موصی به عین معین باشد — اموال متوفی کمتر باشد که عین موصی

ماده ۸۴۴ قانون مدنی در این باره اشعار داشته هرگاه موصی به مال معینی باشد، آن مال تقویم میشود. اگر قیمت آن بیش از ثلث ترکه باشد مازاد مال ورثه است، مگر اینکه ورثه زیاده را اجازه کنند. این ماده ناظر به فرضی است که موصی به عین معین و مفروز باشد، مثل خودرو منزل باغ، یا مغازه دادگاه باید قرار ارجاع امر به کارشناسی صادر کند و به کارشناس اخطار نماید قیمت موصی به در زمان فوت را مشخص نماید زیرا در این زمان است که ترکه به وارثان منتقل می شود. اگر وصیت مازاد بر ثلث باشد، در این فرض عین معین و وراث مازاد بر ثلث را تنفیذ نکنند، موصی له تا ثلث در مال مورد وصیت با وراث شریک خواهد شد. ۲-۵- موصی به مال کلی باشد: ماده ۸۴۷ قانون مدنی در این باره بیان داشته: اگر موصی به کلی باشد، تعیین فرد با ورثه است، مگر اینکه در وصیت طور دیگر مقرر شده باشد. در این فرض اگر موصی به برای مثال برنج یا گندم یا وجه نقد باشد و ارزش آن از ثلث اموال متوفی کمتر باشد که عین موصی به به او داده می شود؛ ولی اگر پس از کارشناسی ننمایند، وراث با در نظر داشتن ماده ۲۷۹ قانون مدنی، به میزان ثلث اموال به موصی له تحویل میدهند. برای مثال موصی منفعت ۱۰ سال ملک تجاری یا منزل مسکونی را برای موصیله وصیت کند منفعت موقت در فرض دیگر منفعت مغازه یا منزل مسکونی را به صورت دائم وصیت کرده باشد منفعت دائم). منفعت موقت حسب شق اول ماده ۸۴۶ قانون مدنی بدوا عین ملک با منافع آن تقویم میشود، سپس ملک مزبور با ملاحظه مسلوب المنفعه بودن در مدت وصیت تقویم شده تفاوت بین دو قیمت از ثلث حساب می شود. مثلاً اگر موصی منافع خانه خود را برای مدت ۱۰ سال به نفع نوه خود وصیت کرده باشد، ابتدا باید قیمت خانه بدون توجه به اینکه منافع آن به دیگری منتقل گردیده ارزیابی شود. برای مثال به مبلغ ۳۰۰ میلیون تومان قیمت گذاری شود. در مرتبه دوم باید قیمت خانه را با در نظر گرفتن اینکه منافع آن برای مدت ۱۰ سال به دیگری انتقال یافته، تعیین کرد، که مثلاً ۲۵۰ میلیون تومان محاسبه شود. تفاوت دو مبلغ مذکور یعنی ۵۰ میلیون تومان به عنوان ارزش موصی به محسوب می شود و باید از ثلث محاسبه شود. باید توجه داشت که در این حالت برای ارزش کل ترکه قیمت عین بدون منفعت یعنی ۲۵۰ میلیون تومان قیمت خانه را باید جزء ترکه به حساب آورد و در تعیین ثلث ملاک محاسبه قرار داد. به نظر میرسد اگر موصی تاریخ آغاز واگذاری منفعت را مشخص کرده باشد، از همان زمان موصی به به ملکیت موصی له در می آید وگرنه تاریخ فوت را باید تاریخ انتقال دانست. مگر اینکه اوضاع و احوال و قراین دیگری برای زمان شروع وصیت موجود باشد (صفایی و جواهر کلام وصیت ارث، شفعه، ش ۷۸). منفعت دائم - قسمت اخیر ماده ۸۴۶ قانون مدنی در این باره بیان می دارد: «اگر موصی به منافع دائمی ملک بوده و بدین جهت عین ملک قیمتی نداشته باشد، قیمت ملک با ملاحظه منافع از ثلث محسوب می شود. در این فرض، عین بدون منفعت معمولاً قیمتی ندارد. پس، برای تعیین میزان ثلث عین همراه با منفعت قیمت گذاری میشود و هر قیمتی که برای عین و منفعت (توأمان) تعیین شود، حساب می شود. البته دکتر صفایی معتقد است عین نمیشود، در این حالت که حکم آن در قانون مدنی نیامده است، عین جزء ترکه است و منافع متعلق به موصی له خواهد بود. بنابراین در این فرض باید قیمت منافع را اندازه گیری و برای تعیین ثلث محاسبه کرد صفایی و جواهر کلام وصیت، ارث، شفعه ش (۷۸) حال اینکه چه اعیانی بدون منفعت دارای ارزش است جای بحث دارد.