نکتهٔ فقهی: لازم بودن عقد صلح (عقد صلح (حقوق))

عقد صلح ، از اصطلاحات علم حقوق بوده و به معنای عهد بستن بر سازش و توافق است. عقد صلح در اصطلاح به معنای تراضی و تسالم بر امری است، خواه تملیک عین و یا تملیک منفعت و یا اسقاط دین و یا اسقاط حق و یا غیر آن باشد. این عقد، دو طرف دارد که عبارتند از: • مصالح ؛ • متصالح . فهرست مندرجات ۱ - تعریف عقد صلح ۱. ۱ - تعریف عقد صلح در قانون مدنی ۱. ۲ - طرفین عقد صلح ۱. ۳ - جایگاه عقد صلح ۲ - شرایط عقد صلح ۲. ۱ - اهلیت طرفین ۲. ۲ - مشروعیت و منفعت عقلایی مورد صلح ۲. ۳ - موضوع صلح ۲. ۴ - قصد و رضا ۳ - اقسام عقد صلح ۳. ۱ - صلح بر دعوا ۳. ۲ - صلح بدوی ۴ - احکام و آثار عقد صلح ۴. ۱ - لازم بودن ۴. ۲ - قلمرو ۴. ۳ - بطلان صلح دعوا مبتنی بر معامله باطل ۴. ۴ - دارای عوض بودن ۴. ۵ - شفعه ۵ - فسخ در عقد صلح ۵. ۱ - فسخ به خیار ۵. ۲ - فسخ به اقاله ۶ - پانویس ۷ - منبع

عقد در لغت به معنای گره بستن، استوار کردن پیمان، عهد بستن، پیمان ازدواج بستن و توافق دو یا چند تن برای ایجاد یا انتفاء حقی است. صلح در لغت به معنای سازش کردن، آشتی کردن، توافق کردن، پیمانی که بر حسب آن دعوایی را حل و فصل کردن و پیمان تسلیم است. عقد صلح در اصطلاح به معنای تراضی و تسالم بر امری است، خواه تملیک عین و یا تملیک منفعت و یا اسقاط دین و یا اسقاط حق و یا غیر آن باشد. ۱. ۱ - تعریف عقد صلح در قانون مدنی بنابر ماده ۷۵۲ قانون مدنی: «صلح ممکن است یا در مورد رفع تنازع موجود و یا جلوگیری از تنازع احتمالی در مورد معامله و غیر آن واقع شود.» از واژه صلح در قانون مدنی و مواد مربوطه این‌طور استناد می‌شود: در مواردی که میان دو یا چند نفر، اختلاف یا اختلافاتی موجود باشد و یا امکان دارد که در آینده اختلافاتی بروز کند، که طرفین می‌توانند از طریق آشتی و گذشت متقابل اختلافات خود را حل نمایند، پس در مفهوم عقد صلح نوعی گذشت و مسامحه در اصل دعوا و رسیدن به نقطه مشترکی به چشم می‌خورد. ۱. ۲ - طرفین عقد صلح عقد صلح دو طرف دارد، یکی مصالح و دیگری متصالح، کسی که مالی را به عنوان عقد صلح به دیگری می‌دهد اصطلاحا مصالح و طرف دیگر که این انشاء را قبول می‌کند، متصالح گفته می‌شود. ۱. ۳ - جایگاه عقد صلح از جهت تاریخی، صلح در ابتدا وسیله‌ای برای حل اختلاف و رفع نزاع موجود، مورد استفاده قرار می‌گرفته و تدریجا از عقد صلح برای انجام مبادلات و نقل و انتقال اموال استفاده گردیده است، به همین دلیل ماده ۷۵۲ قانون مدنی می‌گوید: «صلح ممکن است یا در مورد رفع تنازع موجود و یا جلوگیری از تنازع احتمالی در مورد معامله و غیر آن واقع شود.» منبع: فرهنگ فارسی، ص۲۱۶۰ و ۲۳۲۳، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۷۶، چاپ ۱۱، جلد دوم · عباس، حقوق مدنی ۶، ص۲۳۷، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، ۱۳۸۲، چاپ دوم · حقوق مدنی ۶، ص۱۲۶، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۸۴، چاپ سوم

برای این‌که عقد صلح صحیح باشد، باید دارای شرایطی باشد، این شرایط عبارتند از: ۲. ۱ - اهلیت طرفین بنابر ماده ۷۵۳ قانون مدنی «طرفین صلح باید دارای اهلیت باشند.» بنابر این صلح مجنون و صغیر غیرممیز ، باطل است و صلح سفیه و صغیر ممیز ، غیرنافذ است و با تنفیذ سرپرست ایشان نافذ و معتبر است. ۲. ۲ - مشروعیت و منفعت عقلایی مورد صلح بنابراین صلح نسبت به مالی که مالیت ندارد یا منفعت عقلایی و مشروع ندارد، باطل است. ۲. ۳ - موضوع صلح جهت عقد صلح که درهنگام عقد مورد تصریح قرار می‌گیرد، حتما باید مشروع باشد و الا عقد صلح صحیح نیست. ۲. ۴ - قصد و رضا طرفین عقد صلح باید دارای قصد انشاء باشند. فقدان قصد در هر یک از دو طرف باعث بطلان عقد خواهد بود و فقدان رضا بنابر ماده ۷۶۳ قانون مدنی که می‌گوید: «صلح به اکراه ، نافذ نیست»، سبب عدم نفوذ معامله م. ب.. منبع: حقوق مدنی ۶، ۱۳۸۴، ص۱۲۶

صلح بر دو قسم است: • صلح بر دعوا ؛ • صلح بدوی . ۳. ۱ - صلح بر دعوا صلح ممکن است در مورد رفع تنازع موجود واقع شود، مانند این‌که کسی پس از اقامه دعوا مالکیت، نسبت به زمینی بر دیگری، دعوا را با او صلح می‌کند و مبلغی به عنوان مال‌الصلح دریافت می‌کند و ممکن است برای جلوگیری از تنازع احتمالی منعقد گردد، مانند این‌که کسی ملکی را از دیگری می‌خرد و کلیه حقوق فرضیه و احتمالیه خود را از هر جهت نسبت به مورد معامله با بایع به یک سیر نبات صلح می‌کند. فرقی نمی‌کند که منشاء تنازع معامله باشد یا غیر آن مانند اختلاف راجع‌به شرکت در اموال یا ارث ، چنان‌که یکی از ورثه با ورثه دیگر در نصیب خود از ترکه مورث ، اختلاف داشته باشد و آن‌را در مقابل مقدار معینی صلح کند. ۳. ۲ - صلح بدوی صلح بدوی، معامله‌ی مستقلی است که مبتنی بر تسالم م. ب. و در ردیف بیع ، هبه و اجاره یکی از عقود معینه است. به‌ خاطر همین ماده ۷۵۸ قانون مدنی می‌گوید: «صلح در مقام معاملات، هرچند نتیجه معامله‌ای را که به‌ جای آن واقع شده است می‌دهد، لیکن شرایط و احکام خاصه آن‌را ندارد، بنابراین اگر مورد صلح عین باشد در مقابل عوض، نتیجه آن همان نتیجه بیع خواهد بود بدون این‌که شرایط و احکام خاصه بیع در آن مجری شود.» منبع: حقوق مدنی، ج۲، ص۳۹۶- ۴۰۱، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۷۷، چاپ ۱۴

صلح بر دعوی و صلح در معامله (بدوی) دارای احکام و آثار زیر است: ۴. ۱ - لازم بودن طبق ماده ۷۶۰ قانون مدنی عقد صلح، لازم است. حتی صلحی که در مقام عقود جایز منعقد شده باشد مانند صلح بلاعوض که در موقعیت عقد هبه قرار می‌گیرد ولی برخلاف عقد هبه است پس از تشکیل آن هیچ یک از طرفین نمی‌تواند آن‌را فسخ کند، مگر به‌ وسیله یکی از خیارات و یا اقاله . ۴. ۲ - قلمرو بنابر ماده ۷۶۶ قانون مدنی در صورتی که طرفین تمام ادعاهای واقعی و فرضی خود را در مقابل مبلغی به دیگری صلح کنند، کلیه دعاوی او داخل در صلح خواهد بود و نمی‌تواند بعدا ادعایی علیه طرف دیگر داشته باشد مگر ادعایی که از شمول عقد صلح خارج باشد. مثلا هرگاه دو نفر با هم شرکتی داشته باشند و هنگام جدا شدن و تقسیم اموال حقوق فرضی و واقعی خود را، که از این رابطه مشارکت ناشی شده بود، با یکدیگر صلح کنند کلیه ادعاهای ایشان که با مشارکت‌شان مرتبط بود، ظاهرا داخل در صلح خواهد بود. ولی هرگاه یکی از ایشان به دیگری وکالت داده باشد که اجاره‌بهای مستغلات استیجاری او را دریافت کند و به او بدهد، دعوا مربوط به این رابطه را می‌توان از مورد صلح خارج دانست. البته باید اضافه کرد که صلح بر دعوا شامل دعاوی که منشاء آن پس از عقد صلح به وجود می‌آید نخواهد بود. مثلا هرگاه دو نفر شریک مذکور در بالا پس از عقد صلح معامله‌ای با هم داشته باشند، بدیهی است که ادعای مربوط به این معامله از شمول عقد خارج است و هر یک از ایشان که برای خود حقی از این معامله قائل باشد، می‌تواند دعوای خود را مطرح کند. ۴. ۳ - بطلان صلح دعوا مبتنی بر معامله باطل ماده ۷۶۵ قانون مدنی مقرر می‌دارد: «صلح دعوی مبتنی بر معامله باطله، باطل است ولی صلح دعوی ناشی از بطلان معامله صحیح است.» پس مطابق قسمت اول این ماده در صورتی که مبنای صلح معامله باطلی باشد صلح باطل است، مثلا یکی از دو طرف معامله‌ای، مدعی مغبون شدن در معامله شود و بخواهد آن‌را فسخ کند ولی طرف دیگر معامله، برای جلوگیری از اعمال فسخ با این شخص صلح کند و سپس معلوم شود که معامله اولی باطل بوده، در این‌جا عقد صلح مزبور نیز باطل است زیرا منشاء این عقد صلح معامله‌ای بوده که طرفین با تصور به اعتبار آن و برای جلوگیری از انفساخ آن مبادرت به عقد صلح کردند در حالی که آن معامله از نظر حقوقی در واقع وجود نداشته است. ۴. ۴ - دارای عوض بودن صلح می‌تواند معوض یا غیرمعوض باشد. هر دو نوع آن لازم خواهد بود. ۴. ۵ - شفعه در عقد صلح، حق شفعه وجود ندارد هرچند که صلح در مقام بیع منعقد شده باشد. مثلا اگر یکی از دو شریک سهم خود را از مال غیرمنقول قابل تقسیمی در برابر مبلغی به شخص ثالث صلح کند، شریک دیگر نمی‌تواند این مورد از معامله را اخذ به شفعه کند زیرا شفعه از آثار مخصوص بیع است و قابل تسری به معاملات دیگر، حتی صلحی که نتیجه بیع را دارد نمی‌باشد. منبع: حقوق مدنی ۶، ۱۳۸۴، ص۱۳۰

طبق ماده ۷۶۰ قانون مدنی: «عقد صلح همیشه لازم است اگرچه در مقام عقد جایز واقع شده باشد و برهم نمی‌خورد مگر در موارد فسخ به خیار یا اقاله.» ۵. ۱ - فسخ به خیار در صلح مانند عقود لازم دیگر ممکن است هر یک از خیارات مختصه به بیع جاری شود، چنان‌که ماده ۴۵۶ قانون مدنی می‌گوید: «تمام انواع خیار در جمیع معاملات لازمه ممکن است موجود باشد مگر خیار مجلس و حیوان و تاخیر ثمن که مخصوص بیع است.» قانون مدنی در ماده ۷۶۴ در فصل صلح فقط از خیار تدلیس نام برده و می‌گوید: «تدلیس در عقد صلح موجب خیار فسخ است.» منظور قانون مدنی از ذکر خیار تدلیس در این ماده، نفی خیارات دیگر در عقد صلح نیست، بلکه چون متصالحین برای پنهان کردن حقیقت امر و نمایان کردن خلاف واقع، به‌ جای عقود دیگر از عقد صلح استفاده می‌کنند، بدین جهت قانون، خیار تدلیس را که بیشتر مورد ابتلا قرار می‌گیرد نام برده است. ۵. ۲ - فسخ به اقاله عقد صلح یکی از معاملات است و طرفین می‌توانند طبق مقررات مربوط به اقاله آن را به تراضی تفاسخ کنند، زیرا افراد در اداره‌ امور مالی خود دارای آزادی اراده هستند و محدود نمودن آن‌ها جز در مواردی که مصالح اجتماعی اقتضا کند، برخلاف اصول حقوقی م. ب.. به همین دلیل ماده ۲۸۳ قانون مدنی می‌گوید: «بعد از معامله طرفین می‌توانند به تراضی آن‌را اقاله و تفاسخ کنند.» تمامی احکام و آثار در باب اقاله در مورد اقاله‌ صلح جاری می‌گردد. منبع: حقوق مدنی، ۱۳۷۷، ص۴۰۲-۴۰۴

صلح ممکن است یا در مورد رفع تنازع موجود و یا جلوگیری از تنازع احتمالی در مورد معامله و غیر آن واقع شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صلح می‌تواند برای رفع تنازع موجود یا جلوگیری از تنازع احتمالی در مورد معامله و غیر آن واقع شود. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۷۵۲ قانون مدنی

بنابر ماده ۷۵۳ قانون مدنی «طرفین صلح باید دارای اهلیت باشند.» بنابر این صلح مجنون و صغیر غیرممیز، باطل است و صلح سفیه و صغیر ممیز، غیرنافذ است و با تنفیذ سرپرست ایشان نافذ و معتبر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): طرفین عقد صلح باید دارای اهلیت قانونی باشند؛ صلح مجنون و صغیر غیرممیز باطل و صلح سفیه و صغیر ممیز غیرنافذ است. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۷۵۳ قانون مدنی

بنابراین صلح نسبت به مالی که مالیت ندارد یا منفعت عقلایی و مشروع ندارد، باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مورد صلح باید دارای مالیت، منفعت عقلایی و مشروع باشد؛ در غیر این صورت صلح باطل است. شاخه: مدنی

جهت عقد صلح که درهنگام عقد مورد تصریح قرار می‌گیرد، حتما باید مشروع باشد و الا عقد صلح صحیح نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): جهت عقد صلح که در هنگام عقد تصریح می‌شود، باید مشروع باشد؛ در غیر این صورت عقد صلح صحیح نیست. شاخه: مدنی

طرفین عقد صلح باید دارای قصد انشاء باشند. فقدان قصد در هر یک از دو طرف باعث بطلان عقد خواهد بود و فقدان رضا بنابر ماده ۷۶۳ قانون مدنی که می‌گوید: «صلح به اکراه، نافذ نیست»، سبب عدم نفوذ معامله م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): طرفین عقد صلح باید دارای قصد انشاء باشند و فقدان قصد موجب بطلان و فقدان رضا (اکراه) موجب عدم نفوذ معامله است. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۷۶۳ قانون مدنی