ممکن است در مورد امری، حکم شرعی وضع شده باشد؛ ولی اشخاص نسبت به آن جاهل باشند. به موجب قاعده ی قبح عقاب بلابیان حکم مزبور منجز نمیشود. توضیح اینکه وضع احکام نمیتواند منوط به علم مکلفین باشد؛ چرا که اگر وضع حکم متوقف بر علم مکلفین باشد، مادام که آنان عالم به احکام نباشند حکمی وضع نخواهد شد؛ در حالی که علم و آگاهی به احکام پس از وضع حاصل میشود و مترتب بر آن است. نتیجه اینکه در فرض توقف، به علت استلزام دور محال، هیچ گاه حکم وضع نخواهد شد. ۴.
۱ - قول اصولیون اصولیین گفتهاند که اصل وضع احکام متوقف بر علم و آگاهی مکلفین نیست؛ اما تکلیف مراحلی دارد که از جمله آنها تنجز و قطعیت تکلیف است و هیچ گونه مانع عقلی وجود ندارد که این مرحله منوط به علم و آگاهی مکلفین باشد. به دیگر سخن، تنها تخلف و سرپیچی از آن دسته از تکالیف قابل مؤاخذه و مجازات است که منجز و قطعی باشد و قطعیت و تنجز تکلیف منوط به اطلاع و آگاهی فرد است. اما این نکته را نباید از نظر دور داشت که اصل فوق نتیجه ی حاکمیت و اجرای قاعده ی قبح عقاب بلابیان است؛ یعنی به خاطر آنکه عقلا مجازات شخص جاهل ظلم و قبیح است، توجیه فوق صورت گرفته است. از این رو، صرفا محدود به جهل ناشی از قصور است و به هیچ وجه جهل ناشی از تقصیر را شامل نخواهد شد؛ چرا که پس از وضع حکم و تشریع آن، جهل افراد متمکن از تحصیل علم و آگاهی، مانع از تنجز آن نمیشود؛ بلکه احکام بر آنان منجز و قطعی خواهد بود و در فرض تخلف، مجازات آنان فاقد قبح و منع عقلی است. ۴.
۲ - شاهدی از قرآن ( ان الذین توفاهم الملائکة ظالمی انفسهم قالوا فیم کنتم قالوا کنا مستضعفین فی الارض قالوا ا لم تکن ارض الله واسعة فتهاجروا فیها فاولئک ماواهم جهنم و ساءت مصیرا، الا المستضعفین من الرجال و النساء و الولدان لا یستطیعون حیلة و لا یهتدون سبیلا فاولئک عسی الله ان یعفو عنهم و کان الله عفوا غفورا ) . کسانی هستند که فرشتگان جان شان را میستانند؛ در حالی که بر خویشتن ستم کرده بودند از آنها میپرسند: «در چه کاری بودید؟» گویند: «ما در روی زمین مردمی بودیم زبون گشته.» فرشتگان گویند: «آیا زمین خدا پهناور نبود که در آن مهاجرت کنید؟» مکان اینان جهنم است و سر انجام شان بد؛ مگر مردان ، زنان و کودکان ناتوانی که هیچ چارهای نیابند و به هیچ جا راه نبرند. ۴.
۳ - مستفاد از آیات از آیات فوق چنین استفاده میشود که هرگاه افرادی توانایی تفکر ، امعان نظر و تکاپو برای دستیابی به حقیقت و دوری از جهل را داشته باشند؛ اما در این امر تقصیر کرده، از این رهگذر به فساد و تباهی مبتلا شده و تکالیف الهی را ترک کنند، مستحق عذاب خواهند شد. در این صورت، عذاب آنان با موازین عقلی و شرعی منطبق است. اما مستضعفان فکری که راه به جایی نبرده، امکان تلاش و نجات از تباهی برای آنان وجود نداشته باشد، به خاطر قصورشان مورد عفو خداوند قرار خواهند گرفت. ۴.
۴ - اصل اباحه و جهل به قانون ب. ت. ب. مراتب فوق، روشن شد که اصل مورد بحث با قاعده ی «جهل به قانون رافع مسئولیت نیست» هیچ گونه تنافی و ناسازگاری ندارد؛ چرا که در حقوق موضوعه، نشر احکام و قوانین، اماره ی آگاهی و علم به قانون محسوب شده است. تفصیل فوق، در تعلیمات اسلامی سابقه دارد و کاملا مورد توجه قرار گرفته است. در میان آیات و احادیث منقول از پیشوایان دینی نیز همین تفصیل دیده میشود. به نمونههایی از آنها توجه فرمایید. ۴.
۵ - روایت اول یزید کناسی نزد امام صادق علیهالسّلام چنین مسالهای را طرح نمود: «عن امراة تزوجت فی عدتها» حکم زنی که در عده طلاق ، ازدواج کرده چیست؟ امام فرمود: «ان کانت تزوجت فی عدة طلاق لزوجها علیها الرجعه فان علیها الرجم» چنانچه در دوران عده طلاق رجعی ازدواج کرده باشد محکوم به مجازات رجم است. پرسید: «ا رایت ان کان ذلک منها بجهالة» اگر جاهل باشد چطور؟ امام فرمود: «ما من امراة الیوم من نساء المسلمین الا و هی تعلم ان علیها العدة فی طلاق او موت و لقد کن نساء الجاهلیة یعرفن ذلک» هیچ زنی در زمان ما نیست که نداند در طلاق و مرگ شوهر باید عده نگه دارد؛ حتی زنان دوران جاهلیت نیز بر این امر آگاهی داشتند. پرسید: «فان کانت تعلم ان علیها العدة و لا تدری کم هی» چنانچه میدانست که عده بر اوست؛ ولی نمیدانست چقدر است چطور؟ ۴.
۶ - روایت دوم شخصی از امام صادق علیهالسّلام در مورد زنی که شوهر داشت ولی با مردی ازدواج کرده سؤال کرد. امام فرمود: بایستی بر او حد جاری شود. پرسید: اگر جاهل باشد چطور؟ امام فرمود: «ا لیس هی فی دار الهجره» آیا در منطقه مسلمان نشین زندگی نمیکند؟ پاسخ داد: آری، در همین منطقه مسلمان نشین زندگی میکند. امام فرمود: «ما من امراة الیوم من نساء المسلمین الا و هی تعلم ان المراه المسلمة لا یحل لها ان تتزوج زوجین» از میان زنان مسلمان هیچ زنی نیست که نداند زن نمیتواند دو شوهر داشته باشد. سپس امام اضافه کرد: «و لو ان المراه اذا فجرت قالت: لم ادر او جهلت ان الذی فعلت حرام و لم یقم علیها الحد اذا لتعطلت الحدود» اگر قرار باشد هر زنی که مرتکب فجور میشود بگوید من نمیدانستم کاری که کردهام حرام بوده و حد بر او جاری نشود، در این صورت اجرای حدود الهی تعطیل خواهد شد. ۴.
۷ - حکومت اماره بر استصحاب از آیات و روایات فوق کاملا پیداست که هر چند مقتضای استصحاب ، عدم علم است؛ اما ظاهر اوضاع و احوال میتواند اماره ی قضایی حاکم بر استصحاب محسوب شود، اصل بر علم گذاشته شود و بار اثبات جهل بر دوش مدعی آن قرار گیرد. از نظر فقه اسلامی ، تشریع احکام و شیاع آن میان مسلمانان ، اماره قضایی بر آگاهی و علم افراد به حساب میآید. ۴.
۸ - علم اصل در قانون در زمان ما نیز قانونگذار، تصویب قانون، طبع و نشر آن و انقضای مدت تعیین شده پس از انتشار آن را اماره قضایی بر علم و آگاهی قرار داده است؛ به طوری که مدعی خلاف، بایستی دلایل جهل خویش را آن هم نه تقصیرا بلکه از روی قصور و ناتوانی، به اثبات برساند. به نظر میرسد چنانچه در مسائل کیفری، شخص متهم، جهل غیر مقصرانه خ. ر. ب. اثبات برساند قاضی باید به بی گناهی او رای دهد.
منبع: نساء/سوره۴، آیه۹۷- ۹۸ · ج۱۸، ص۳۹۶
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
