوردن اثر خود به ۵۲۷ منبع مراجعه نموده است. ۱. (و هو مرتبط بشخصیة المؤلف و یقضی بنسبة ما انتجه الیه، و بحقه فی التصرف فی تقریر نشره و تعدیله و سحبه من التداول عندالحاجة و نحو ذلک من الامور الغیر المالیة). ۲. (حق مالی یمکنه من استغلال نتاجه استغلالاً مالیاً، بطریقة یقرها الشرع). ۳. مؤلف در ذیل این بحث مسئله در خور توجهی را مطرح ساخته و آن عبارت است از این که عده‌ای در ازای مبلغی اغلب نازل، برای دیگران تحقیق یا مطالعه و سپس ثمره تلاش علمی خ. ر. ب. دیگران واگذار می کنند و آنها نیز با عنوان (به اشراف)، (به اهتمام)، (زیر نظر) به نام خود به چاپ می رسانند.