مالیات (فقه): نکته

چرخه اجتهاد بر محور کاربرد عمومات می‌چرخد. دستیابی به قانونهای ناپایدار از راه إعمال فکر و نظر در رهنمودهای کلی و پایدار صورت می‌گیرد و براساس آنها حکم پدیده‌های دگرگون شونده متناسب با مرحله مورد نظر مشخص می‌شود. ولی از مطالعه مفهوم این واژه در فرهنگ قرآن به خوبی به دست می‌آید که عدالت اصل بزرگ اجتماعی است. قرآن برقراری عدالت را در زندگی اجتماعی وظیفه تکلیف و مسؤلیت اصیل دینی می‌شمارد و تحقّق آن را قاطعانه از حکومتها و مسؤلان جامعه خواسته است: لقد أرسَلْنا رُسُلَنا بالبینات و أنزَلْنا مَعَهُمْ الکتابَ والمیزانَ لِیقُومَ النّاسُ بالقِسط. تا مالها میان توانگران شما دست به دست نشود. در آیات دیگر از آنچه که با این اصل ناسازگار باشد نهی شده است مانند؛ تبذیر تکاثر اسراف ترف کنز ربا و... پافشاری قرآن بر انجام این مهمّ به گونه‌ای است که هرگونه حرکت اقتصادی زیان زننده را جنگ با خدا می‌شمارد. و مالیاتهایی چون: خمس و زکات را بر عهده صاحبان ثروت می‌گذارد که هدف از آن تنها رفع نیازهای ضروری نیازمندان نیست بلکه فلسفه اساسی آن محرومیت زدایی و بهره ور کردن گروههای محروم و کم درآمد از توانایی‌های مادی جامعه است به گونه‌ای که در سطح زندگی دیگر مردمان قرار گیرند و فاصله طبقات کم شود. زندگی و رفاه و آسایش معمولی برای تمامی افراد جامعه فراهم آید. فقال:یا أَبا محمد أَیربَحْ فی دراهمه مایقوت بِه عیاله و یفضُل؟ قال:نعم. قال:کمْ یفضُل؟ قال:لا أَدری. قال:اِن کانَ یفضُل عن القوتُ مقدار نصفِ القوتُ فلا یأخُذ الزّکاة واِنْ کانَ أقلّ مِن نصف القُوت أخذ الزکاة. قال:قلت:فَعَلَیه فی مالِه زکاة یلزمه؟ قال:بَلی قال:قُلت:کیف یصنع؟ قال:یوَسّع بها علی عیاله فی طعامِهم و کسْوَتهم و یبقی منها شیئاً یناوله غیرهُم وما أَخذ مِن الزکاة فضَّهُ علی عیاله حتی یلحقهم بِالناس. از امام صادق - علیه السلام- سؤال کردم درباره مردی که دارایی او هشتصد درهم است و زندگی سبکی دارد و دارای نان خورِ بسیار. آیا جایز است زکات بگیرد؟ امام فرمود:یا اَبا محمد آیا به وسیله این درهم‌ها به اندازه هزینه زندگی و بیشتر به دست می‌آورد؟ گفتم:بله.امام فرمود:چه مقدار بیشتر از هزینه زندگی درآمد دارد؟ گفتم:نمی دانم. فرمود: اگر سود او به میزان نصف هزینه زندگیش باشد نباید زکات بگیرد و اگر کمتر از این مقدار باشد زکات بگیرد.گفتم: آیا در اموال وى زکات است که باید بپردازد؟ فرمود: بلى. گفتم: چه کند؟ فرمود: با آن زندگى خود را گشایش دهد در خوراک و پوشاک خانواده اش بهبود بخشد و آنچه باقى مى‌ماند به دیگران هدیه کند و زکاتى که مى‌گیرد به افراد تحت تکفل خود بپردازد تا در سطح زندگى دیگر مردمان درآیند. می‌بینیم امام- علیه السلام- برخلاف فرهنگ موجود تنها به فراهم کردن خوراک و غذای یک شب و یک روز و یا یک ماهِ و یک سال بینوایان نمی‌اندیشد بلکه به برآوردن نیازهای حیاتی و انسانی مسلمان در سطحی برابر با دیگر مردمان می‌اندیشد. به برقراری توازن اقتصادی در جامعه و نزدیک شدن طبقات به یکدیگر نظر دارد. قالا:نعم؛ انّ الدّار و الخادم لَیسابِمالٍ. فرمودند:بلی زیرا خانه و خادم مال به حساب نمی‌آیند. امام- علیه السلام- در جامعه‌ای که همگان در رفاه می زیند صرف زکات را در جهت بهره وریهای سالمِ رفاهی جایز می‌شمارد تا از این راه از ایجاد فاصله‌های ژرف طبقاتی جلوگیری شود و عدالت اقتصادی سایه بگسترد. بنابراین از مهم ترین راههای برپایی قسط و عدالت در جامعه ایجاد موازنه اقتصادی است. زمامدار باید بینوایان را از اموالی که در اختیار دارد بی نیاز سازد. می‌بیند این هدف بزرگ قرآنی از راه دریافت وجوه شرعی پیاده نمی‌شود و روز به روز بر دامنه فقر و فاقه مردم افزوده می‌شود باید برابر تشخیص اجتهادی خود و مصلحت جامعه حرکتهای اساسی و بنیادینی را برای محرومیت زدایی و به درآوردن لباس نکبت بار فقر از تن جامعه بیاغازد و از افتادن جامعه به چاه ویل ثروت اندوزان جلو بگیرد و سیستمی عادلانه برای دریافت مالیات پی بریزد تا به این هدفهای بلند جامعه عمل پوشند. ۸. ۴ - انفاق بخششهای مالی در قرآن دوگونه‌اند: ۱. بخششهایی که برابر تفسیر پیامبر- صلی الله علیه و آله- از شریعت و وحی حدّ و میزان مشخص و معینی پیدا کرده‌اند و همه مسلمانان وظیفه دارند آنها را بپردازند مانند: زکات . ۲. بخششهایی که قرآن آن را به شناخت وظیفه و تعهّد اعتقادی و تربیت معنوی و اخلاقی مسلمانان واگذاشته است. مسؤولیت اجتماعی و وظیفه نوع دوستی که هر مسلمان به خاطر باورهای دینی خویش بر عهده دارد او را به ادای این گونه انفاقها وا می‌دارد: الذین یؤمنون بالغیب و یقیمون الصلاة و مما رزقناهم ینفقون. کسانی که به نادیده می گروند و نماز به پا می دارند و از آنچه روزیشان کردیم انفاق می کنند. فَالَّذین امنوا منکم و انفقوا لهم اجر کبیر. پس کسانی از شما که ایمان آوردند و انفاق کردند پاداش بزرگ دارند. یا ایها الذین آمنوا انفقوا مما رزقناکم. هان‌ای کسانی که ایمان آورده اید از آنچه روزیتان کردیم انفاق کنید. در این نوع انفاقها قرآن ضریب مشخص و معینی را بیان‌ نمی‌کند اما در صورت نیازِ جامعه به این‌گونه انفاقها ضریب و درصد آن را به اندازه پرداخت آنچه بیشتر بر نیازهای اساسی است بالا می‌برد: یسئلونک ماذا ینفقون؟ قل العفو. از تو می پرسند که چه چیز را انفاق کنند؟ بگو اضافه در آمد را. خذ العفو و أمر بالعرف. افزون بر مصرف را بستان و ایشان را به نیکوکاری فرمان بده. در بسیاری آیات انفاق بر عنوان جهاد مالی یاد شده همچون جهاد بدنی به آن امر شده است. از این روی فقیهان بر وجوب انفاق به منظور فراهم آوردن هزینه‌های جنگ و جهاد خارج از دایره انفاقهای واجب اتفاق نظر دارند. فقال تعالی: وجاهدوا بأموالکم و أنفسکم فی سبیل الله فسوی سبحانه بین فرض الانفاق فی سبیله والجهاد بالأنفس. خداوند دهش مال را برای جهاد همچون جهاد بدنی وظیفه قرار داده است. خداوند متعال می‌فرماید: و با مال و جان در راه خدا جهاد کنید. پس خداوند وجوب پرداخت و انفاق مال را با وجوب جهاد بدنی برابر دانسته است. بنابراین در شرایطی مانند شرایط جنگ و دفاع که جامعه هزینه‌های بیشتری دارد انفاق از شکل ارزشی و اخلاقی خارج می‌شود و در چهره حکم و تکلیف ظاهر می‌گردد. پیامبر- صلی الله علیه و آله- در شرایط جنگ همه کسانی را که توان جنگ داشتند بسیج می‌کرد و مسلمانان که قدرت مالی داشتند وادار به انفاق و برآوردن هزینه‌های آن می‌فرمود. سؤال کننده عمروبن جموح بود که از هزینه جهاد سؤال کرد. و برای آنان (دشمنان) هر چه از نیرو که می‌توانید تدارک کنید. امروز چه کسی معتقد است که در برابر ساز و برگ نظامی جدید باید به گردآوری شمشیر و زره و اسب پرداخت؟ دشمن امروز بیش از آن که به تهاجم نظامی فکر کند به تهاجم اقتصادی و درهم شکستن نیروها و تواناییهای اقتصادی مسلمانان می‌اندیشد تا از این راه بتوانند موضع آنان را در همه ابعاد به سستی بکشاند. آیا در شرایط وجوب آمادگی و توانمندی اقتصادی از آیه به دست نمی‌آید؟ واضح است که یکی از این نیروهای فعّال نیروی اقتصادی در جامعه م. ب.. منبع: توبه/سوره۹، آیه۱۲ · وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۴۱ · ص ۱۹۲، مؤسسة آل البیت قم · حدید/سوره۵۷، آیه۲۶ · نهج البلاغه، فیض خطبه ۳ · حشر/سوره۵۹، آیه۷ · اسراء/سوره۱۷، آیه۲۶ · حدید/سوره۵۷، آیه۲۰ · اعراف/سوره۷، آیه۳۱ · واقعه/سوره۵۶، آیه۴۴ · توبه/سوره۹، آیه۳۴ · بقره/سوره۲، آیه۲۷ · بقره/سوره۲، آیه۲۸۰ · انفال/سوره۸، آیه۱ · وسایل الشیعه، ج۶، ص۱۵۹ · وسایل الشیعه، ج۶، ص ۱۶۲ · ج۴، ص ۱۳۰ دار التعارف المطبوعات بیروت · بقره/سوره۲، آیه۳ · حدید/سوره۵۷، آیه۷ · بقره/سوره۲، آیه۲۵۴ · بقره/سوره۲، آیه۲۱۹ · اعراف/سوره۷، آیه۱۱۹ · امین الاسلام طبرسی، تفسیر مجمع البیان ج۲، ص.۲۰۷ · توبه/سوره۹، آیه۴۱ · ص۱۷۵، مکتبة الامام امیرالمؤمنین اصفهان · ج۲، ص۲۰۶، دار مکتبة الاحیاء بیروت · انفال/سوره۸، آیه۶۰ · مبانی اقتصادی در جامعه اسلامی، شهید صدر ترجمه هادی انصاری