مراحل شهادت استفاضه — گواه به طور مستقیم واقعه ای را

به عنوان مقدمه یادآوری می شود که تحقیق از گواه به یکی از این سه مرحله باز می گردد: ۱. گواه به طور مستقیم واقعه ای را دیده یا سخنی را شنیده یا به گونه ای دیگر از راهی محسوس درک کرده است و آنچه را دریافته و بدان علم پیدا کرده است بیان می کند مانند این که شاهد قتل آنچه را دیده است، اعلام میکند یا شاهدی که تهدید به قتل را شنیده است مسموع خود را بازگو میکند یا زندانی که هوای سرد یا بویی زننده را در زندان حس کرده است، از آنچه رخ داده خبر می دهد. به چنین شهادتی بیش از سایر اقسام آن می توان اعتماد کرد. به همین جهت همه آن را دلیل بینه و مصداق بارز شهادت شمرده اند. ۲. گواه به طور مستقیم واقعه ای را درک نکرده است، ولی گفته کسی را نقل می کند که ناظر به آن بوده است؛ به همین مناسبت، چنین شهادتی را غیر مستقیم یا درجه دوم یا منقول نامیده اند و ماده ۱۳۲۰ ق.م. شهادت بر شهادت گفته است. چنین شهادتی اعتبار گواهی مستقیم را ندارد. ولی چون مأخذ اطلاع شاهد در آن معلوم است، ضریبی از اطمینان در آن وجود دارد و در موارد ضروری به جای شهادت مستقیم می نشیند. ماده ۱۳۲۰ ق.م. نیز درباره شرط پذیرش شهادت می نویسد: ... در صورتی مسموع است که شاهد اصل وفات یافته یا به واسطه مانع دیگری مثل بیماری و سفر و حبس و غیره، نتواند حاضر شود. . ویدال، یادداشت بر رأی ۱۲ مه ۱۹۷۱ شعبه مدنی دیوان کشور فرانسه ژوریس کلاسور دوره ای ۱۹۷۲، ج ۲، ش ۱۷۰۶۹. درباره ماهیت این گواهی اتفاق نظر وجود ندارد گروهی آن را شهادت نمی دانند و بعضی گواه اصل را شاهد واقعی شمرده اند و اظهار شاهد فرع را در زمره امارات آورده اند و گفته شد که چنین اخباری از سنخ شهادات است که اعتباری کمتر دارد. گواه از وقوع حادثه یا واقع مورد اختلاف خبر نمی دهد و تنها اعتقاد و باور عمومی و شایع را درباره آن واقعه بیان و تأیید می کند و منبع اصلی اطلاع خ. ر. ب. درستی نمی داند؛ مانند این که می گوید سالیان در از هست که همه فلان مدرسه را وقف یا ملک شخص معین می دانند. بدیهی است که چنین شهادتی دلالت منطقی و مستقیم بر واقع ندارد؛ به صورت شهادت است ولی امری را تأیید می کند که احتمال دارد همراه با واقع باشد. به همین مناسبت نیز اعتبار آن در بعضی نظام ها محدود به موارد استثنایی است. در موردی که هر شاهد اطلاع خ. ر. ب. دادرس می گوید و از مجموع گفته ها چنین استنباط می شود که تبانی بر دروغگویی نکرده اند این اماره قضایی شکل می گیرد که آنچه شایع شده نموداری از واقع است مانند این که در رسیدگی به حصر وراثت جمعی اطلاعات خود را درباره شمار وارثان و نسبت هر کدام با متوفی بی هیچ تشریفاتی در برگ استشهاد می نویسند و دادگاه بر مبنای آن مراتب را اعلان میکند و در صورتی که معترضی نباشد یا پس از رسیدگی صدق گفتار شاهدان احراز شود تصدیق انحصار وراثت می دهد.