نکتهٔ فقهی: تعریف اراضی موات (اراضی موات (حقوق))

اراضی موات ، (Dead lands) از اصطلاحات علم حقوق است. به معنای زمین‌هایی که معطل افتاده و آبادی و کشت و زرع در آن‌ها نباشد. شروط لازم برای تحقق اراضی موات عبارتند از: •نداشتن مالک خاص؛ • نبودن آبادی و کشت و زرع. اقسام اراضی موات عبارتند از: •زمین‌هایی که مالک ندارند؛ • مالکان آن منقرض شده‌اند؛ • مالک نامعلوم که زمینش خرابه شده؛ • زمینی که مالکش از آن اعراض کرده است.

اراضی موات در لغت به معنی زمین‌های مرده و بی‌جان، و خشک و بایر و زمین‌های ویرانی که مالک نداشته باشد، گفته می‌شود. امّا لانقطاع الماء عنها، او لاستیلاء المیاه او الرمال او السبخ او الاحجار علیها، او لاستئجامها و التفاف القصب و الاشجار بها او لغیر ذلک‌.» موات، زمین معطلی است که انتفاعی از آن برده نمی‌شود، خواه به جهت قطع شدن آب از آن، یا برای استیلای آب‌ها یا رمل یا شوره ‌نمک یا سنگ‌ها بر آن، یا به جهت بیشه شدن و پیچیده شدن نی و درخت‌ها در آن، یا به جهت غیر این‌ها. اراضی موات، یعنی زمین‌هایی که معطل افتاده و آبادی و کشت و زرع در آن‌ها نباشد.» منبع: فرهنگ فارسی عمید (جیبی)، ص۱۱۷۱، تهران، موسسه انتشارات امیر کبیر، چاپ سی و سوم، سال ۱۳۸۴ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۱۰، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی احیاء الموات، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

۲. ۱ - شروط لازم برای تحقق اراضی موات بنابراین زمین برای این که مباح و موات باشد، باید دارای دو شرط باشد: ۲.۱. ۱ - مالک خاص نداشته باشد پس اگر زمینی که ملک اشخاص است، به سبب اهمال مالکان آباد نباشد، در اصطلاح زمین موات و مباحه نامیده نمی‌شود. چنین زمینی را بایر می‌نامند و احیاء آن از موجبات تملک نیست. ۲.۱. ۲ - آبادی و کشت و زرع در آن نباشد آبادی زمین، به تناسب انتفاعی که از آن برده می‌شود، متفاوت است، ولی در عرف زمینی را که در آن درخت‌کاری و زراعت و ساختمان باشد آباد می‌گویند. زمین آباد معمولا دارای مالک خاص است، مگر این‌که در اثر اعراض مالک یا جهات دیگر مجهول‌المالک باشد. منبع: حقوق مدنی (اموال و مالکیت)، ص۷۲، تهران، انتشارات میزان، چاپ هفتم، زمستان ۱۳۸۲ · حقوق مدنی (اموال و مالکیت)، ص۷۳، تهران، انتشارات میزان، چاپ هفتم، زمستان ۱۳۸۲

اراضی موات دارای اقسام زیر می‌باشند: • زمین‌هایی که از اصل موات بوده و می‌دانیم که در هیچ تاریخی ملک کسی نبوده است و یا ندانیم که سابقه ملکیت داشته است؛ • اراضی که در تاریخ‌های گذشته سکنه داشته، ولی از بین رفته و به‌کلی منقرض گردیده‌اند، مانند زمین‌های شوش و بابل و امثال آن؛ • از روی آثار می‌دانیم مالکی دارد ولی معلوم نیست که چه کسی است و ملک هم به‌صورت خرابه باشد، که این قسمت از اراضی مشمول دو عنوان می‌شود: اراضی موات و مجهول‌المالک؛ • صورتی است که مالک معین دارد، ولی از آن اعراض کرده است. ۳. ۱ - اقسام اعراض مالک این قسم بر دو نوع است: • موردی که ملک موات بوده و احیاء شده و پس از احیاء مالک اعراض نموده است؛ •موردی که مشمول هیچ‌یک از اقسام مذکوره نبوده و تابع ملک مالک باشد، ولی مالک آن قسمت را مهجور گذاشته باشد، مثل آن‌که زمینی که جزء قریه بوده و از قنات یا نهری به‌خصوص آبیاری می‌شده و چون آب قنات و یا نهر از بین رفته است، به تبع آن زمین‌هایی که از آن آبیاری می‌شده از بین رفته و خراب شده، ولی مالک از آن اعراض نکرده است. در خصوص اعراض از املاک وقتی که مالک آن‌را رها کرده و سال‌ها به آن سر نزده باشد و کسی را هم برای اداره آن معین نکرده و تصمیم به بازگشت هم نداشته باشد و حقی برای خ. ن. ب. آن‌ها نشناسد، در واقع از مالکیت آن صرف‌نظر کرده است. چنین اموالی همان احکام مربوط به مباحات را دارد. قسم سوم هم حکم مجهول‌المالک را دارد و باید با اذن (فقه)اذن حاکم صرف فقراء شود. زمین‌های موات در بقیه اقسام هم متعلق به کسی خواهد شد که آن را احیاء کند، به‌ طوری که عرفا گفته شود آباد شده است. منبع: حقوق مدنی، (مقدمات و کلیات - اموال و حقوق مالی وقف)، ج۱، ص۲۱۶، تهران، انتشارات پایدار، چاپ اول، تیر ماه ۱۳۸۲ · حقوق مدنی، (مقدمات و کلیات - اموال و حقوق مالی وقف)، ج۱، ص۲۱۷، تهران، انتشارات پایدار، چاپ اول، تیر ماه ۱۳۸۲ · شرح قانون مدنی، ج۱، ص۱۰۲-۱۰۳، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، چاپ اول، سال ۱۳۷۶

احیایی که مفید ملک است، عبارت است از این‌که زمین مرده را زنده نماید و آن را از صفت خرابی به آبادی در آورد و معلوم است که عمارت زمین یا به این است که مزرعه یا باغ شود و یا به این است که مسکن و خانه و یا حصار گوسفندان و گله‌ها شود و یا برای حاجات دیگر مانند خشک کردن میوه‌ها، یا جمع نمودن هیزم یا غیر این‌ها. ۴. ۱ - لازمه تحقق احیاء پس در صدق نمودن احیای موات، حتما باید در آن عمل انجام دهد و آن‌را به حدی برساند که یکی از عنوان‌های آبادانی، مانند مزرعه یا خانه یا غیر این‌ها، بر آن نزد عرف صدق کند و تحقق اولین مراتب آبادانی کفایت می‌کند و رسیدن آبادانی به حد کمالش معتبر نمی‌باشد و قبل از آن‌که به این حد برسد، هر مقدار کاری هم که در آن انجام داده باشد احیا نیست، بلکه تحجیر م. ب. و تحقیقا گذشت که تحجیر، مفید ملک نیست، بلکه مفید چیزی غیر از اولویت نیست. ۴. ۷ - تبصره ماده ۱ آیین نامه اجرایی قانون زمین شهری در تبصره این ماده آمده است که تناسب میزان زمین عمران و احیاء شده با درنظر گرفتن مساحت زیر بنا و مساحت کل زمین و فضای عمومی آن یا سطح زیر کشت و آیش و سایر تصرفاتی که با در نظر گرفتن مفاد این ماده عمران و احیاء محسوب می‌شود طبق دستور العمل‌های صادره توسط وزارت مسکن و شهرسازی تعیین خواهد شد. ۴. ۸ - اقدامات مقدمه احیاء بنابراین انجام دادن کارهایی که مقدمه احیاء است تا زمانی که به نتیجه نرسیده و زمین را آباد نساخته است، سبب تملک نمی‌شود و تنها برای کسی که شروع به احیاء کرده است، حق اولویت و تقدم ایجاد می‌کند. این کارهای مقدماتی را در اصطلاح تحجیر می‌نامند، مانند: سنگ چیدن اطراف زمین یا کندن چاه و نهر به قصد احیای زمین. بنابراین تحجیر کننده مالک زمین نمی‌گردد، ولی چون متحمل زحمات و شاید مخارجی هم شده است، لذا قانون به او حق اولویت در احیاء می‌دهد و مطابق این حق، می‌تواند از کس دیگری که بخواهد زمینی را که او تحجیر کرده است احیاء کند، جلوگیری نموده و خود در احیای آن اقدام نماید. ۴. ۹ - سقوط حق اولویت البته حق اولویت تحجیر کننده در مدت کمی ‌بعد از تحجیر و در صورت عدم اقدام به احیاء ساقط می‌شود. در نتیجه باید گفت که تحجیر احیاء نیست بلکه مفید اولویت و اختصاص و شروع در احیاء محسوب می‌شود. البته در نظام کنونی استفاده از بیشتر مباحات شایع مانند زمین و آب در نظارت کامل دولت است. البته افراد می‌توانند براساس مقرراتی که وضع شده اراضی موات را با مجوزی که اخذ می‌نمایند برای عمران آبادی و مقاصد مشروع و قانونی مورد بهره‌برداری قرار دهند. ۴.۱۰. ۳ - علت تملک دولت بنابراین به‌ منظور حفظ مصالح عمومی ‌و جلوگیری از خرید و فروش غیرعادی زمین‌های موات، به‌ موجب قوانین خاص، این اراضی ملک دولت محسوب می‌شود. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۲۳، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی احیاء الموات، مسالة۲۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · حقوق مدنی، ص۷۱، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، چاپ اول، سال ۱۳۸۰ · حقوق مدنی، ص۹۴، قزوین، انتشارات بحر العلوم، چاپ اول، سال ۱۳۷۳ · حقوق مدنی، (مقدمات و کلیات - اموال و حقوق مالی وقف)، ج۱، ص۲۱۵، تهران، انتشارات پایدار، چاپ اول، تیر ماه ۱۳۸۲ · قانون مدنی در نظم حقوق کنونی، ص۷۶، تهران، نشر میزان، چاپ یازدهم، پاییز ۱۳۸۴ · حقوق مدنی، (مقدمات و کلیات - اموال و حقوق مالی وقف)، ج۱، ص۲۱۴، تهران، انتشارات پایدار، چاپ اول، تیر ماه ۱۳۸۲ · قانون مدنی در نظم حقوق کنونی، ص۷۳، تهران، نشر میزان، چاپ یازدهم، پاییز ۱۳۸۴

اراضی بایر شهری زمین‌هایی است که سابقه عمران و احیاء داشته و به‌ تدریج به حالت موات برگشته اعم از آن‌که صاحب مشخصی داشته و یا نداشته باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اراضی بایر شهری زمین‌هایی هستند که سابقه عمران و احیاء داشته‌اند و به تدریج به حالت موات برگشته‌اند، چه صاحب مشخصی داشته باشند و چه نداشته باشند. شاخه: اموال و مالکیت · ارتباط با قانون: ماده ۴ قانون زمین شهری

در خصوص اعراض از املاک وقتی که مالک آن‌را رها کرده و سال‌ها به آن سر نزده باشد و کسی را هم برای اداره آن معین نکرده و تصمیم به بازگشت هم نداشته باشد و حقی برای خ. ن. ب. آن‌ها نشناسد، در واقع از مالکیت آن صرف‌نظر کرده است. چنین اموالی همان احکام مربوط به مباحات را دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورتی که مالک، ملک خود را رها کرده و سال‌ها به آن سر نزده باشد و کسی را برای اداره آن معین نکرده و تصمیم به بازگشت هم نداشته باشد و حقی برای خ. ن. ب. آن‌ها نشناسد، در واقع از مالکیت آن صرف‌نظر کرده است و چنین اموالی احکام مربوط به مباحات را دارند. شاخه: اموال و مالکیت