نظریه شناخت اجتماعی در تحول اخلاقی: نقش مسؤولیت اجتماعی

گفته شدکه نقش هر فرد وظایفی است که جامعه از او متوقع م. ب. و در برابر ایفای نقش به شخصیت و منزلت خاصی در متن روابط اجتماعی می‌دهد و از حقوق او پاسداری می‌کند و امکانات رشد و تعالی او را فراهم می‌آورد. جامعه ب. ت. ب. نقش هر فرد همان طور که به او مقام و منزلت اجتماعی می‌دهد از او مسئولیت می‌طلبد، به عبارت دیگر مسؤولیت اجتماعی هر فرد متناسب با مقام اجتماعی او بوده و مقام اجتماعی هر فرد متناسب با ایفای نقش او در قبال جامعه است. همان طوری که فرد در قبال عوامل و حوادثی که به سلامت جسمی و روانی و اموال و اعراض او صدمه و ضرر می‌رساند به طور غریزی و انگیزة حبّ ذات، احساس مسؤولیت می‌کند و عکس العمل تعصّب آمیز نشان می‌دهد، در برابر عواملی که تعادل حیات اجتماعی او را به مخاطره می‌اندازد، نیز عکس العمل متعهدانه نشان دهد، زیرا حیات اجتماعی برای هر فردی که درجامعه زندگی می‌کند بیش از حیات فردی ارزش دارد. ۴. ۱ - اختیار و قدرت تعهّد مسؤولیت اجتماعی وقتی معنا دارد که از دو خصیصه اختیار و قدرت برخوردار باشد. اگر فرد متناسب با نقش و مقام اجتماعی خود دارای اختیار یعنی قدرت انتخاب باشد و یا توانایی انجام کاری را داشته باشد، مسلماً در برابر پاسخ از عمل خود و آثار پیامدهای آن، احساس مسؤولیت پیدا می‌کند. بین مسؤولیت فرد نسبت به خود و جامعه رابطه منطقی و ضروری وجود دارد. وقتی نتوان مرز حیات فردی را از حیات اجتماعی جدا کرد در این صورت نمی‌توان مرز بین مسؤولیت فردی با مسؤولیت اجتماعی را نیز جدا ساخت. جامعه چون خانواده محیط رشد و تکامل فرد تلقی می‌شود، در واقع خانه دومی است که دامنه کارکردهای آن وسیع‌تر م. ب.. همان طور که هر عضوی از اعضای خانواده دارای نقش و مقام خاصی م. ب. و در برابر مقام و منزلت خانوادگی خویش مسؤولیت دارد، طبعاً در خانه بزرگ‌تر خود یعنی جامعه نیز مطابق نقش خویش باید احساس مسؤولیت کند و ضمان آثار و عواقب اعمال خود را بپذیرد. مقام اجتماعی هر فرد معرّف شخصیت و میزان لیاقت و کفایت اوست. اگر فرد در جایگاه اجتماعی خود احساس مسؤولیت نکند در پی آن شخصیت اجتماعی خود را نیز از دست می‌دهد. مسؤولیت یک مفهوم اضافی دارد، یعنی در برابر هر مسؤولی باید یک سائلی وجود داشته باشد که مسؤول در برابر آن باید محاسبه و مؤاخذه شود. سائل می‌تواند وجدان اخلاقی فرد باشد یا قضاوت اجتماعی و یا محاکم قضایی و مقامات اداری. اگر سائل فقط وجدان فرد باشد ممکن است ضمانت اجرایی آن در طی تکرار عمل خلاف نقش از بین برود. همان طوری که هر کس می‌تواند از زیر بار سؤال و بازخواست محاکم قضایی با لطایف الحیل فرار نماید، در این صورت باید مسؤولیت الهی را به مسؤولیت فردی افزود تا همواره ضمانت اجرایی ایفای نقش هر فرد، مطابق مقام و منزلت اجتماعی او محفوظ بماند. تا وقتی حس مسؤولیت اخلاقی و الهی نباشد مسؤولیت‌های دیگر چندان تاثیر در ایجاد انگیزه برای ایفای بهتر نقش اجتماعی ندارد. اصولاً احساس مسؤولیت، یک واقعیت درونی است. درون هر فرد باید مسؤولیت پذیر باشد، چون هر نوع اراده و انگیزه‌ای از درون انسان بر می‌خیزد، بیرون فقط می‌تواند مسؤولیت جعلی و تحمیلی ایجاد کند، به همین لحاظ نظارت خارجی بر اعمال و نقش‌های افراد یک جامعه بدون نظارت باطنی نمی‌تواند وظیفه شناسی و عشق و علاقه به کار و تلاش و انجام مسؤولیت‌های قانونی پدید آورد.