مفهوم و موضوع معاینه محل — موضوع معاینه محل از دو جهت درخور

موضوع معاینه محل محلی غیر منقول یا حتی فضای محاذی آن و یا موقعیتی از یک محل معین در بالا یا زیر زمین است. همین موضوع در عین حال میتواند در مورد دعاوی ناظر به آب رودخانه ها چشمه سارها مستحدثات ساحلی دریاها و مواردی از این قبیل نیز در قالب قرار معاینه محل گنجانده شود و به اجرا در آید. معاینه محل همان طور که از نام آن بر می آید، بررسی و ملاحظه عینی و حضوری محلی است که حقی از حقوق مرتبط با آن محل مورد نزاع و دعوا است. مانند معاینه محل عبور یا مجرای آب در حقوق ارتفاقی با انجام معاینه محل دادگاه در می یابد که آنچه مورد ادعای خواهان قرار گرفته و خوانده منکر آن است، درست است یا خیر معاینه محل وسیله ای برای اثبات یک ادعا و احراز حقیقت قضیه است. اثبات ادعا است هنگامی که موضوع ادعای هر یک از اصحاب دعوا قرار می گیرد. همچنین وسیله ای برای کشف حقیقت است آنگاه که دادگاه بدون توسل به آن قادر نیست حقیقت اختلاف را به تمامی و در همه ابعاد آن به دست آورد. موضوع معاینه محل از دو جهت درخور توجه است نخست از حیث ماهیت و نوع محلی است که به تشخیص دادگاه یا به درخواست یکی از اصحاب دعوا بررسی و ملاحظه عینی آن لازم است. اهمیت این جهت از آن روی است که هم تبلور بیرونی و تشخص خارجی دارد و هم ناظر به مکانی معین است. روشن است که این مکان، منقول نیست گاهی موضوع معاینه محل احراز تعدی مستأجر محل کسب و پیشه در دعوای تخلیه مانند این که موجر مدعی میشود که مستأجر بدون مجوز وی محل مورد اجاره را که مغازه ای برای کسب و پیشه فروش پارچه است با احداث دیواری در میان مغازه آن را به دو نیم تقسیم کرده تا در بخشی از آن خیاطی کند. در این موارد دادگاه بدون صدور قرار معاینه محل و مشاهده عینی آن نمیتواند حقیقت قضیه و مورد ادعای خواهان را احراز و کشف کند. در چنین مواردی بررسی موضوع و احراز حقیقت قضیه، اصولاً نیازی به انجام کارشناسی و جلب نظر فردی متخصص ندارد بلکه افرادی که در این زمینه تخصصی نیز ندارند میتوانند به دستور دادگاه به محل مراجعه و ملاحظات و مشاهدات خود را در صورتجلسه ای بیاورند و به نظر دادگاه برسانند. عضو مجری قرار با دیدن دیوار مورد ادعا موقعیت تقریبی و اندازه بلندا و پهنای آن را در صورتجلسه اجرای قرار معاینه محل مینویسد و آن را به دادگاه تحویل میدهد. آنگاه دادگاه بر اساس آنچه نوشته شده و در صورتجلسه آمده و با ملاحظه سایر ادله و جهات موجود در پرونده تشخیص می دهد که اقدام مزبور تعدی محسوب و به موجر حق تخلیه می دهد یا خیر. مثال دیگر را می توان در دعوای اعلام فسخ قرارداد به سبب تخلف از وصف آورد؛ خریدار ملکی آن را با توصیفی که فروشنده از ملک مزبور به عمل آورده می خرد و پس از خرید و تسلیم آن خریدار مدعی شود که مبیع دارای وصف اعلامی نیست و با اعمال خیار تخلف از وصف بیع را به علت مزبور فسخ و دعوای آن را اقامه می کند. در این مورد چون ملاحظه و بررسی ملک از حیث داشتن اوصاف مزبور مستلزم معاینه محل است دادگاه با صدور نتوان آن را احراز نمود و تشخیص داد، دادگاه باید از نظر کارشناس رسمی و خبره استفاده در مورد اخیر قرار معاینه محل برای کشف حقیقت امر حملی به داد ده نمی بند و اثر دادگاه به جای صدور قرار کارشناسی و جلب نظر کارشناس از قرار معاینه محل استفاده کند، رأی خود را که بر اساس معاینه محل توسط یک شخص عادی صادر شده، در معرض نقض قرار میدهد.