نکتهٔ فقهی: شرط معلوم بودن موعد پرداخت ثمن در بیع نسیه (بیع نقد و نسیه (حقوق))

بیع نقد و نسیه ، از اصطلاحات مربوط به علم حقوق است. بیع از لحاظ مهلت پرداخت ثمن ، به دو نوع تقسیم می‌شود: •بیع نقد؛ • و بیع نسیه. بیع نقد، بیعی است که ثمن آن نقد باشد و موعدی برای پرداخت آن معین نشود. بیع نسیه، عبارت است از بیعی که ثمن آن، مال کلی است و برای پرداخت آن مهلتی معین شده است. موعد پرداخت ثمن ممکن است در عقد بیع یا قرارداد جداگانه دیگری معین شود.

بیع: در لغت به معنای داد و ستد و در اصطلاح حقوقی به معنای خرید و فروش است. نقد در لغت به معنای پول ، پرداخت به حال، پول آماده‌ پرداخت آمده است و در مقابل نسیه به‌ کار می‌رود. نسیه در لغت به معنای تاخیر، تاجیل و درنگ آمده است. منبع: محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، تهران، انتشارات محراب فکر، ۱۳۸۴، چاپ اول، جلد یک، ص۵۷۱ · ‌مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۷۸، چاپ اول، جلد دوم، ص۹۱۹، ش۳۴۵۸ · محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، جلد سوم، ص۲۰۷۷ · محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، جلد سوم، ص۲۰۵۹

برابر ماده ‌۳۴۴ قانون مدنی هر بیعی که منعقد می‌شود نقد محسوب می‌شود مگر این‌که در قرارداد برای پرداخت ثمن موعدی معین شده باشد یا عرف اقتضا نماید که ثمن موعد داشته باشد. بنابراین اصل بر نقد بودن بیع است. تفاوتی ندارد که ثمن عین خارجی باشد مانند یک خانه یا یک ماشین معین یا مالی کلی باشد مانند سه تن گندم یا ده میلیون تومان که در زمان انعقاد عقد بیع پرداخت می‌گردد. به بیع نقدی بیع حال هم می‌گویند. منبع: عقود معین، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۷، چاپ دهم، جلد اول، ص۳۱۲، ش۲۱۳ · حقوق مدنی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۵، جلد اول، ص۴۵۲ · عباس، حقوق مدنی۶، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۸۲، چاپ دوم، ص۳۷

بایع و مشتری می‌توانند برای تادیه‌ تمام یا قسمتی از ثمن مهلتی قرار دهند زیرا هرشخصی حق دارد آزادانه در اموال خود تصرف نماید. اخیر در پرداخت ثمن امری عقلایی و مورد عمل جامعه است. در این بیع، مبیع ممکن است مال معین باشد یا مال کلی باشد که در صورت اخیر برای تسلیم مبیع نباید موعدی معین شده باشد بلکه باید در هنگام عقد تسلیم شود. در صورتی که بیع به‌صورت نسیه منعقد شود اما موعد پرداخت ثمن مجهول بماند، این مجهول ماندن موجب جهل به ثمن می‌شود و در نتیجه هم شرطی که مدت‌دار بودن ثمن را مقرر می‌کند و هم عقد بیع باطل می‌گردد. زیرا میزان مهلت در ارزش ثمن مؤثر است یعنی با کم و زیاد شدن مهلت، ثمن نیز کم و زیاد می‌شود. منبع: قانون مدنی، ماده۳۴۱ · حقوق مدنی، ص۴۵۴ · قانون مدنی، بند۲ ماده۲۳۲ · عقود معین، ص۳۱۳، ش۲۱۳

ممکن است ثمن با پول پرداخته نشود بلکه به‌ وسیله حواله‌ خریدار بر عهده دیگری یا ضمان و یا با دادن برات ، سفته یا چک تادیه شود. در این‌ صورت دو مورد را باید از هم جدا نمود. ۴. ۱ - ماده ۷۲۴ قانون مدنی در موردی که وسیله پرداخت سبب انتقال دین باشد مانند حواله یا ضمانی که سبب نقل ذمه باشد یعنی به موجب عقد ضمان، بدهی شخص به دیگری منتقل می‌شود. دین خریدار (ثمن) تبدیل به دین محال‌علیه یا ضامن می‌شود و انتقال دین خریدار به محال‌علیه یا ضامن در حکم پرداخت آن است. بنابراین اگر خریدار با رضای فروشنده ثمن را به عهده شخصی حواله داد و آن شخص نیز آن را پذیرفت؛ ثمن نقد است هرچند عقد حواله مدت‌دار باشد و دین را به اقساط بپردازد. ۴. ۲ - ماده ۶۹۸ قانون مدنی ب. ت. ب. ماده ۶۹۸ قانون مدنی اثر ضمان مطلق و بدون قید و شرط، انتقال دین است و در صورت تراضی طرفین، ضمان می‌تواند به‌ صورت وثیقه‌ دین در می‌آید. بنابراین در مورد پرداخت بدهی به‌ وسیله‌ برات، سفته، چک و یا پرداخت به‌ موجب ضمانی که موجب انتقال دین نباشد ( ضمان وثیقه‌ای )، باید گفت پرداخت نقد نیست زیرا صرف صدور این اسناد و انعقاد عقد ضمان وثیقه‌ای، دین ساقط نمی‌شود بلکه ظاهر این است که خریدار و فروشنده خواسته‌اند وسیله‌ جدیدی به عنوان تضمین طلب فروشنده برای او ایجاد نمایند. بنابراین بدهی خریدار بر عهده‌ او باقی مانده است. بنابراین چگونگی پرداخت بدهی (نقد یا نسیه بودن)، تابع سندی که وسیله‌ وفای به عهد (پرداخت ثمن) شده است، م. ب.. البته اگر طرفین به سقوط دین تصریح نمایند یا قرینه قطعی بر این امر دلالت کند، در این موارد نیز پرداخت، نقدی محسوب می‌شود مثل این‌که خریدار چک مسافرتی به خریدار بدهد و یا این‌که طرفین تصریح کنند که پس از دادن سفته توسط خریدار، بدهی ساقط شود. منبع: قانون مدنی، ماده ۶۸۴ · عقود معین، ص۳۱۳، ش۲۱۳ · قانون مدنی، ماده ۷۲۴ · قانون مدنی، ماده ۶۹۸ · قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۷، چاپ هفدهم، ص۴۵۰

برابر ماده ‌۳۴۴ قانون مدنی هر بیعی که منعقد می‌شود نقد محسوب می‌شود مگر این‌که در قرارداد برای پرداخت ثمن موعدی معین شده باشد یا عرف اقتضا نماید که ثمن موعد داشته باشد. بنابراین اصل بر نقد بودن بیع است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر بیعی که منعقد می‌شود، نقد محسوب می‌شود مگر اینکه در قرارداد برای پرداخت ثمن موعدی معین شده باشد یا عرف اقتضا کند که ثمن موعد داشته باشد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۳۴۴ قانون مدنی

در صورتی که بیع به‌صورت نسیه منعقد شود اما موعد پرداخت ثمن مجهول بماند، این مجهول ماندن موجب جهل به ثمن می‌شود و در نتیجه هم شرطی که مدت‌دار بودن ثمن را مقرر می‌کند و هم عقد بیع باطل می‌گردد. زیرا میزان مهلت در ارزش ثمن مؤثر است یعنی با کم و زیاد شدن مهلت، ثمن نیز کم و زیاد می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورتی که بیع به صورت نسیه منعقد شود اما موعد پرداخت ثمن مجهول بماند، این جهل موجب بطلان هم شرط مدت‌دار بودن ثمن و هم عقد بیع می‌گردد، زیرا میزان مهلت در ارزش ثمن مؤثر است. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: بند ۲ ماده ۲۳۲ قانون مدنی

بنابراین در مورد پرداخت بدهی به‌ وسیله‌ برات، سفته، چک و یا پرداخت به‌ موجب ضمانی که موجب انتقال دین نباشد ( ضمان وثیقه‌ای )، باید گفت پرداخت نقد نیست زیرا صرف صدور این اسناد و انعقاد عقد ضمان وثیقه‌ای، دین ساقط نمی‌شود بلکه ظاهر این است که خریدار و فروشنده خواسته‌اند وسیله‌ جدیدی به عنوان تضمین طلب فروشنده برای او ایجاد نمایند. بنابراین بدهی خریدار بر عهده‌ او باقی مانده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مورد پرداخت بدهی به وسیله برات، سفته، چک یا ضمانی که موجب انتقال دین نباشد (ضمان وثیقه‌ای)، پرداخت نقد نیست، زیرا صرف صدور این اسناد یا انعقاد ضمان وثیقه‌ای، دین را ساقط نمی‌کند و بدهی خریدار بر عهده او باقی می‌ماند، مگر اینکه طرفین به سقوط دین تصریح کنند یا قرینه قطعی بر آن دلالت کند. شاخه: مدنی

بیع نقد، بیعی است که ثمن آن نقد باشد و موعدی برای پرداخت آن معین نشود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیع نقد، بیعی است که ثمن آن نقد باشد و موعدی برای پرداخت آن معین نشود. شاخه: مدنی

بیع نسیه، عبارت است از بیعی که ثمن آن، مال کلی است و برای پرداخت آن مهلتی معین شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیع نسیه، بیعی است که ثمن آن، مال کلی است و برای پرداخت آن مهلتی معین شده است. شاخه: مدنی

برابر ماده ‌۳۴۴ قانون مدنی هر بیعی که منعقد می‌شود نقد محسوب می‌شود مگر این‌که در قرارداد برای پرداخت ثمن موعدی معین شده باشد یا عرف اقتضا نماید که ثمن موعد داشته باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر بیعی که منعقد می‌شود نقد محسوب می‌شود مگر این‌که در قرارداد برای پرداخت ثمن موعدی معین شده باشد یا عرف اقتضا نماید که ثمن موعد داشته باشد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۳۴۴ قانون مدنی

ب. ت. ب. ماده ۶۹۸ قانون مدنی اثر ضمان مطلق و بدون قید و شرط، انتقال دین است و در صورت تراضی طرفین، ضمان می‌تواند به‌ صورت وثیقه‌ دین در می‌آید. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ب. ت. ب. ماده ۶۹۸ قانون مدنی اثر ضمان مطلق و بدون قید و شرط، انتقال دین است و در صورت تراضی طرفین، ضمان می‌تواند به‌ صورت وثیقه‌ دین در می‌آید. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۶۹۸ قانون مدنی