مفهوم اصل و شاخه های آن

هرگاه در وجود تکلیفی تردید شود خواه تکلیف در برابر عموم یا جامعه باشد یا در برابر شخص معین اصل این است که تکلیف و دینی وجود ندارد و آنکه مدعی وجود حقی بر ذمه دیگری است باید دلیل بدهد و گرنه محکوم می شود و آزادی خوانده دعوا از قید تعهد و تکلیف مصون می ماند. این اصل، در تمام شاخه های حقوق عمومی و خصوصی و بین المللی اعتبار دارد و کاربرد آن را نباید محدود به بخش معینی کرد به عنوان مثال اگر تردید شود که آیا قانون ارتکاب یا خودداری از عملی را جرم می داند یا باید آن را در زمره کارهای مباح آورد، اصل برائت ایجاب میکند که کار مورد شبهه مباح فرض شود. همچنین، هرگاه اتهام ارتکاب جرمی متوجه به کسی شود، اصل برائت او را بیگناه فرض می کند تا دلیل قاطعی بر ارتکاب جرم به دادگاه تقدیم شود و دادرس را قانع کند. به همین جهت اصل برائت امروز یکی از ابزارهای مهم حمایت از حقوق بشر و به ویژه متهمان است. در حقوق خصوصی نیز در موردی که شخص ادعای حقی بر دیگری می کند اصل برائت او را مدعی و موظف به ارائه دلیل میکند و خوانده دعوا را در موقعیتی مناسب تر قرار می دهد؛ خوانده در برابر ادعا نیازی به دفاع ندارد و هنگامی که دلیلی ارائه می شود برای خنثی کردن اثر آن باید از خود دفاع کند. اصل برائت با مفهوم و قلمرو گسترده ای که در حقوق کنونی پیدا کرده است مبنای بسیاری از اصول دیگر نیز قرار می گیرد که در واقع شاخه های برائت است و هر کدام قلمرو ویژه ای دارد چنان که اصل مباح بودن اصالة الاباحة)، اصل حاکمیت اراده و اصل آزادی قراردادی و اصل تکمیلی بودن قوانین از شاخه های اصل برائت است. ۱