نکتهٔ فقهی: ممنوعیت بیع وقف (بیع وقف (حقوق))

بیع وقف ، از مباحث مربوط به در علم حقوق است. وقف به معنی حبس و نگاه‌ داشتن است. ارکان وقف عبارتند از: • واقف ؛ • موقوف‌علیه یا موقوف‌علیهم؛ • و موقوفه . بیع وقف عبارت است از این‌که موردی که وقف شده است به فروش گذاشته شود. این بیع دارای منع شرعی و قانونی است، ولی در موارد خراب شدن و بیم خراب شدن مال موقوفه و بیم خونریزی ناشی از اختلاف بین موقوف‌علیهم، با شرایط ویژه امکان تحقق دارد.

وقف در لغت به معنای حبس، نگاه‌داشتن و منع کردن آمده است. وقف عقدی است که به‌ موجب آن مالک ، مال معین خود را به‌طور دایمی حبس می‌کند و منافع مال را به امر خیری اختصاص می‌دهد. منبع: دانشنامه حقوق خصوصی، تهران، انتشارات محراب فکر، ۱۳۸۴، چاپ اول، جلد سوم، ص۲۹۹۴ · قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۷، چاپ هفدهم، ص۲۹۰ · ‌مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۷۸، چاپ اول، جلد پنجم، ص۳۸۱۹، ش۱۴۶۸۴

«وقف عبارت است از این‌که عین مال حبس و منافع آن تسبیل شود.» کسی‌که مال خود را وقف می‌کند واقف، شخصی (اشخاصی) که حق انتفاع و بهره‌برداری از مال وقف‌شده به او واگذار شده است موقوف‌علیه یا موقوف‌علیهم و مال مورد وقف، موقوفه یا مال موقوفه نامیده می‌شوند. بیع وقف عبارت است از بیعی که مبیع در آن، مال موقوفه باشد. منبع: قانون مدنی، ماده۵۵ · حقوق مدنی، تهران، نشرمیزان، ۱۳۸۴، چاپ چهارم، جلد اول، ص۲۵۰ · ترمینولوژی حقوق، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ نوزدهم، ص۱۲۱، ش۹۶۹

برای این‌که شخصی بتواند مالی را بفروشد باید مالک آن باشد یا از طرف مالک اجازه‌ی فروش مال را داشته باشد. مال موقوفه نه ملک واقف است نه متعلق به موقوف‌علیهم بلکه خودش شخصیت حقوقی جداگانه‌ای دارد. طبق ماده‌ ۳ قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه مصوب ۱۳۶۳: «هر موقوفه دارای شخصیت حقوقی است و متولی یا سازمان، حسب مورد نماینده‌ آن م. ب..» بنابراین پس از وقف نمودن یک مال، واقف یا موقوف‌علیهم نمی‌توانند آن‌را بفروشند. منبع: اموال و مالکیت، تهران، نشر دادگستر، ۱۳۷۸، چاپ سوم، ص۸۳، ش۸۷ · اموال و مالکیت، تهران، نشر دادگستر، ۱۳۷۸، چاپ سوم، ص۲۰۹، ش۲۲۲

فروش اموالی که نقل و انتقال آن ممنوع است باطل م. ب.. در وقف نیز اراده‌ی مالک موجب می‌شود که مالش به‌طور دایمی حبس شود و برای همیشه غیرقابل نقل و انتقال باشد. فروش مال موقوفه امری استثنایی و خلاف اصل است و تا زمانی که هدف از وقف، قابل تحقق یافتن است مال موقوفه فروخته نخواهد شد. ۴. ۱ - قصد فروش بنابراین در مواردی فروش موقوفه اجازه داده می‌شود که تحقق آن هدف به‌گونه‌ای که واقف، قصد نموده ممکن نباشد و ادامه دادن حبس مال بی فایده باشد. منبع: ماده‌۳۴۸ قانون مدنی · عقود معین، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۷، چاپ دهم، جلد اول، ص۱۰۹، ش۷۵ · عقود معین، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ ششم، جلد سوم، ص۲۶۱، ش۱۴۱

بنابراین با وجود ممنوعیت فروش مال موقوفه، در سه مورد فروش مال موقوفه امکان‌پذیر است. ۵. ۱ - خراب شدن مال موقوفه در صورت خراب شدن مال موقوفه و عدم امکان انتفاع و بهره‌برداری از آن بیع مال موقوفه امکان‌پذیر است. ۵.۱. ۱ - استهلاک البته مال موقوفه مانند سایر اموال فرسوده می‌شود، استهلاک پیدا می‌کند و درمعرض خرابی قرار دارد اما تنها خراب شدن مال موقوفه مجوز فروش آن نیست یعنی در صورتی‌ که امکان تعمیر موقوفه وجود دارد بایستی آن‌را تعمیر نمود. اولین وظیفه‌ اداره‌ کننده‌ وقف در چنین مواردی تعمیر مال موقوفه است و تعمیر موقوفه مقدم بر پرداخت سهم موقوف‌علیهم است زیرا موقوفه را برای امکان انتفاع از آن باید سالم نگه داشت اما در برخی موارد مال موقوفه به‌گونه‌ای خراب شده که امکان تعمیر آن وجود ندارد. گاهی نیز مال موقوفه به دلیل پیشرفت صنعت مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، گاهی موقوفه در مسیر جاده قرار می‌گیرد و امکان حفظ آن وجود ندارد. بنابراین ممکن است خود موقوفه دیگر قابل استفاده نباشد و یا بنا به دلایل دیگر قابلیت استفاده از موقوفه، سلب شده باشد. ۵.۱. ۲ - تلف منفعت گاهی نیز خرابی به‌ گونه‌ای است که منفعت مورد‌ نظر واقف از بین می‌رود اما امکان استفاده از سایر منافع مال موقوفه وجود دارد مثل باغی که میوه‌هایش مورد وقف قرار گرفته و پس از چند سال به‌ دلیل خشکی، میوه نمی‌دهد اما امکان سایر بهره‌برداری‌ها از آن زمین وجود دارد. در این موارد نمی‌توان مال موقوفه را رها کرد بلکه باید آن‌را فروخت. مثلا در صورتی که موقوفه قفسه‌های چوبی برای کتابخانه باشد و پس از مدتی بپوسد به‌طوری که قابل تعمیر نباشد و فقط برای سوزاندن مناسب باشد باید قفسه‌ها را فروخت و با پول آن قفسه‌ی دیگری خریداری نمود. بنابراین در مواردی که موقوفه به نحوی خراب می‌گردد که تعمیر آن ممکن نباشد یا کسی برای تعمیر آن حاضر نشود باید مال موقوفه را فروخت اما در مواردی که تعمیر موقوفه امکان‌پذیر است باید موقوفه را تعمیر نمود و فروش آن مجاز نیست. ۵.۱. ۳ - منع فروش البته ممکن بودن تعمیر در صورتی مانع فروش موقوفه می‌شود که تامین هزینه‌های تعمیر از درآمدهای موقوفه یا کمک خیرین موجود باشد. بنابراین تنها با امکان تعمیر نمی‌توان مانع فروش شد بلکه باید کسی برای تعمیر موقوفه حاضر شود. ۵.۱. ۴ - تعمیر با فروش بخشی از مال نکته‌ی دیگر این‌که چنان‌چه خرابی به‌ گونه‌ای باشد که بتوان با فروختن بخشی از موقوفه، بخش باقی‌مانده موقوفه را تعمیر نمود، تنها همان بخش فروخته می‌شود زیرا فروش بخشی از موقوفه و نگه‌داری بخش دیگر به هدف واقف نزدیک‌تر است. البته اگر فروش بخشی از موقوفه امکان‌پذیر نباشد یا منجربه ضرر باشد، تمام آن فروخته می‌شود. ۵.۱. ۵ - فروش قسمتی از مال موقوفه در صورتی که قسمتی از مال موقوفه خراب شود یا رو به خرابی برود به‌ گونه‌ای که امکان استفاده از آن ممکن نباشد، همان قسمت فروخته می‌شود، مگر این‌که خرابی قسمتی از موقوفه موجب عدم امکان استفاده از قسمت سالم نیز بشود یا کسی حاضر نشود که آن قسمت را جداگانه خریداری نماید، تمام مال موقوفه فروخته می‌شود. مثل این‌که موقوفه اتومبیلی باشد که موتور آن در اثر آتش‌سوزی از بین رفته است اما اتاق آن سالم است. با موتور سوخته نیز نمی‌توان از اتومبیل استفاده کرد. بنابراین در صورتی که کسی حاضر نشود فقط موتور را بخرد باید کل اتومبیل را فروخت. ۵. ۲ - بیم خراب شدن موقوفه چنان‌چه استفاده از مال موقوفه ممکن است ولی اداره‌ی وقف، چنان است که بیم خرابی آن می‌رود، فروش آن جایز است. مثلا اگر منبع آب باغی که درختان آن وقف شده است، خشک شده باشد و بیم خشکیدن درختان باغ برود، می‌توان باغ را فروخت. البته فروش درصورتی امکان دارد که عمران مال موقوفه ممکن نباشد یا کسی برای عمران آن حاضر نشود. پس در مثال فوق چنان‌چه بتوان چاهی دیگر حفر نمود یا از طریق لوله‌کشی آب‌رسانی نمود و شخصی هم باشد که این امر را به عهده بگیرد، فروش مال موقوفه، مجاز نیست. ۵. ۳ - بیم خونریزی ناشی از اختلاف هرگاه بین موقوف‌علیهم اختلاف ایجاد شود به‌گونه‌ای که بیم خونریزی باشد یا این اختلاف منجر به خراب شدن مال موقوفه گردد، برای از بین بردن این اختلاف فروش مال موقوفه مجاز شمرده شده است. ۵.۳. ۱ - قتل البته مقصود از خونریزی، قتل نفس است نه هر خونریزی خواه قتل نفس فوری باشد یا جراحتی باشد که منتهی به قتل شود. بنابراین اختلافات جزیی بین موقوف‌علیهم، مثلا درمورد تقسیم سهم یا تعمیر موقوفه، که به موقوفه ضرری نمی‌رساند و بیم خونریزی نیز نمی‌رود، دلیل فروش موقوفه نمی‌باشد. علت جواز بیع مال موقوفه در این مورد، آن است که هدف واقف خیر بوده است نه ایجاد اختلافات شدید. پس فروش موقوفه راهی برای پایان دادن به این‌گونه اختلافات و جلوگیری از خونریری و خراب شدن موقوفه است. منبع: عقود معین، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ ششم، جلد سوم، ص۲۶۳، ش۱۴۲ · ماده‌۸۸ قانون مدنی · حقوق مدنی، تهران، انتشارات پایدار، ۱۳۸۲، چاپ اول، جلد اول، ص۳۰۸ · عقود معین، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ ششم، جلد سوم، ص۲۶۴، ش۱۴۳ · عقود معین، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ ششم، جلد سومن، ص۲۶۴، ش۱۴۳ · حقوق مدنی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۵، جلد اول، ص۹۱ · تهران، انتشارات پایدار، ۱۳۸۲، چاپ اول، جلد اول، ص۳۰۷ · عقود معین، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ ششم، جلد سوم، ص۲۶۵، ش۱۴۴ · عقود معین، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ ششم، جلد سوم، ص۲۶۸، ش۱۴۶ · عقود معین، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۸۷، چاپ ششم، جلد سوم، ص۲۶۸، ش۱۴۵ · قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۷، چاپ هفدهم، ص۲۹۰ · تهران، انتشارات پایدار، ۱۳۸۲، چاپ اول، جلد اول، ص۳۰۹ · حقوق اموال، قم، انتشارات اشراق، ۱۳۸۰، ص۱۰۴

با فروش مال موقوفه، نهادی که واقف ایجاد نموده است همچنان باقی می‌ماند. بنابراین ثمن فروش مال موقوفه و مالی که با آن خریداری می‌شود نیز خود به خود وقف است و نیازی به وقف مجدد مال خریداری شده نمی‌باشد. در صورتی که برابر مواد فوق فروش موقوفه مجاز باشد و فروخته شود، بایستی حاصل فروش به نزدیک‌ترین مورد به قصد واقف، تبدیل گردد. منبع: عقود معین، جلد سوم، پیشین، ص۲۶۹، ش۱۴۷

عین موقوفه در مورد جواز بیع به اقرب به غرض واقف تبدیل می‌شود. این عمل را اصطلاحا تبدیل به احسن می‌گویند که باید با موافقت سازمان حج و اوقاف و امور خیریه انجام شود. هدف وقف حبس مال و استفاده از منافعش در راه خیری بوده است که مدنظر واقف بوده است. بنابراین پس از فروش موقوفه نیز مالی خریده می‌شود که تا حد امکان بتوان مطابق نظر واقف عمل نمود. مثلا اگر موقوفه اتومبیلی بوده که از درآمد حاصل از آن به فقرا کمک می‌شده پس از فروش نیز می‌توان اتومبیل یا مغازه‌ای خرید که از درآمد آن به فقرا کمک شود. منبع: قانون مدنی، ماده۹۰ · حقوق مدنی، تهران، نشرمیزان، ۱۳۸۴، چاپ چهارم، جلد اول، ص۲۵۸ · حقوق مدنی، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۸، چاپ اول، جلد دوم، ص۲۵۱ · تهران، انتشارات پایدار، ۱۳۸۲، چاپ اول، جلد اول، ص۳۱۰

ارکان وقف عبارتند از: • واقف ؛ • موقوف‌علیه یا موقوف‌علیهم؛ • و موقوفه . — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ارکان وقف شامل واقف، موقوف‌علیه یا موقوف‌علیهم و موقوفه است. شاخه: مدنی

مال موقوفه نه ملک واقف است نه متعلق به موقوف‌علیهم بلکه خودش شخصیت حقوقی جداگانه‌ای دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مال موقوفه دارای شخصیت حقوقی مستقل است و نه ملک واقف است و نه متعلق به موقوف‌علیهم. شاخه: مدنی

این بیع دارای منع شرعی و قانونی است، ولی در موارد خراب شدن و بیم خراب شدن مال موقوفه و بیم خونریزی ناشی از اختلاف بین موقوف‌علیهم، با شرایط ویژه امکان تحقق دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فروش مال موقوفه در موارد استثنایی مانند خراب شدن مال موقوفه و عدم امکان انتفاع، بیم خراب شدن موقوفه و بیم خونریزی ناشی از اختلاف بین موقوف‌علیهم، با شرایط ویژه امکان‌پذیر است. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده‌ ۳۴۹ قانون مدنی

اولین وظیفه‌ اداره‌ کننده‌ وقف در چنین مواردی تعمیر مال موقوفه است و تعمیر موقوفه مقدم بر پرداخت سهم موقوف‌علیهم است زیرا موقوفه را برای امکان انتفاع از آن باید سالم نگه داشت اما در برخی موارد مال موقوفه به‌گونه‌ای خراب شده که امکان تعمیر آن وجود ندارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت خراب شدن مال موقوفه، اولین وظیفه اداره‌کننده وقف تعمیر آن است و تعمیر موقوفه مقدم بر پرداخت سهم موقوف‌علیهم است، مگر اینکه امکان تعمیر وجود نداشته باشد. شاخه: مدنی

بیع وقف عبارت است از این‌که موردی که وقف شده است به فروش گذاشته شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیع وقف به معنای فروش مالی است که وقف شده است. شاخه: مدنی

این بیع دارای منع شرعی و قانونی است، ولی در موارد خراب شدن و بیم خراب شدن مال موقوفه و بیم خونریزی ناشی از اختلاف بین موقوف‌علیهم، با شرایط ویژه امکان تحقق دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیع وقف در موارد خراب شدن و بیم خراب شدن مال موقوفه و بیم خونریزی ناشی از اختلاف بین موقوف‌علیهم، با شرایط ویژه امکان تحقق دارد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده‌ ۳۴۹ قانون مدنی

بنابراین در مواردی فروش موقوفه اجازه داده می‌شود که تحقق آن هدف به‌گونه‌ای که واقف، قصد نموده ممکن نباشد و ادامه دادن حبس مال بی فایده باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فروش مال موقوفه زمانی اجازه داده می‌شود که هدف از وقف، به گونه‌ای که واقف قصد نموده، ممکن نباشد و ادامه دادن حبس مال بی‌فایده باشد. شاخه: مدنی

اولین وظیفه‌ اداره‌ کننده‌ وقف در چنین مواردی تعمیر مال موقوفه است و تعمیر موقوفه مقدم بر پرداخت سهم موقوف‌علیهم است زیرا موقوفه را برای امکان انتفاع از آن باید سالم نگه داشت اما در برخی موارد مال موقوفه به‌گونه‌ای خراب شده که امکان تعمیر آن وجود ندارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت خراب شدن مال موقوفه، اولین وظیفه اداره‌کننده وقف تعمیر آن است و تعمیر موقوفه مقدم بر پرداخت سهم موقوف‌علیهم است، مگر اینکه امکان تعمیر وجود نداشته باشد. شاخه: مدنی